منابع و ماخذ پایان نامه رکن الدوله

دانلود پایان نامه ارشد

سنّت به ويژه حنبليان باب البصرة قرار گيرد. در نتيج? اين منازعات، که اغلب ريشه در اختلافات مذهبي داشت، محل? کرخ بارها به آتش کشيده شد و غارت گرديد و صدمات و لطمات فراواني به کرخ و شيعيان وارد شد.49
“بَراثا” ديگر محل? شيعه نشين، در مقابل محل? كرخ و در جنوب باب المُحَوَّل بود.50 در آن جا مسجدي به همين نام بنا شده بود که بنابر مشهور آن را حضرت علي ( بنا کرده و در آن نماز گزارده است،51 اين مسجد امروزه نيز از مساجد شيعيان در بغداد است.
محل? براثا نيز از کانون هاي درگيري شيعه و سني به شمار مي آمد، به گونه اي که مقتدر عباسي (295 – 320 ق.) دستور ويران نمودن مسجد براثا را صادر کرد و خليفه راضي (322 – 329 ق.) دوباره آن را بنا نمود.52
علاوه بر محلات مذکور، محل? “نهر الطّابَق” در همان منطقه کرخ،53 و در شرق بغداد محله هاي “باب الطّاق”،54 “سُوق السِّلاح”،55 “سوق يحيي”،56 “سوق القَلاّيين”57 و “سُوق الثَّلاثاء”58 مرکز شيعيان بوده است.
1 – 2 – 1 – 2. مراکز سني نشين
محل? “رُصافة” در شرق بغداد از مراکز اهل سنت و دارالخلاف? عباسيان پس از منصور عباسي بوده است و بيشتر جمعيت بغداد در اين محله ساکن بودند.59
“باب البصرة” و “باب الشَّعير” در غرب دجله و شرق کرخ قرار داشت و مردم آن سنّيان حنبلي مذهب بودند که خصومت بسياري با شيعيان داشتند.60
“نهر القَلاّئين” محل? ديگري در جنوب كرخ بود كه آنها نيز حنبلى مذهب بودند.61 در سمت چپ كرخ، محل? “باب المُحَوَّل” بود كه آنها هم اهل تسنن بودند.62

1 – 2 – 2. اوضاع فرهنگي و علمي دوران آل بويه
قرن چهارم عصر شکوفايي علمي و فرهنگي جامع? اسلامي است، به طوري که مجد و عظمت مسلمانان را در برابر امپراتوري اروپايي قرون وسطايي به همراه داشته است. در اين ميان نقش برخي حکومتها همچون سامانيان و آل بويه و عنايت آنان به خدمات علمي و فرهنگي از عوامل برجسته اي است که نبايد از آن غفلت شود. حضور وزيران با کفايت و دانش دوست در دربار آل بويه و فضاي باز سياسي و مذهبي آنان، سبب جذب عالمان به دربارها گرديد، در اعمال اين سياست تفاوتي ميان دانشمندان عامّه و خاصّه نبود. براي مثال عضد الدوله همان گونه که شيخ مفيد را مورد عنايت و احترام خود قرار مي داد، باقِلاّني63 را نيز اعزاز و اکرام کرد و زماني او را به عنوان سفير خود به روم فرستاد. چنين سياستي ناشي از اقدامات دورانديشان? او براي رفع آشوبهايي است که براي سالها بغداد را ويران کرده بود.64
مداراي مذهبي آل بويه سبب شد تا زمين? رشد بيشتر شيعيان فراهم گردد و فضاي اختناق و يک سوي? مذهبي و فرهنگي متحوّل شود و امکان رشد استعدادها در اين فضاي سياسي پديد آيد. گفتني است حمايتهاي آل بويه از دانشمندان در شرايطي صورت مي گرفت که درگيريهاي خونيني ميان مردم عوام صورت مي گرفت اما به سبب نقش هدايتگر عالمان شيعه در دوران آل بويه، جز در مواردي که اوضاع داخلي حکومت متشتّت مي شد، اين آشوبها دامنگير عالمان نمي گرديد. از اين رو، اگر حمايت حکومت شيعي از فعّاليّتهاي علمي و فرهنگي عالمان نبود، تبيين و تبليغ معارف دين ميسور نمي گرديد.
در ستايش از آزادانديشي آل بويه و فضاي ايجاد شده براي رشد و توسع? فرهنگي، به ويژه در تکريم اهل دانش و فرهنگ بايد گفت که پادشاهان “دانشمندان را تقويت کرده، گفتارشان را منزلت بخشيده و بند از زبان ايشان برداشته تا هر يک از آنها معتقدات فرق? خويش را بدون تقيّه ابراز کند و در نتيجه آشکار شود آنچه ادّعا مي کنند و معلوم شود آنچه بدان معتقدند و حق از باطل جدا شود و چنان امنيّتي پديد آيد که کسي با زبان تعصب ديني به ديگري هجوم نبرد”.65
براي روشن شدن بيشتر خدمات علمي و فرهنگي بويهيان و رشد و توسع? علم و فرهنگ در دور? آنان مطالع? چند زمينه لازم مي نمايد که در ادامه به بررسي آنها مي پردازيم:
1 – 2 – 2 – 1. تعظيم شعائر مذهبي
گسترش تشيع از مشخّصه هاي مهمّ قرن چهارم به شمار مي آيد تا آن جا که قاضي عبدالجبار معتزلي آن را “قرن تشيّع” ناميده است.66 ظهور دولتهاي شيعي در نقاط مختلف امپراتوري اسلامي، از جمله فاطميان در مصر، حمدانيان در شام وجزيره، زيديان در يمن و آل بويه در ايران و عراق نمود بارزي از اقتدار تشيّع در قرن چهارم است.
از جمله اقدامات آل بويه درحمايت و هوادارى از علويان و شيعيان تعظيم شعائر شيعي بود. مهمترين شعار شيعه که خلفاي عباسي به خصوص متوکّل با آن مبارزه مي کردند برگزاري آيين سوگواري محرم بود. معزّالدوله در ماه محرم سال 352 ق. در شهر بغداد به مردم دستور داد تا بازارها را تعطيل كنند. جام? سياه به علامت عزا بپوشند و دسته هاي عزاداري به راه اندازند.67 جمعيّت شيعيان در اين مراسم که به حمايت معزّالدوله برگزار مي شد چنان بود که اهل سنّت بغداد ياراي مقابله با آن را نداشتند. امّا برگزاري اين مراسم در برخي سالها به اين منوال نبود و در مواقعي مورد تهاجم سنّيان متعصّب بغداد که عمدتاً از حنابله بودند، قرار مي گرفت.68
مراسم ديگري که از جانب معزالدوله در همان سال مورد توجه قرار گرفت و تا انقراض آل بويه ادامه داشت، برگزاري جشن و سرور در عيد غدير و بزرگداشت اين روز بود.69
از اقدامات ديگري که احمد معزّالدوله براي احياي شعائر تشيع انجام داد، نوشته شدن برخي شعارهاي شيعي بر سر در مساجد و خانه ها بود. به دستور وي در سال 351 ق. ابتدا اين شعار را بر سر در مساجد نوشتند: “لعن الله معاوية بن ابي سفيان و لعن من غصب فاطمة – رضي الله عنها – فدکا، و من منع بدفن الحسن ( عند قبر جده و من نفي اباذر الغفاري و من اخرج العباس من الشوري”.70 اين شعار مخالفت اهل سنت را برانگيخت. ديري نپاييد که اين جمله از سر در مساجد حذف و به نوشتن جمل? “لعن الله الظالمين لآل رسول الله 6من الاولين و الاخرين” اکتفا گرديد و تنها به لعن معاويه تصريح شد.71
شعار ديگر شيعي که در اين دوره تبليغ شد و رواج يافت، جملات “اشهد ان علياً ولي الله” و “حي علي خير العمل” بود که آل بويه تا پايان حکومت خود اين جملات را در اذان مي گفتند و پس از به حکومت رسيدن ترکان سلجوقي اين عبارات از اذان حذف گرديد؛72 نيز جمل? “محمد و علي خير البشر” که بر سر در مساجد با طلا نگاشته شده بود با روي کار آمدن سلجوقيان محو شد.73
زيارت قبور ائمه اطهار: و توسع? مشاهد مشرّفه از ديگر اقدامات آل بويه در جهت اعتلاي تشيّع بود.74 زيرا پيش از به حکومت رسيدن آل بويه، زيارت قبور مطهر ائم? اطهار: به آساني صورت نمي گرفت و حتي وقتي “بَربَهاري”75 و اتباع حنبلي مذهب او در عراق نفوذ يافتند، از رفتن شيعيان به نجف و کربلا و عزاداري بر سر مزار امام حسين ( جلوگيري کردند.76
ناگفته پيداست که تعظيم اين شعائر در جامع? بغداد که متشکل از شيعيان و اهل سنّت بود، سبب بروز آشوبها و فتنه هايي گرديد که در نتيج? آن محلّه هاي شيعه نشين بارها مورد تهاجم اهل سنّت قرار گرفت و غارت شد.77 برآيند ديگر اين جريان اقدامات مشابهي بود که اهل سنّت در واکنش به رفتار شيعيان انجام دادند. براي نمونه در سال 363 ق. سنّيان بغداد در محل? “سوق الطعام” زنى را به سان عائشه سوار بر شتر كردند، مردى را طلحه و ديگرى را زبير ناميدند تا هنگام? جنگ جمل را به تصوير کشند و گفتند که مي خواهند با اصحاب امام على ( بجنگند.78
با وجود تعظيم اين گونه شعائر مذهبي، برخي از حاکمان آل بويه از خطر طرح مباحث اختلاف انگيز آگاه بوده و با هوشياري کامل امنيّت اجتماعي را فراهم کردند. براي نمونه عضد الدوله براى جلوگيرى از مناقشات مذهبى اعلانيه اى صادر كرد و هر گونه عمل اختلاف انگيز را ممنوع کرد.79 افزون بر اين، وي با آن که براي عالمان شيعه و از جمله شيخ مفيد احترام بسيار قائل بود، برخي از عالمان اماميه و يا اهل سنت را به شهرهاي ديگر تبعيد نمود و يا آنان را از مقام خود عزل کرد.80 البتّه اين بدان معنا نيست که عضدالدوله سياست سرکوب رهبران مذهبي را در پيش گرفته باشد بلکه وي بدين منظور درصدد چنين کاري برآمد تا آرامش نسبي در جامع? آشوب زد? بغداد حکمفرما شود. از اين رو، دوران وي را مي توان ايمن ترين دوران در عصر آل بويه به شمار آورد.
اما با درگذشت عضدالدوله دوران امنيت بغداد به سر آمد و آتش اختلافات مذهبي و درگيريهاي حکومتي دوباره آغاز شد. از اين زمان به بعد اهل سنت بغداد با استفاده از ضعف آل بويه و قدرتهاي سني مذهب همچون غزنويان و حمايت خليف? عباسي، به تدريج با ايجاد مناقشات مذهبي گسترده و تهاجم بر شيعيان زمينه هاي فراهم آمدن حکومت سنّي را در بغداد فراهم آوردند و سرانجام در سال 448 ق. با حمله به خانه و کتابخان? شيخ طوسي، بزرگترين مرجع جهان تشيع را ناگزير به مهاجرت به نجف کردند و بساط حاکميت تشيع بر بغداد را برچيدند.81
1 – 2 – 2 – 2. نقش دانشمندان در حکومت آل بويه
به دليل آن که بيشتر حاکمان آل بويه خود اهل دانش يا دوستدار آن بودند،82 بسياري از دانشمندان را در وزارت يا امور ديگر به خدمت گماردند. اين سياست تنها شامل عالمان شيعه نبود بلکه دانشمندان فرقه هاي مختلف اسلامي و حتي غير اسلامي نيز از حمايت آنها برخوردار بودند. در نتيج? اين سياست کل نگرانه اوضاع و شرايطي پديد آمد که از آن به “زنده شدن علم” تعبير کرده اند.83 حضور گسترد? دانشمندان در دربار آل بويه و فراهم نمودن امکانات علمي و رفاهي براي آنان، گواه راستيني بر نقش مؤثر اين خاندان شيعي در به ثمر رساندن رنسانس اسلامي است.84
به عنوان نمونه، عضدالدوله از جمله حکمرانان دانشمند آل بويه بود که از استادان برجسته اي همچون ابوعلي فارِسي(288 – 377 ق.)، ابوالفضل بن عميد، ابوسليمان سجستاني، ابوالحُسَين صوفي(د. 376 ق.) و ابن اَعلم بغدادي (د. 375 ق.) بهره برد.85 وي در ادام? سياست توجه به عالمان، حقوقي براي فقيهان، محدثان، پزشکان، مهندسان و رياضيدانان در نظر گرفت و بخشي از دربار خود را به حکما و فلاسفه اختصاص داد.86
شمار زيادي از دانشمندان مناصبي چون وزارت، قضاوت و دبيري داشته اند؛ مانند: ابوالفضل بن عميد، وزير رکن الدوله، صاحِب بن عَبّاد (326 – 385ق.)، وزير مؤيّد الدوله و فخرالدوله، ابواسحاق ابراهيم بن هلال صابي، دبير عضدالدوله، قاضي تَنُوخي (365 – 447 ق.) و سيّد مرتضي (د. 436 ق.)، نقيب طالبيان، و ابوعلي مُسکُويه رازي(د. 421 ق.)، خازن عضدالدوله و ابن ماکُولا.87
از مهمترين مناصبي که در دور? آل بويه دانشمندان شيعه به عهده داشتند، منصب “نقابت” يا “سرسلسلگي خاندانها” بود که از دوران عباسيان رواج يافت. در اين دوره، نقيب از جانب عباسيان انتخاب مي شد و همو به کارهاي علويان نيز رسيدگي مي کرد، اما از دور? اقتدار بُوَيهِيان نقيب از ميان علويان انتخاب مي شد. نقيب به كسى اطلاق مى شد كه سرپرستى خاندان مشخّصى را بر عهده داشت و به کارهاي آنان رسيدگي مي کرد؛ از اين رو، به کسي که سرپرستي مردان و زناني را که نسبشان به حضرت ابوطالب( مي رسيد “نقيب الطالبيين” مي گفتند.88 (مقال? مربوط به سيد مرتضي دکتر مهدوي)
ماوَردي (364 – 445/450 ق.) دربار? هدف از ايجاد منصب نقابت چنين مي نگارد:
“اين مسؤوليّت بدان هدف بنياد نهاده شده است که خاندانهايي همانند سادات که از تباري والا برخوردارند از اين دور داشته شوند که بخواهند ولايت و سرپرستي کساني را بپذيرند که در تبار همپاي ايشان نيستند و در سيادت و آقايي با آنان برابري ندارند. هدف از چنين کاري نيز آن است که فرمان آن کس که از خود اين خاندانهاست براي آنها خوش تر است و دستورش نيز رواتر”.89
نقابت بر دو نوع بود: خاص و عام. در نقابت خاصّه، نقيب فقط در امور كسانى مداخله مى كرد كه تحت نظر مستقيم او بودند و حق قضاوت و اقام? حد نداشت. وظيف? عمد? نقيب در اين نوع نقابت، دقّت در حفظ انساب خاندان سادات از جهات مختلف بود.90
نقابت عامّه، نقابتى بود كه نقيب علاوه بر حفظ انساب، به امور مربوط به افراد خاندان نيز رسيدگى مى كرد، اختلافها را از بين مى برد و در صورت لزوم حد جارى مى نمود. شرط چنين نقيبي اين بود که عالم و مجتهد

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه جهان اسلام، نهضت ترجمه، رکن الدوله Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه جهان اسلام، رکن الدوله، جذب دانش