منابع و ماخذ پایان نامه صاحب نظران، امام صادق

دانلود پایان نامه ارشد

کتابي با عنوان اسماء الرجال الذين رووا عن الامام الصادق ( نگاشت و در آن از چهار هزار تن از راويان امام صادق ( نام برد،899 محمد بن حسن بن احمد بن وليد قمي (د. 343 ق.)، احمد بن محمد ابوغالب زراري (د. 368 ق.)، محمد بن احمد بن داود قمي (د. 368 ق.)، محمد بن علي بن بابويه معروف به شيخ صدوق (د.381 ق.) و محمد بن عمر بن عبدالعزيز کشّي (د. بعد از سال 350 ق.).900 شايان ذکر است که به جز رجال برقي، فهرست ابوغالب زراري و گزيد? رجال کشي موسوم به اختيار معرفة الرجال ساير آثار اين دوره که عموماً در مکتب قم نگاشته شده و دربردارند? آراء رجالي محدّثان مکتب قم است، از ميان رفته اند.
از اين پس با شکل گيري مکتب بغداد در قرن پنجم، علم رجال نيز به سان ديگر علوم حديثي متحوّل شد.901 ابوعبدالله حسين بن عبيدالله غضائري (د. 411 ق.)، احمد بن حسين بن عبيدالله غضائري(د. حدود 450 ق.)، احمد بن محمد بن نوح سيرافي، احمد بن عبدالواحد معروف به ابن عبدون (د. 423 ق.) از رجاليان برجست? مکتب بغداد مي باشند. اما شاخصترين آثار رجالي اين دوره که تا روزگار ما از گزند حوادث مصون مانده و کتب اربع? رجالي شيعه محسوب مي گردد، کتاب فهرست اسماء مصنفي الشيعه از احمد بن علي نجاشي (د. 450 ق.)، به ضميم? سه کتاب گرانسنگ شيخ طوسي در اين زمينه (الفهرست، رجال و اختيار معرفة الرجال) مي باشد.902
بدين ترتيب، با نيم نگاهي اجمالي که به آثار رجالي متقدمان افکنديم مي توان گفت که علم رجال در مکتب قم و کوفه پاي گرفته و در مکتب بغداد گامي به سوي کمال برداشته است.
5 – 2 – 1 – 1 – 1. معرفي اجمالي آثار رجالي دانشوران مکتب بغداد
– رجال ابن غضائري
كتاب الضعفاء و المذمومين، معروف به رجال ابن غضائرى از جمله آثار رجالي برجاي مانده از قرن پنجم هجري است. اين کتاب که احمد بن طاووس (د.673 ق.) آن را براي نخستين بار در کتاب حل الاشکال مطرح‌ کرد، بخشي از کتاب دو قسمتي ابن غضائري دربار? جرح و تعديل راويان بوده است. بخش اول اين کتاب که امروزه با عنوان رجال ابن غضائري به چاپ رسيده، به معرفي حدود يکصد و شصت تن از راويان ضعيف و مناقشات رجالي پيرامون آنها پرداخته است. قسمت دوم اين كتاب که معرفي راويان ممدوح بوده متأسفانه مفقود شده و هيچ اطلاعى از آن در دست نداريم. گفتني است که در پي طرح کتاب الضعفاء در قرن هفتم، در مجامع علمي متأخران پيرامون صحت مطالب و صحت انتساب اين کتاب به ابن غضائري سخن فراوان گفته شد. از آن ميان، افرادي همچون شيخ آقابزرگ طهراني و آيت الله خويي با اذعان به جلالت قدر ابن غضائري، صحت انتساب کتاب الضعفاء به وي را مورد ترديد قرار داده و به شدت مخالف انتساب اين كتاب به ابن غضائرى مي باشند.903 اما در مقابل برخي از صاحب نظران بر اين باورند که پديدآورند? اين کتاب ابن غضائري است و اين اثر از کتابهاي رجالي معتبر در نقد راويان به شمار مي آيد.904
بنابر آنچه از آراء رجاليان معاصر ابن غضائري دربار? کتابهاي رجالي وي به دست مي آيد، مي توان گفت مفصّلترين کتاب فهرست، از آنِ ابن غضائري بوده905 که متأسفانه ورث? وي با وفات ناگهاني او اين آثار را از ميان بردند.906
اهمّيّت انديشه هاي رجالي ابن غضائري تا آنجاست که آثار رجالي نگاشته شده در اين دوره همچون رجال نجاشي و فهرست شيخ طوسي، از آثار و آراء رجالي ابن غضائري متأثّر بوده است. 907
به طور کلي آنچه دربار? ابن غضائري مسلّم‌ مى‌نمايد آن‌ است‌ كه‌:
“ابن‌ غضائري‌ در زمينة “رجال‌ شناسى‌” و “كتاب‌ شناسى‌” از پدرش‌ كه‌ از دانشمندان‌ بزرگ‌ بغداد بوده‌ و ظاهراً مكتب‌ ويژه‌اي‌ در رجال‌ شناسى‌ داشته‌، استفادة بسيار برده‌ و شايد از اين رو بوده‌ كه‌ نجاشى‌ تا بدين‌ حد به‌ گفته ‌هاي‌ همدرسش‌ توجه‌ داشته‌ است”.908
– رجال نجاشي
کتاب فهرست اسماء مصنفي الشيعة معروف به رجال نجاشي که امروزه در علم رجال و بررسي اسناد روايات کاربرد بسيار دارد در اصل با هدف کلامي به رشته تحرير درآمده است. چه مقصود از نگارش آن پاسخ گويي به ادّعاي مخالفان شيعه بوده که در مقام عيب جويي شيعه را طايفه اي بدون سابقه و بي تصنيف مي شمرده اند. 909
نجاشي براي دفع اين اتهام، فهرست حدود 1297 نفر از مؤلفان و مصنّفان شيعه را گردآورد.910 اما بدان سبب که بسياري از کتب در طول زمان مفقود گشته اند گردآوري بسياري از آنها ميسور نگرديد و شرح حال برخي از مصنّفان و مؤلّفان که بيان زندگاني و آثار ايشان ضروري مي نمود از قلم افتاد.911
با توجه به تاريخهاى موجود در كتاب، چنين به دست مى‏آيد كه نجاشى كتاب خويش را بعد از سال 419 نوشته است. زيرا تاريخ وفات محمد بن عبد الملك تبان (د. 419 ق.) در متن كتاب آمده است.912 اما نگارش آن احتمالاً تا سالهاي واپسين حيات نجاشي ادامه داشته زيرا در شرح حال نجاشي به تاريخ وفات وي اشاره مي نمايد. 913
رجال نجاشي به دلايلي نظير تخصص نجاشي در علم رجال و آشنايي او با علم انساب و نيز بهره گيري او از محضر رجال شناسان برجسته همچون ابن غضائري و احمد بن نوح سيرافي، مهمترين کتاب رجالي شيعه به شمار آمده است؛ به گونه اي که بنابر ديدگاه برخي صاحب نظران، رجال نجاشي بر کتب رجالي شيخ طوسي مقدم است.914
– الفهرست شيخ طوسي
اين کتاب در معرفي بيش از نهصد تن از مصنّفان و اصل نويساني نوشته شده که يا شيعي مذهب بوده يا در تأييد مذهب تشيع اثري نگاشته اند.915 ضمن آن که مؤلّف در پي معرفي صاحبان آثار به معرفي تصنيفات شيعه نيز پرداخته و در مجموع، از بيش از دو هزار تأليف نام برده است.916 از اين رو، در علم رجال و کتاب شناسي مصنّفات شيعه به اين کتاب اعتماد مي شود.
شيخ طوسي بخشي از اين اثر را در دوران حيات سيّد مرتضي917 و بخشي ديگر را بعد از وفات او نگاشته است.918 اگرچه احتمال همزماني نگارش دو کتاب الفهرست و رجال بعيد به نظر نمي آيد919 امّا با تکيه بر اين عبارت شيخ که مي گويد: “…نذکرهم في کتاب الرجال ان شاء الله تعالي”920 مي توان گفت، نگارش الفهرست زودتر از نوشتن رجال آغاز شده است. ضمن آن که بايد گفت شيخ در الفهرست تنها در همين جا از کتاب رجال ياد مي کند. اما در کتاب رجال در موارد متعددي به کتاب الفهرست ارجاع مي دهد. 921
يادآوري اين نکته لازم است که آمدن فهرست تقريباً جامعي از آثار شيخ طوسي در اين کتاب با نگاشته شدن آن در اوايل حيات علمي شيخ منافاتي ندارد؛ زيرا احتمالاً شيخ طوسي اسامي کتبي را که پس از اين زمان تأليف کرده يا بخش مربوط به شرح حال خويش را پس از پايان تأليف الفهرست به آن افزوده است.
– رجال شيخ طوسي
اين کتاب در مقام تمييز ممدوحان و مذمومان نبوده و تنها اسامي راويان معصومين: را بر اساس حروف الفبا در هر باب جمع کرده است. شيو? تنظيم اين اثر بدين صورت است که اسامي 8900 تن922 از راويان پيامبر اکرم 6 تا امام عسکري ( را در سيزده باب آورده و سپس در باب چهاردهم، از راوياني نام برده که از هيچ امامي بدون واسطه روايت نکرده اند. به دليل اين که شيخ اين کتاب را در ابوابي مرتب کرده، آن را الابواب نيز مي نامند.923
اين اثر که از کتب اربعه رجالي محسوب مي گردد، در دوران حيات سيّد مرتضي نگاشته شده است، زيرا مؤلّف در شرح حال سيّد مرتضي با تعبيرات “ادام الله تعالي ايّامه” و “مدّ الله في عمره” از وي ياد کرده است.924
– گزيد? رجال کشي (اختيار معرفة الرجال)
اين کتاب مشتمل بر درون ماي? رجال کشي925 موسوم به معرفة الناقلين عن الائمة الصادقين: است. شيخ طوسي اغلاط موجود در کتاب مذکور را اصلاح و مطالب آن را مرتب کرد. ضمن آن که احتمالاً طبقات اصحاب ائمه:، فهرست کتابهاي موجود در ذيل شرح حال برخي راويان و شرح حال کامل برخي راويان شيعي را حذف کرد.926
موضوع اين کتاب، شرح حال نگاري اصحاب معصومان: و راويان شيعي و غير شيعي است که به نفع شيعه روايت يا تأليفي داشته اند.927 بنا به گفت? ابن طاووس شيخ طوسي از تاريخ سه شنبه 26 صفر سال 456 ق. در نجف اشرف املاي اين کتاب را به شاگردان خود آغاز کرده است.928
نحو? چينش کتاب چنان است که وي پس از بيان مقدمه اي کوتاه، نخست به معرفي شش تن از نويسندگان در طبق? ياران امام علي ( پرداخته و سپس به ترجم? 1269 تن از صاحبان اصول و کتب شيعه که در فاصل? قرن دوم تا نيم? قرن پنجم هجري زندگي مي کرده اند، به ترتيب الفبايي نام مؤلفان مي پردازد.

5 – 2 – 1 – 2. شکل گيري علم درايه در مکتب بغداد
اگرچه اصطلاحات حديث شناختي در آثار پيشينيان و به ويژه در آثار مکتب بغداد به چشم مي خورد، اما علم درايه در عصر متقدمان يک علم مستقل نبوده است. ضمن آن که تفاوتهاي مفهومي و مصداقي ميان برخي اصطلاحات متداول ميان متقدّمان و متأخّران وجود دارد.
به عنوان نمونه، بارزترين مصداق اين اختلاف، تفاوت مفهوم “حديث صحيح” ميان متقدمان و متأخّران است. حديث صحيح در نظر قدما، به حديثي اطلاق مي شد که آن را به وجهي معتبر مي دانستند و به آن عمل مي کردند.929
اموري که سبب صحت حديث از ديدگاه قدما مي شد عبارتند از:
– وجود حديث در يکي از اصول اربعمأه؛
– تکرار حديث در يک يا دو اصل و بيشتر با طرق مختلف و اسانيد معتبر؛
– آمدن حديث در اصل منسوب به کساني که بر صدق آنان اجماع هست مانند: زراره، محمد بن مسلم يا اصحاب اجماع مانند: صفوان بن يحيي، يونس بن عبدالرحمن و غيره؛
– وجود حديث در يکي از اصولي که به امامان:عرضه شده و مورد تأييد قرار گرفته است مانند: کتاب عبدالله حلبي که بر امام صادق ( عرضه شد و يا کتب يونس بن عبدالرحمن و فضل بن شاذان که به امام عسکري ( عرضه گرديد؛
– مصدر حديث يکي از کتابهايي باشد که در عصر ائمه: مورد اعتماد بوده است مانند: الصلاة نوشت? حريز بن عبدالله سجستاني يا کتابهاي بني سعيد و علي بن مهزيار و از غير اماميه مانند: کتب حفص بن غياث القاضي و حسين بن عبيدالله السعدي.930
بنابراين حديث صحيح از ديدگاه متقدمان حديثي است که عمل و اعتماد به آن صحيح باشد، خواه اين اعتماد از طريق راويان مورد وثوق و اطمينان باشد يا آن که قرايني وجود داشته باشد که اين اطمينان را فراهم آورد931 و حديثي که فاقد اين شرايط باشد در زمر? احاديث ضعيف محسوب مي گردد.
در حالي که حديث صحيح از ديدگاه متأخران حديثي است که سند آن با نقل شخص عادل ضابط از شخصي مانند خودش در تمام طبقات به معصوم برسد.932
بدين ترتيب، ناگفته پيدا است که با گذشت زمان و از ميان رفتن قراين، نياز به وضع اصطلاحات حديث شناختي احساس شد. از اين رو، دانشمندان مکتب حلّه همچون علاّمه حلّي933 و استادش سيد بن طاووس934 به اين امر همّت گماردند.
شيخ بهايي دربار? علّت اين تحوّل مي گويد:
“هنگامي که فاصله زماني ميان متأخّران و عصر گذشته به درازا کشيد و آن گونه شد که بعضي از کتب اصول مورد اعتماد مندرس ومتروک گرديد و به دليل سيطر? فرمانروايان جور وگمراهي و بيم از ستم ايشان، آشکار نمودن و نگارش مجدّد آن آثار نيز ميسّر نگرديد، و از سوي ديگر بعضي از کتب اصول که در اين روزگار شهرت دارد به دست ايشان رسيد و موجب شد مشکل پيش آمده تشديد شود، در نتيجه احاديث اخذ شده از کتب اصول مورد اعتماد با احاديث غيرقابل اعتماد آميخته، و روايت متواتر با غير متواتر مشتبه گرديد، و بسياري از مسائلي که موجب آن بود تا دانشوران گذشته به بيشتر روايات اطمينان کنند بر عالمان بعد پنهان ماند، و براي ايشان ميسر نشد تا از شيوه و روش پيشينيان در تشخيص درست از نادرست پيروي نمايند. ناگزير از وضع قانون و ضابطه اي شدند که به وسيل? آن، احاديث معتبر و مورد وثوق را از غير آن تمييز دهند، از اين رو، اصطلاحات جديدي را براي ما وضع کردند، و آنچه دور از دسترس ما بود در دسترس ما نهادند، واحاديثي را که در کتب استدلالي خود نقل کرده بودند با تعبير مقتضي و متناسب نظير صحيح، حسن يا موثق وصف نمودند”.935
اين تقسيم بندي در دوران متأخّر منجر به اختلاف بين دو مکتب اصوليان و اخباريان گرديد. اخباريان اين تقسيم را نپذيرفتند و بر اخذ احاديث کتب اربعه

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه انواع اشتباه، اصالت واقع، امام صادق Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه، صدق و کذب