منابع و ماخذ پایان نامه ظاهر و باطن، امام خمینی، قرآن کریم، سیر و سلوک

دانلود پایان نامه ارشد

خوانده »83 و در جای دیگر اینگونه فرموده « این کتاب شریف … کتاب هدایت و راهنمای سلوک انسانیت و مربی نفوس و شفای امراض قلبیه و نور بخش سیر إلی الله است »84 و هم چنین « خدای تبارک و تعالی این کتاب شریف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرموده و به حسب تناسب عوالم تنزّل داده تا به اين عالم ظلمانى و سجن طبيعت رسيده و به كسوه الفاظ و صورت حروف درآمده براى استخلاص مسجونين در اين زندان تاريك دنيا و رهايى مغلولين در زنجيرهاى آمال و امانى، و رساندن آنها را از حضيض نقص و ضعف و حيوانيّت به اوج كمال و قوّت و انسانيّت، و از مجاورت‏ شيطان به مرافقت ملكوتيّين بلكه به وصول به مقام قرب و حصول مرتبه لقاء اللَّه كه اعظم مقاصد و مطالب اهل اللَّه است. و از اين جهت، اين كتاب كتاب دعوت به حق و سعادت است و بيان كيفيّت وصول بدين مقام است؛ و مندرجات آن اجمالًا آن چيزى است كه در اين سير و سلوك الهى مدخليّت دارد و يا اعانت مى‏كند سالك و مسافر الى اللَّه را »85 .
4. معرفی حق تعالی و نشر توحید
در این مقوله امام به صراحت هر چه تمام تر هدف مهم قرآن را توحید و شناساندن حق تعالی می داند و می فرماید : «عمده مقصد و مقصود انبياء عظام و تشريع شرايع و تأسيس احكام و نزول كتابهاى آسمانى، خصوصاً قرآن شريف جامع كه صاحب و مكاشفِ آن نورِ مطهّرْ رسول ختمى صلّى اللَّه عليه و آله است، نشر توحيد و معارف الهيه و قطع ريشه كفر و شرك و دوبينى و دوپرستى بوده، و سرّ توحيد و تجريد در جميع عبادات قلبيّه و قالبيّه سارى و جارى است. بلكه شيخ عارف كامل، شاه‏آبادى، روحى فداه مى‏فرمودند: عبادات اجراء توحيد است در ملك بدن از باطن قلب.بالجمله، نتيجه مطلوبه از عبادات تحصيل معارف و تمكين توحيد و ديگر معارف است در قلب‏ »86 ایشان رسیدن به این مرتبه انسانی را نیازمند گذشتن از دنیاخواهی و دنیا پرستی و رسیدن به مرحله درک درونی و قلبی لذت عبادات می داند و در این خصوص می فرماید « اين مقصد حاصل نشود مگر آنكه حظوظ قلبيّه عبادات را سالك استيفاء كند، و از صورت و قالب به حقيقت و لبّ عبور نمايد، و واقف نشود در دنيا و قشر كه وقوف در اين امور خار راه سلوك انسانيت است‏ »87 و لذا امام در جای دیگری مقصود اصلی قرآن را شناخت خداوند ، درک وحدانیت و تفهیم چگونگی سیر و سلوک سالک الی الله می داند ایشان می فرماید : « اصل مقاصد قرآن، تكميل معرفة اللَّه‏ و تحصيل توحيدات ثلاثه، و رابطه ما بين حق و خلق، و كيفيّت سلوك الى اللَّه، و كيفيّت رجوع رقايق به حقيقة الحقايق، و معرّفى تجلّيات الهيّه جمعاً و تفصيلًا و فرداً و تركيباً، و ارشاد خلق سلوكاً و تحققاً، و تعليم عباد علماً و عملًا و عرفاناً و شهوداً »88 .
5. قرآن کامل ترین کتاب و در بردارنده شریعت ابدی
از آنجا که قرآن آخرین کتاب آسمانی است و برای همه اعصار و قرون کتاب هدایت و رحمت است لذا باید کامل ترین کتاب مقدس موجود باشد و هیچ کدام از مسلمانان در این مسئله تردیدی ندارند اما امام با نکته سنجی و موشکافی عرفانی خویش جهان هستی و هستی های آن را تبلور اسماء خداوتد دانسته و معتقد است هر وجودی که تجلی اسماء در آن بیشتر باشد کمال بیشتری دارد ؛ پیامبران هر کدام مظهر تجلی یکی از اسمای الهی بوده اند اما پیامبر اسلام مظهر تجلی همه اسمای الهی است بنا براین ، حقایق دریافتی دیگر پیامبران به اندازه مظهریت آنان بوده و چون قرآن نیز مطابق حقیقت پیامبر اسلام است پس باید دارای کمال مطلق و شرافت اکبر باشد ، ایشان می فرماید :« پيش اهل معرفت اين كتاب شريف از حق تعالى به مبدئيّت جميع شئون ذاتيّه و صفاتيّه و فعليّه و به جميع تجلّيات جماليّه و جلاليّه صادر شده، و ديگر كتب سماويّه را اين مرتبت و منزلت نيست »89 ، دلیل دیگری که امام برای اثبات اکمل بودن قرآن نسبت به سایر کتب ذکر می کند این است که ایشان قرآن را مظهر وجودی حقیقت محمدی و پیامبر بزرگ اسلام را مظهر و محل جلای اسم اعظم خداوند می داند ولذا با این زاویه دید می فرماید : « آن ابو البشر عبارت از نور نورانى محمّد صلى الله عليه و آله و سلم است كه مظهر اسم اعظم الهى بود »90 .
ازاین زاویه خداوند به عنوان کمال محض همچون خورشید عالم آرای مدام در تجلی است و لذا هر کدام از پیامبران با توجه به سعه وجودی خویش مظهر تجلی الهی بوده و کتابشان به قدر مظهریت خودشان منعکس کننده انوار تابان ذات اقدس احدیت تواند بود و از آنجا که پیامبر اسلام مظهر اتم و اکمل اسم الهی است لذا قرآن نیز کامل ترین تجلی را منعکس نموده است سخن امام در این زمینه بدین گونه است :
« و چون ذات مقدّس حقّ جلّ و علا به حسب « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ في شَأن »91 در كسوه اسماء و صفات تجلّى به قلوب انبياء و اولياء كند، و به حسب اختلاف قلوب آنها تجلّيات مختلف شود، و كتب سماويّه كه به نعت ايحاء به توسّط ملك وحى، جناب جبرئيل، بر قلوب آنها نازل شده به حسب اختلاف اين تجلّيات و اختلاف اسمائى كه مبدئيّت براى آن دارد مختلف شود- چنانچه اختلاف انبياء و شرايع آنها نيز به اختلاف دول اسمائيّه است- پس، هر اسمى كه محيطتر و جامعتر است، دولت او محيط تر و نبوت تابعه او محيطتر و كتاب نازل از او محيطتر و جامعتر است، و شريعت تابعه او محيطتر و بادوام‏تر است. و چون نبوّت ختميّه و قرآن شريف و شريعت آن سرور از مظاهر و مجالى، يا از تجلّيات و ظهورات، مقام جامع احدى و حضرت اسم اللَّه الاعظم است، از اين جهت محيطترين نبوّات و كتب و شرايع و جامعترين آنها است، و اكمل و اشرف از آنها تصوّر نشود »92 .
امام خمینی یکی دیگر از دلایل جاودانه بودن قرآن را در برداشتن جمیع مایحتاج روحانی همه طبقات بشری دانسته و معتقدند آنچه همه طبقات بشری در همه دورانها بدان نیازمندند در قرآن بیان شده است و به این معنا قرآن « جوامع الکلم »93 است نه به معنای در برداشتن « قواعد کلی مانند قواعد و فقرات كليه از قبیل «لا ضرر و لا ضرار»94 و «البيّعان بالخيار»95 »96 و نه آنگونه که « فلاسفه و حكما گفته‏اند: معناى آن اين است كه من جامع جوامع موجودات هستم »97؛ بلکه امام خمینی جوامع الکلم بودن قرآنرا این گونه تبیین نموده اند : « مراد از «جوامع الكلم» بودن قرآن، يا كلام آن سرور، آن نيست كه كلّيات و ضوابط جامعه بيان فرمودند- گرچه به آن معنى نيز احاديث آن بزرگوار از جوامع و ضوابط است، چنانچه در علم فقه معلوم است- بلكه جامعيّت آن عبارت از آن است كه چون براى جميع طبقات انسان در تمام ادوار عمر بشرى نازل شده و رافع تمام احتياجات اين نوع است، و حقيقت اين نوع چون حقيقت جامعه است و واجد تمام منازل است از منزل اسفل ملكى تا اعلى مراتب روحانيّت و ملكوت و جبروت‏ »98 .
6. اثبات وجود بطون مختلف برای قرآن و پیوند ناگسستنی بین ظاهر و باطن
گفتیم که قرآن تجلی خداوند است و از آنجا که ذات اقدس احدیت دارای دو اسم « ظاهر و باطن »99 است پس قرآن کریم نیز دارای ظاهر و باطن است و روایات فراوانی با تعابیر مختلف بر این مطلب دلالت دارند از جمله :
الف ) « إن للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا إلى سبعة أبطن أو إلى سبعين بطنا »100
ب ) « إن للقرآن ظهرا و بطنا و حدا و مطلعا »101
ج ) « إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ‏ »102
د ) « َ إِنَّ الْقُرْآنَ لَهُ ظَاهِرٌ وَ بَاطِن‏ »103
هـ ) « كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ- عَلَى الْعِبَارَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ- فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِّ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ- وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِيَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِيَاء »104
امام خمینی نیز قائل به باطن و بلکه باطنهایی برای قرآن کریم بوده و از آن به « مراتب »105 تعبیر نموده اند ، ایشان معتقدند علت اینکه قرآن به صورت الفاظ که پایین ترین مرتبه تنزیل قرآن است در آمده برای استفاده بشریت می باشدآنهم آن طایفه ای که به گفته امام « در زندانهاى تاريك عالم طبيعت زندانى هستند »106 ؛ ایشان معتقدند راه رسیدن و درک کردن بطون مختلف قرآن صفای درون و طهارت باطن است و قدم نهادن در وادی سیر و سلوک موجب عروج و در نتیجه مکشوف شدن عوالم غیب برای سالک می گردد زیرا « بطونْ رجوع از شهادت مطلقه به غيب مطلق است‏ »107 و لذا امام در مورد کسانی که مراتبی از معرفت را پشت سر گذاشته و به در جاتی رسیده اند که به اصطلاح چشم دلشان باز شده است و به مشاهده جلال و جمال ربوبی رسیده اند می گوید : « اما آنان كه از هيئت‏هاى عالم ملكوت و تعلقاتش و تنگناى عالم خيال و مثال، مجرد شده‏اند و در بلد طيب و مقام قدس و طهارت اقامت گزيده‏اند، از بهاء و جمال و وجه باقى ذو الجلال ، آن مشاهده كنند كه هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و هيچ و همى بر آن احاطه ننموده و هيچ طاير فكرى در اطراف آن پر نزده و هيچ عقلى به آن نرسيده، از اسرار و انوار و تجلى‏ها و كرامت‏ها »108 و البته اینان را نیز مراتبی است در خور خودشان ؛ همانگونه که امام می فرمایند : « و ليكن آنان نيز در حجابهاى تعين‏ها و ماهيت‏ها هستند.»109 .
آری امام خمینی (ره ) توقف بر ظاهر را مایه هلاکت دانسته و معتقد است همه بلایی که بر سر شیطان ملعون نازل شد به خاطر همین توقف بر ظاهر بود که نتوانست موقعیت روحانی آدم (ع) را درک کند و برتری جسمی اش را مطرح نموده و سخت برآن پافشاری نمود110 ؛ تا اینکه از درگاه خداوند برای همیشه رانده و مورد لعن و غضب الهی قرار گرفت111 ؛ ایشان منحصر دانستن قرآن در احکام عملی ظاهری و دستورات اخلاقی را مستلزم ناقص بودن دین خاتم دانسته و خطاب به ظاهر گرایان می فرماید : « اهل ظاهر بدانند كه قصر قرآن را به آداب صوريّه ظاهريّه و يك مشت دستورات عمليّه و اخلاقيّه و عقايد عاميّه در باب توحيد و اسماء و صفات، نشناختن حق قرآن و ناقص دانستن شريعت ختميّه است، كه بايد اكمل از آن تصوّر نشود و الّا ختميّت آن در سنّت عدل محال خواهد بود. پس چون شريعتْ ختم شرايع و قرآنْ ختم كتب نازله و آخرين رابطه بين خالق و مخلوق است، بايد در حقايق توحيد و تجريد و معارف الهيّه، كه مقصد اصلى و غايت ذاتى اديان و شرايع و كتب نازله الهيّه است، آخرين مراتب و منتهى النّهايه اوج كمال باشد، و الّا نقص در شريعت كه خلاف عدل الهى و لطف ربوبى است لازم آيد؛ و اين خود محالى است فضيح و عارى است قبيح كه با هفت دريا از روى اديان حقّه لكّه ننگش شسته نشود »112 ایشان ضمن هشدار به عدم توقف بر ظاهر ، نادیده گرفتن آنرا از تلبیسات شیطان و ظاهر را طریق وصول به کمال می داند و می فرماید : « اهل باطن بدانند كه وصول به مقصد اصلى و غايت حقيقى، جز تطهير ظاهر و باطن نيست؛ و بى‏تشبّث به صورت و ظاهر، به لُبّ و باطن نتوان رسيد؛ و بدون تلبّس به لباس ظاهر شريعت راه به باطن نتوان پيدا كرد؛ پس، در ترك ظاهرْ ابطال ظاهر و باطن شرايع است؛ و اين از تلبيسات شيطان جنّ و انس است‏ »113 .
ایشان معتقد است پیوندی ناگسستنی بین ظاهر و باطن وجود دارد و ظاهر بدون باطن را صورت بدون معنا دانسته اند ایشان می فرماید : « ظاهرى كه مورد طعن است ظاهرى است كه از باطن جدا گشته و صورت جدا از معنى باشد كه آن نه كتاب است و نه قرآن، و اما صورتى كه با معنى مربوط باشد و علنى كه با سرّ پيوند گردد خدا و رسول و اوليائش فرموده‏اند كه بايد از آن پيروى نمود »114 .ایشان در جای دیگری ظاهر را گذرگاه باطن دانسته که برای رسیدن به باطن عبور از آن حتمی و لازم است و رفتن به سمت باطن بدون توجه به ظاهر را گمراهی دانسته اند و تلاوت صحیح قرآن را رسیدن به حقایق از راه ظاهر قرآن دانسته اند و توجه همزمان به ظاهر و باطن را از ویزگیهای عارف کامل دانسته می فرماید : « پس عارف كامل كسى است كه همه مراتب را حفظ كند و حق هر صاحب حقى را ادا كند و داراى هر دو چشم و هر دو مقام و هر دو نشأه باشد، ظاهر و باطن كتاب را قرائت كند و در صورت و معنايش و تفسير و تأويلش تدبر نمايد، كه ظاهر بدون باطن و صورت بدون معنى مانند پيكرى است بدون روح، و دنيايى

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه امام خمینی، تفسیر قرآن، قرآن کریم، امام علی (ع) Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه اهل بیت (ع)، امام خمینی، قرآن کریم، ظاهر و باطن