منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه، امام صادق، عقل و نقل، ابوسهل نوبخت

دانلود پایان نامه ارشد

کتاب العيون و المحاسن يکي از آثار شيخ مفيد است که مناظرات وي با مخالفان را دربردارد و سيد مرتضي آن را با نام الفصول المختارة من العيون و المحاسن تلخيص کرده است .
نمون? ديگر اين مباحثات، جلسات متعدد شيخ مفيد با مردى نيشابورى بوده که حاصل آن کتاب العويص مي باشد. علت نگاشتن اين مباحثات ، درخواست يكى از حاضران در آن جلسه از مرحوم شيخ مفيد بوده است تا مسائلى را که عامه و خاصه در آن متّفقند متذکر گردد.
رسال? المسح على الرجلين حاصل مناظر? ديگر شيخ مفيد با فقيهي حنفى به نام ابو جعفر معروف به نسفى عراقى است. امتياز اين مناظره در اين است كه تمام آن بر مبناى نظريه‏ عامه صورت گرفته و از مبانى خود مانند عدم حجيت خبر واحد استفاده نكرده است.1118

6- 4- 3. اهتمام به فقه مقارن
توجّه به فقه مقارن (خلاف)1119 و ابداع آن يکي از ويژگيهاي مهم مکتب حديثي بغداد است. وقتي که مدرس? فقاهت شيعه در بغداد مستقر شد، حساسيتهاي علمي و غير علمي ساير مذاهب را برانگيخت. حاصل اين حساسيت، باروري و بالندگي فکري و ذهني فقه اماميه بود، و ديگر آن که فقهاي شيعه به صورت موضوعي و به نحو گسترده به پژوهش در مسائل اختلافي پرداختند.1120
به طور کلي بنيانگذاري فقه مقارن از ابتکارات مهم شيخ مفيد بوده که نشاني از توجه ايشان به تعامل با ديگر مکاتب فقهي به شمار مي رود. نمون? اعلاي آن کتاب الاعلام فيما اتفقت الاماميه من الاحکام شيخ مفيد مي باشد که تقريبا تمامي مسائل آن اختلافي است . شيخ مفيد در مقدمه الاعلام مي نگارد:
“اکنون احکام فقهي مورد اتفاق اماميه و مسائل فقهي اهل سنت و برخي از فرقه هاي آنان را که با نظر اماميه اختلاف دارند ، در اين جا گرد آورده ام تا به اول کتاب اوائل المقالات في المذاهب و المختارات افزوده شود و در اين کار کسي بر من سبقت ندارد”.1121
سيد مرتضي نيز در باب تعامل فقهي با ديگر مذاهب اسلامي ، با اجتهاد شخصي خويش و استفاده از پيش زمينه هايي که استادان بزرگوارش مهيا نموده بودند به تدوين فقه تطبيقي همت گمارد و دو کتاب مسائل الناصريات و الانتصار را در اين عرصه از خويش به يادگار گذاشت .
در دوران شيخ طوسي با بالاگرفتن آتش منازعات بين شيعه و سني ، ارتباط ميان علماي دو فرقه کم رنگ تر شد و بيشتر به موازن? ميان عقايد شيعه و سني به ويژه در فروع فروعات احکام انجاميد. نمون? آن نگارش کتبي نظير کتاب الخلاف شيخ طوسي که به شيوه فقه تطبيقي و با روش فقه خلاف که به موازن? ميان احکام و تثبيت عقايد شيعه مي پردازد نگاشته شده است. از اين رو در آثار شيخ طوسي همانند آثار شيخ مفيد و سيد مرتضي صبغ? کلامي به چشم نمي خورد؛ بلکه بيشتر همّت شيخ مصروف فقه شيعه گشته است. اگرچه ادام? روش سيد مرتضي در زمينه هاي کلامي و شرح و تلخيص آثار وي نظير تمهيدالاصول در شرح جمل العلم و العمل و يا تلخيص الشافي نبايد از نظر دور بماند.

6- 5.گسترش انديشه هاي کلامي و عقل گرايانه
پس از ضعف و شکست علم کلام در قرن سوم و عصر متوکل ، قرن چهارم در شرايطي سر زد که اين دانش ، به سوي اوج و اعتلا مي رفت. سياست روزگار نيز که در آن عصر به دست آل بويه افتاد، به اين کار کمک مي کرد. وجود مشربهاي عقلي نظير عقل گرايان نوبختي، معتزله و تفکرات فلسفي رايج در آن عصر، با ظهور شخصيتهاي ناموري همچون ابن سينا (370- 428 ق.) و ابوعلي مسکويه (330-421 ق.)، و پيش از آن دو فارابي(255-339 ق.)، زمين? هرچه بيشتر براي ظهور تفکرات عقل گرايانه و استمداد از عقل و نقل و به کارگيري خرد و درايت در جامع? شيعيان را نيز پديد آورد.1122
براي نمونه عقل گرايي در آثار سيد مرتضي به حدي است که برخي او را به اشتباه در شمار فرقه معتزله قلمداد کرده و با تعابيري نظير “رأسا في الاعتزال” و “تظاهر في الاعتزال”1123 از وي ياد نموده اند، و البته رويکرد معتزلي به مفهوم عقل گرايي در دين و تفسير آن ، گرايشي است که به خوبي در آثار ايشان نظير الذخيرة مشاهده مي گردد .
گفتني است وجود مشربهاي عقلاني در بغداد، به معناي ارتباط و تأثير پذيري متکلمان عقل گراي شيعه از فلاسفه يا معتزليان نبوده و حتّي کمتر نمونه اي از ارتباط شيخ مفيد با فلاسف? معاصر خود در دست است،1124 بلکه با عنايت به اين که بررسي آراء و انديشه ها بايد در ظرف زمان خود و با شرايط حاکم بر آن دوران معنا شود، از اين رو سير تاريخي و فرهنگي هر عصر، از موضوعاتي است که در تحليل و بازشناسي جريانات فکري مطمح نظر انديشمندان است.

6- 5- 1. تأسيس علم کلام
مکتب کلامي شيعه که هشام بن حکم (د. 199ق.) آن را پايه گذارد، به دست افرادي نظير نوبختيان، شيخ مفيد، سيد مرتضي و شيخ طوسي در قرن پنجم به اوج اعتلا و ترقّي رسيد و در کنار مکاتب کلامي اهل سنت (اشاعره و معتزله) به دفاع از عقايد شيعه پرداخت.
بدين ترتيب، آن گونه که در فصلهاي پيش نيز اشاره شد، حضور نام آوران علم کلام در اين شهر و منازعات کلامي ميان فرقه هاي مختلف فکري به ويژه معتزله و اشاعره، سبب شد تا رويکرد کلامي شيعه در عصر غيبت، بار ديگر رونق بگيرد و مباحث کلامي شيعه با محوريت موضوع امامت، به عرص? منازعات کلامي قدم بگذارد. آنچه در مباحث کلامي شيعه قابل توجه است، روحي? اعتدال و انصاف در بهره گيري از آراء و نظرات ساير فرقه ها و نقد عالمان? ديدگاههاي آنان است، تا آن جا که وجود اين روحيه در عالمان شيع? بغداد سبب شد تا کرسي علم کلام که بالاترين مقام علمي آن روزگار بود از جانب خليفه عباسي به شيخ طوسي اعطا شود.1125
به طور کلي نوشتن آثار کلامي مشتمل بر مسائل اصلي علم کلام و بيان آراء ديگر فرقه ها و مناقشه در آنها و ذکر شواهدي از قرآن، حديث، اجماع و عقل براي مسائل مذکور از شاخصه هاي مکتب بغداد است.1126 در اين جا آثار کلامي نگاشته شده در مکتب بغداد را مي توان به سه بخش تقسيم کرد:
الف- آثاري که در ردّ و نقض کتب ديگران نگاشته شده است مانند: کتابهاي نقض فضيلة المعتزلة، النقض علي ابن عباد في الامامة، الکلام علي الجبائي في المعدوم، النقض علي الجاحظ في فضيلة المعتزلة، نقض کتاب الاصم في الامامة، الرد علي ابن اخشيد في الامامة، الرد علي ابن الکلاب في الصفات، الرد علي ابي عبدالله البصري في تفضيل الملائکة علي الانبياء: و تصحيح اعتقادات الامامية از شيخ مفيد؛ کتابهاي الشافي في الامامة في نقض کتاب الامامة من کتاب المغني لعبدالجبار بن احمد، النقض علي ابن جني في الحکاية از سيد مرتضي؛ و نيز کتاب ايضاح خطأ من شنع علي الشيعة في امر القرآن از ابن جنيد اسکافي.
ب- آثاري که در پاسخ به سؤالهاي افراد مختلف نگاشته شده است مانند: مسألتان في النص علي علي(، المسائل الجارودية، المسائل العکبرية، مسألة الفرق بين الشيعة و المعتزلة و الفصل بين العدلية منهما از شيخ مفيد؛ مسألة في الاعتراض علي من يثبت حدوث الاجسام من الجواهر، مسألة في العصمة، جوابات المسائل المصريات، مسألة في معجزات الانبياء از سيد مرتضي؛ المسائل ابن البرّاج و المقدمة في المدخل الي صناعه علم الکلام از شيخ طوسي.
ج- کتابهايي که به طور مستقل در موضوعات کلامي نوشته شده است مانند: اوائل المقالات، تفضيل اميرالمؤمنين( ، النکت الاعتقادية از شيخ مفيد؛ انقاذ البشر من الجبر و القدر، الرسالة الباهرة في العترة الطاهرة؛ و تمهيد الاصول از شيخ طوسي.

6 – 5- 2. نگارش کتب اصولي
استنباط احکام شرعي از ادلّ? اربعه مبنا و نظام خاصّي دارد که در اصطلاح علم اصول فقه ناميده مي شود. اين علم مجموعه اي از اصول و ضوابط کلي براي استنباط احکام فقهي از منابع آن است که مقدّمات آن از علوم ديگر مانند: لغت، منطق، فلسفه، کلام و برخي علوم ديگر فراهم آمده و براي استفاده در يک مسير مشخص به ترتيبي خاصّ با يک ديگر ترکيب و به شکلي ويژه منسجم گرديده است.
برخي محققان قواعدي را که شافعي در روش شناختي اصول فقه و تکوين عقل عربي اسلامي وضع کرد با “قواعد روش” دکارت در تکوين انديش? فرانسوي و به طور کلّي عقلانيت مدرن اروپايي مقايسه نموده اند.1127 بى ‏آن كه بخواهيم از اين سخن، دربار? نخستين واضع علم اصول فقه داوري کنيم، بايد بگوييم اين سخن حکايت از جايگاه والاي کاوشهاي روش شناختي علم اصول فقه و گسترش عقلانيت در ميان مسلمانان دارد. قواعدى كه صاحب رساله وضع كرد بنياد و ساختار كلى اين علم روش‏شناختى به شمار مى‏رود.
يکي از انگيزه هاي تأسيس و ايجاد روشي نو در فقه و اصول، فاصله گيري زماني از دوران حضور ائمه: و نياز به استخراج و استنباط احکام جديد از نصوص است. از اين رو، نيازمندي به عناصر و قواعد عام، سبب گرديد تا آفاق گسترد? انديشه وري اصولي در مکتب بغداد گشوده شود.1128
بنابر گزارشهاي تاريخي علم اصول در عصر امام صادق ( تأسيس شد. هشام بن حکم، شاگرد مکتب امام صادق ( و يونس بن عبدالرحمن نخستين کساني بودند که در علم اصول آثاري نگاشتند. عصر غيبت کبري (329 ق.)، به ويژه تا زمان شيخ طوسي (د.460 ق.) عصر تدوين و دوران تأسيس اصول فقه شيعي در مکتب بغداد است.
برخي آثار مکتوب اين دوره عبارتند از: کتاب الالفاظ از هشام بن حکم، اختلاف الحديث و مسائله از يونس بن عبدالرحمن، الخصوص و العموم از ابوسهل نوبختي، خبرالواحد والعمل به از حسن بن موسي نوبختي، المتمسک بحبل آل الرسول از ابن ابي عقيل عماني، کشف التموية و الالباس علي اغمار الشيعة في امر القياس از ابن جنيد اسکافي.
پس از ايشان شيخ مفيد کتاب التذکرة باصول الفقه را نگاشت. اين اثر نخستين ميراث مکتوب اصولي شيعه است که به دست ما رسيده است. احتمالاً التذکرة آن گونه که از عنوان آن پيداست بخش مختصري از کتاب ديگر شيخ مفيد بوده که علامه کراجکي آن را در کتاب کنزالفوائد خود آورده و از اين طريق به دست ما رسيده است.
الذريعة الي اصول الشريعة اثر سيد مرتضي علم الهدي، کتاب مبسوط ديگري است که در علم اصول نگاشته شده است و در آن در جهت تفکيک علم اصول از علم کلام کوشش نمود و به شيو? استدلالي و برهاني مباحث اصولي را تبيين کرد.1129 سلاّر بن عبدالعزيز نيز کتاب التقريب في اصول الفقه را تأليف کرد.
پس از آن کتاب عدة الاصول شيخ طوسي، مشهورترين نگاشت? اصولي شيعه تا مدتها متن درسي حوزه هاي علميّه بوده است.شهيد صدر دربار? نقش شيخ طوسي در پيشبرد اصول و فقه اماميه مي نويسد:
“شرکت شيخ طوسي در بالندگي دانش اصول، صرفاً دنبال کردن خط فقيهان سابق نبود، بلکه گزارشگر تحوّل جديدي بود که بخشي از تطور سراسري در انديشه وري فقهي و علمي هم? آن، به شمار مي آمد. اين فقيه پيشرو توانست اين مرحله از پيش رفت را تحقق بخشد و کتاب العدة نشان دهند? تطور جانب اصولي بود.حال آن که المبسوط در فقه نشاني از تحوّل در بحث فقهي به شمار مي آمد”.1130

6- 5 – 3. رويكرد به فقه تفريعي
با پايگيري مکتب بغداد، ديگر نقل حديث براي تفريع مسائل فقهي کفايت نمي کرد. به موازات افزايش عده و نيز حمايت و محبوبيت شيعيان در قلمرو اسلامي نياز به اخذ مبناي پر کشش تري براي بيان مسائل و احکام تازه يافته در فقه اماميه احساس شده بود.1131 از اين رو، فقه از محدود? نصوص خارج شد و به مرحل? به کارگيري اصول و قواعد فقهي به صورت فني و علمي درآمد.1132
در مسير گذر از مرحل? “فقه منصوص”1133 به “فقه تفريعي” برخي از آثار ميان اين دوگونه به شيو? “فقه فتوايي” نگاشته شده است. در اين شيوه فقها محصول اجتهاد خويش را در قالب فتاوي عاري از استدلال و مناقشه عرضه مي کردند نظير: المقنع و الهداية شيخ صدوق، المقنعة شيخ مفيد، جمل العلم و العمل شريف مرتضي و النهاية شيخ طوسي.
پس از اين مرحله نگارش فقه به شيو? استدلالي و تفريعي مرسوم گشت. فقه استدلالي يا تفريعي فقهي است که در آن فقيه از محدوده نقل احاديث به عرصه اجتهاد و استنباط از ادله و منابع احکام وارد شده است. شيخ طوسي را مي توان بنيانگذار فقه تفريعي و اجتهاد مطلق در تاريخ فقه شيعه دانست. چه او کتاب گرانسنگ المبسوط را با اين شيوه نگاشته است. البته پيش از اين نيز دو اثر به نامهاي المستمسک بحبل آل الرسول از ابن

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق، نماز جماعت، عدم و ملکه Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه مصالح مرسله