منابع و ماخذ پایان نامه صفات خداوند، صدق و کذب

دانلود پایان نامه ارشد

جمله خود شيخ526 براي استفاد? عموم، آن را خلاصه، ترجمه و شرح كرده ‏اند. از جمل? کارها يکي کتاب قبس المصباح في تلخيص المصباح از سليمان بن حسن صَهرشتي، شاگرد سيّد مرتضي علم الهدي، است.527
– الغيبة
اين کتاب از کتب کلامي – روايي شيعه است که بخشي از آن در سال 447 ق. به قيد کتابت درآمده است.528 شيخ طوسي روايات کتاب را به عنوان شاهد و تأييد مباحث کتاب آورده اما از حيث سندي و متني دقّت لازم را مبذول داشته است. وي در اين کتاب سند روايات را بدون بيان طريق خويش به صاحب اصل يا کتاب آورده و از شرح و توضيح عبارات دشوار و مبهم غفلت نورزيده است. شيخ طوسي در اين کتاب به جوانب مختلف زندگاني امام عصر (عج) پرداخته و بسياري از فضائل آن حضرت و علايم ظهور را بيان نموده است.
– الامالي يا المجالس في الاخبار
اين کتاب مشتمل بر مجالس املاء شيخ طوسي با موضوعات متنوع است که در بغداد آغاز شده و بخش مفصل آن در نجف تا سال 458 ق. ادامه يافته است.529 اين اثر در هجده جزء و بيست و هفت مجلس سامان يافته است. بنابر قول مشهور، اجزاء هجده گان? مورد اشاره، املاء ابوعلي طوسي (د.515 ق.) فرزند شيخ و بيست و هفت مجلس بعد به املاء خود شيخ طوسي است. اما شيخ آقابزرگ طهراني اعتقاد دارد تمامي کتاب که مشتمل بر چهل و پنج مجلس است، املاء شيخ طوسي است و شيخ ابوعلي آن اجزاء هجده گانه را که به املاء پدر بزرگوارش بوده در سال 509 ق. دوباره براي شاگردانش املاء نموده است.530
گرچه كتاب امالى ترتيب موضوعى ندارد و از اين جهت به دست آوردن يك موضوع خاص در كتاب مشكل به نظر مى‏رسد، اما با گذرى سريع به كتاب، خواننده درمى‏يابد كه روايات مرتبط با اثبات ولايت و فضائل امير مؤمنان ( حجم زيادى از كتاب را دربر گرفته است. البتّه روايات مرتبط با مضامين اخلاقي، تاريخي و اعتقادي نيز در لا به لاي مباحث کتاب به چشم مي خورد.
شيخ طوسى با دقّت، تمام سلسل? سند روايات را ذكر كرده و كمتر روايت مرسل يا مقطوع در آنها ديده مى‏شود؛ لذا مى‏توان چنين گفت كه امالى شيخ طوسى روايات گزيده اى است كه شيخ از بين هزاران روايت كه در اختيار داشته، انتخاب نموده است.
كتاب مورد بحث داراى 1537 روايت است كه در 46 مجلس تنظيم شده ‏است. شيخ طوسي برخي از مجالس را به بيان روايات مسموع از يک يا چند تن از استادانش اختصاص داده است. براي نمونه مجالس 16 تا 32 روايات ابومفضّل شيبانى، مجالس 4، 12 و 41 تا 44 روايات ابن الصّلت اهوازي، و برخي از مجالس کتاب به روايات ابن غضائري، حسين بن ابراهيم قزويني و ابن شاذان قمي اختصاص يافته است. بقي? مجالس نيز از يك يا چند شيخ روايت شده كه روايات هر شيخ در مجموعه‏اى جداگانه آمده است.

3 – 2 – 23. ابويعلي جعفري (د. 463 ق.)
ابويعلي محمد بن حسن بن حمزة جعفري، داماد شيخ مفيد و از مفاخر شاگردان وي بوده و در غيبت شيخ به جاي او درس مي گفته است.531 بدان سبب او را جعفري خوانده اند که نسبش به “جعفر طيّار” مي رسد.532 امّا علي رغم مقام والاي علمي او، در کتابهاي رجال و تراجم از او کمتر ياد شده است.
برخي از آثار او عبارتند از: مسألة في الرد علي الغلاة، مسألة في مولد صاحب الزمان (، مسألة في المسح علي الرجلين، جواب المسائل الواردة من طرابلس و…533
اگرچه در کتاب رجال نجاشي تاريخ وفات وي سال 463 ق. ثبت گرديده است،534 اما از آن جا که سال وفات نجاشي 450 ق. مي باشد بايد گفت احتمالاً در تاريخ وفات ابويعلي تصحيفي رخ داده است يا ناسخان رجال نجاشي تاريخ وفات ابويعلي را بدان افزوده اند.
برخي به قرين? گفتار ابن اثير در تاريخ وفات ابويعلي535 و نيز وجود نسخه هاي قابل اعتماد از رجال نجاشي در زمان نگارش کتب رجالي مکتب حلّه و اعتماد ايشان به تاريخ مذکور، وي را متوفاي سال 463 ق. دانسته اند.536 امّا با عنايت به مشارکت وي در مراسم تغسيل سيّد مرتضي در سال 436ق. و در گذشت نجاشي در سال 450 ق. به نظر مي آيد وي در ميان? سالهاي 436 – 450 ق. در گذشته و درنتيجه در عبارت نجاشي تصحيفي روي داده باشد. وي در يکي از روستاهاي جنوب حلّه در خان? خود مدفون گرديده است.537

فصل چهارم

مباني مکتب حديثي بغداد

طرح بحث
مراد از مباني در اين فصل آن دسته از پيش فرضها و باورهايي است که دانشمندان مکتب بغداد با پذيرفتن و مبنا قرار دادن آنها، به تبيين و تفسير احاديث و نقد آنها پرداخته اند. براي نمونه نوع تلقّي هر يک از مکاتب حديثي از خبر واحد و حجّيّت يا عدم حجّيّت آن، مي تواند تفاوتهاي بنياديني را ميان برداشتهاي کلامي و فقهي آنان به وجود آورد. ضمن آن که بحث دربار? اين مبنا، طبعاً شيوه هاي برخورد با احاديث را هم در برمي گيرد.
ضرورت بحث دربار? مباني مکتب بغداد از آن روست که اين مکتب را مي توان پايه گذار رويکردي نوين به احاديث دانست. تبلور اصلي اين نگرش در مکتب کلامي شيخ مفيد و سيّد مرتضي و مکتب فقهي شيخ طوسي پديدار گشت، به گونه اي که آبشخور اصلي فقه و کلام، در هم? ادوار آن، مکتب بغداد بوده است.
نگارنده در اين فصل کوشيده است تا با کاوش در آثار انديشمندان مکتب بغداد، پربسامدترين پيش فرضهاي آن انديشمندان را که در نوع نگرش ايشان به احاديث نقش شايان توجهي ايفا مي کند، ارائه نمايد.
به اجمال مباحث اين فصل را مي توان در چند محور خلاصه کرد: بيان ديدگاه انديشوران مکتب بغداد دربار? خبر، به کارگيري عقل در شرح و تبيين احاديث، تبيين مسأل? اجماع و تبيين نقش آن در مکتب حديثي بغداد، نحو? نگرش مکتب بغداد به مفهوم قياس و اجتهاد.
ياد آوري اين نکته لازم است که رويکرد اين رساله به مباحث عقل، اجماع و قياس به اختصار بوده و آنچه مدّ نظر قرار گرفته مباحثي است که مرتبط با ديدگاههاي حديثي اين مکتب مي باشد.
4 – 1. خبر و اقسام آن از ديدگاه دانشوران مکتب بغداد

4 – 1 – 1. تعريف خبر
خبر در لغت به معناي مطلبي است که آن را گزارش کنند. در تاج العروس در تعريف خبر آمده است:
“الخبر عرفاً و لغة ما ينقل عن الغير و زاد فيه اهل العربية “و احتمل الصدق و الکذب لذاته” و المحدثون استعملوه بمعني الحديث: خبر در عرف و لغت مطلبي است که از ديگري نقل شود و زبان شناسان عرب احتمال ذاتي صدق و کذب را بر آن افزوده اند و محدثان آن را به معناي حديث به کار مي بندند”. 538
شيخ مفيد در تعريف خبر با اهل لغت موافقت کرده و چنين مي نگارد:
“أما الخبر فهو ما أمکن فيه الصدق و الکذب”؛539
ولي سيّد مرتضي و شيخ طوسي تعريف ديگري از خبر ارائه کرده اند. ايشان در تعريف خبر مي گويند:
“حدّ الخبر ما صح فيه الصدق أو الکذب، و هذا أولي مما قاله بعضهم من أنه ما صح فيه الصدق و الکذب…”.540
بر اساس اين تعريف، اخباري که فقط صادق بوده و يا کذب محض باشد، ناقض تعريف خبر نمي گردد مانند: اخباري که از توحيد و صفات خداوند تعالي سخن مي گويد که فقط صادق است، و يا اخباري که کذب آنها قطعي است نظير: اخباري که دربار? شريک الباري است.
به نظر مي رسد ميان تعريف سيّد مرتضي و شيخ طوسي با تعريف شيخ مفيد، از اين جهت تفاوت وجود دارد که ايشان با جايگزيني حرف “أو” به جاي “واو” سعي در ارائ? تعريفي جامعتر و دقيقتر از مفهوم خبر کرده اند، اما در نهايت آنان که خبر را به صورت “ما صح فيه الصدق و الکذب” نيز تعريف کرده اند نيز در نهايت مقصودي جز اين نداشته اند.
در علوم حديث خبر را به طور عمده به دو بخش تقسيم مي نمايند:
1- اخباري که موجب علم و يقين مي شود مانند: خبرهاي متواتر و اخباري که در حکم آن باشد؛
2 – خبر واحد که مفيد ظنّ است و به آن علم حاصل نمي شود.541

4- 1 – 2. خبر متواتر
خبر متواتر حديثي است که موجب علم و عمل شود و قرينه و مرجّحي براي تأييد آن نياز نباشد و تعارض و تضاد هم به آن راه نداشته باشد542 مانند: معجزات پيامبر اکرم 6543، حديث غدير 544، حديث منزلت545 و بسياري از احاديث ديگر.
آن گونه که از اين بيان روشن مي شود، بر قيد افاد? علم در اين تعريف تأکيد شده و هدف از آن، افاد? اين مطلب است که خبر به تنهايي و بدون اعتماد بر قراين خارجي مفيد علم باشد.
4 – 1- 2 – 1. شروط حصول تواتر
دانشمندان حديث براي خبر متواتر معيارهايي را برشمرده اند که برخي از آنها شروط خبردهندگان و گروهي شرايط حصول علم در شنوندگان است.546 البتّه اين تقسيم بندي در سد? چهارم صورت نگرفته، امّا در دوره هاي بعد با بهره گيري از شروط کلي تواتر، آن را بدين نحو تقسيم کرده اند. از اين رو، با همان شيو? مطرح شده در کتب “بغداديان”، شروط تواتر را يادآور مي گرديم:
1- آن خبر را گروهي از راويان که معمولاً تباني آنان بر کذب محال باشد روايت کرده باشند؛ 547
2- علم خبر دهندگان از متن يا مضمون خبر، از روي حس و تجربه باشد؛ 548
3- شروط تواتر بايد در هم? طبقات وجود داشته باشد، و چنانچه اين شروط در يکي از طبقات حاصل نباشد تواتر از ميان مي رود، زيرا نتيجه تابع اخسّ مقدّمات است.549
بر اين اساس، از ديدگاه مکتب حديثي شيعه در بغداد، عدد خاصّي براي گزارش دهندگان تعيين نشده و به اين مقدار که تعداد گزارش دهندگان به حدّي باشد که توافق آنها بر دروغ محال باشد اکتفا گرديده است.550 در حالي که برخي از فقهاي عامّ? بغداد، عدد خاصّي را در تواتر شرط دانسته اند. براي نمونه قاضي عبدالجبار، نمايند? معتزليان بغداد، روايت پنج نفر551 و باقلاّني روايت بيش از چهار نفر را براي حصول تواتر لازم مي داند.552
در ميان دانشمندان شيعه نيز شيخ صدوق تنها محدّثي است که دربار? خبر متواتر و عدد لازم براي آن معتقد بوده است که: “متواتر خبري است که راويان آن سه يا بيشتر از سه نفر باشد”؛553 و از اين رو، وي به چنين اخباري در اصول و فروع عمل مي کرده و آنها را مقتضي علم و يقين مي دانسته است. از جمل? ادلّ? مرحوم صدوق بر اين امر، اخبار مربوط به معجزات پيامبر اکرم 6 است که از راويان اندکي که عددشان به ده نفر نيز نمي رسيده، نقل شده است.554
4 – 1- 2 – 2. شروط افاده علم
علم آفريني متواترات از مسائلي است که به تعبير شيخ طوسي، گويي در شمار بديهيّات است و شک ورزي نسبت به آن مانند شک ورزي سوفسطائيان دربار? عالَم است.555 از اين رو، در خصوص اين بحث تنها در حيط? مسائل مربوط به نوع علم حاصل از متواترات – که ضروري يا اکتسابي است- سخن به ميان مي آيد.
شيخ مفيد در موافقت با معتزل? بغداد، رهيافت به صحّت جميع اخبار را استدلالي و اکتسابي556 دانسته، و ديدگاه معتزل? بصره در خصوص ضروري بودن علم حاصل از احاديث متواتر را مردود مي داند.557 اما سيّد مرتضي و شيخ طوسي558 ميان اخبار متواتر دربار? شهرها و مکانها و آنچه دربار? معجزات است – با توجه به رويکرد مردم – تفاوت قائل شده و به توقّف بر ضروري و يا اکتسابي بودن اين علم حکم کرده اند،559 زيرا ممکن است پيش از شنيدن اين اخبار از يک سو علم اجمالي به مضمون خبر و صفت جماعتي که اتّفاق آنان بر کذب جايز نيست حاصل شده باشد و در نتيجه علم به آن اکتسابي است، و از سوي ديگر امکان دارد که خداوند هنگام استماع اين اخبار از جانب مستمع، علم به مضمون خبر را ايجاد کند و در نتيجه علم به اين خبر، ضروري و فعل خداوند باشد. بر اين اساس، چون دليل قاطعي بر هيچ يک از اين دو وجه وجود ندارد، هريک از اين دو را مي توان پذيرفت.
به هر روي، چه به حصول علم ضروري از اخبار متواتر قائل باشيم و چه اکتسابي بودن آنها را بپذيريم، دانشمندان علم کلام شرايطي را براي علم ضروري و اکتسابي در نظر گرفته اند که عبارتست از:
شرايط حصول علم ضروري:
الف – تعداد خبردهندگان بيش از چهار نفر باشد.
ب – افراد به آنچه بدان خبر مي دهند علم بديهي داشته باشند (علمشان از روي حسّ باشد).
ج – ترکيب خبردهندگان به گونه اي باشد که از گروه مشابهي مانند اين گروه نيز، علم به مضمون خبر حاصل شود.
د – ذهن شنونده

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه نماز جمعه Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه