منابع و ماخذ پایان نامه خاورمیانه، ایدئولوژی، خاورمیانه بزرگ، کشورهای خاورمیانه

دانلود پایان نامه ارشد

قبلی سیاست خارجی آمریكا بودند. روند مورد حمایت آنها اتخاذ سیاست‏های چندجانبه با مشاركت دیگر بازیگران جهانی در عرصه دیپلماسی بين‏المللی بود. اما در مقابل این‏ها، دیك چنی، معاون رئیس جمهور، دونالد رامسفلد، وزیر دفاع و شماری از سیاستگذاران با نفوذ وزارت دفاع همچون پل وولفوویتز قرار داشتند كه از سیاست‏های یكجانبه حمایت مي‏كردند. (همان)
دكترین بوش در مقایسه با سیاست خارجی پیشین آمریكا یك تفاوت مهم و قابل توجه داشت و آن حملات پیشگیرانه و پیش دستانه بود. دولت‏های قبلی آمریكا بعد از نزدیك شدن خطر و قریب الوقوع بودن تهدید دست به حملات محدود مي‏زدند، اما در دكترین بوش نیازی به قریب الوقوع تشخیص دادن تهدید نیست. این دكترین در تناقض آشكار با بند منشور ملل متحد است كه مي‏گوید: همه اعضا باید مناقشات بين‏المللی شان را از روش‏های مسالمت آمیز و به گونه‏اي حل كنند كه صلح و امنیت جهانی به خطر نیفتد.
این دكترین منتقدان بسیاری دارد كه اكثر آنها با استناد به اصل توسل یكجانبه به زور در این سیاست، با آن مخالفت مي‏كنند. محور دیگر این سیاست كه مورد اعتراض مخالفان قرار دارد این فرض است كه آمریكا هرگز به هیچ دشمن بالقوه‏اي اجازه توسعه توانایی نظامی و به چالش كشیدن جایگاه ابرقدرتی واشنگتن را نمي‏دهد. عبارت دشمن بالقوه در این متن مي‏تواند به هر كشوری نسبت داده شود و برای قضاوت در این مورد فقط تفسیر آمریكا كافی است. (همان)
6-1) شکل‏گيري هلال شیعی :
از منظر روابط، که از همکاری منسجم و نزدیک دو یا چند کشور شروع و در شکل معارضه شدید و برخورد مستقیم نظامی ختم مي‏شود، کشورهای خاورمیانه بزرگ وضعیت همسو و مشابهی ندارند. کمتر دو کشوری را در این منطقه وسیع مي‏توان یافت که فارغ از اختلافات مرزی و امنیتی دو جانبه و مشکلات ناشی از تداخل منافع اقتصادی و بازرگانی باشند. بنابراین، همپیمانی راهبردی در خاورمیانه بزرگ وجهی آرمانی بوده و طیف روابط کشورها عمدتاً از وضعیت عادی مناسبات تا مناقشات رودررو در نوسان مي‏باشد.
خاورمیانه بزرگ در بين‏کلیه مناطق جهان از نازل‏ترين میزان همبستگی، ارتباطات، همکاری و همسویی در رویکردهای درون منطقه‏اي برخوردار مي‏باشد و اساساً فاقد حداقل عناصر لازم برای شکل‏دهي به یک خرده نظام منطقه‏اي منسجم است. (موحدیان عطار، 1386: 145-144 )
خاورمیانه منطقه‏اي است که طی سال‏های گذشته بیش از سایر مناطق جهان با منازعه روبرو بوده است. در منازعات بين‏کشورهای خاورمیانه پنج مولفه اختلافات مرزی- سرزمینی، اختلافات قومی – مذهبی، نفت، تعارضات ایدئولوژیکی و دخالت قدرت‏های بزرگ تاثیر داشته است.
1-6-1) اختلافات مرزی و سرزمینی :
پرسکات از چهار نوع منازعه مرزی نام مي‏برد که همه آنها را امروزه مي‏توان در خاورمیانه یافت. منازعات مکانی، این منازعات ناشی از مکان دقیق مرز است (مرز ایران و عراق در اروند رود که بارها سبب بروز منازعه بين‏دو کشور شده است). منازعات سرزمینی، زمانی روی مي‏دهد که دو کشور همسایه مدعی بخشی از سرزمین یکدیگر باشند(منازعات اعراب و اسرائیل در مورد فلسطین). منازعات عملکردی، در نتیجه تاثیراتی بروز مي‏کند که مرز در حرکت مردم و کالاها مي‏گذرد (مرزهای ترکیه با عراق و سوریه، ترکیه ادعا مي‏کند که چریک‏های پ. ک. ک از پایگاه‏های خود در خاک عراق و سوریه به خاک ترکیه حمله مي‏کنند). منازعات مربوط به منابع در دو سوی مرز، که به طور عمده در نتیجه کشف و استخراج نفت در دو سوی مرز روی مي‏دهد.( اختلافات مصر و سودان، عراق و کویت، عربستان و یمن) (جعفری ولدانی، 1388: 44)
2-6-1) اختلافات قومی – مذهبی:
گروه‏های قومی – مذهبی به عنوان یکی از بازیگران فراملی، اهمیت بسیار زیادی در سیاست‏های داخلی و بين‏المللی پیدا کرده اند. اقدامات گروه‏های قومی – مذهبی فراتر از مرزهای رسمی رفته و حمایت قدرت‏های خارجی را جلب کرده است. منازعات قومی – مذهبی در کشورهای خاورمیانه عمدتاً به کردها، شیعیان و اهل تسنن مربوط مي‏شود. اهمیت بعد بين‏المللی قوم کرد ناشی از این واقعیت است که گروه‏های کردی در مرزهای سرزمینی یک دولت محدود نیستند و داخل مرزهای چند کشور مانند ترکیه، عراق، ایران و سوریه پراکنده شده اند. کشورهای خاورمیانه اغلب از وجود کردها به عنوان اهرمی علیه یکدیگر استفاده کرده‏اند و در نتیجه منازعات بين‏کشورهای منطقه شدیدتر شده است.
منازعات قومی – مذهبی بسیاری در میان کشورهای خاورمیانه وجود دارد که مهم‏ترين آنها عبارتند از: منازعات قومی میان ترکیه و عراق، ترکیه و سوریه، ایران و عراق، سودان با همسایگان آن. وجود شیعیان در عراق، عربستان سعودی، بحرین و لبنان نیز از عوامل اصلی درگیری و منازعه بين‏کشورهای منطقه است که جدیدترین آن، جنگ بين‏اسرائیل و حزب الله لبنان در سال 2006 است.
در عراق شیعیان اکثریت را دارند، اما از زمان تاسیس این کشور تا سقوط صدام حسین در سال 2003، حکومت در دست اقلیت سنی بوده است. در تمام تاریخ عراق شیعیان مورد سرکوب واقع شده‏اند یا به ایران تبعید گردیدند. این مسئله تنش‏هایی بين‏ایران و عراق بوجود آورده بود. با سقوط صدام حسین، شیعیان قدرت را در عراق به دست آوردند. این مسئله خوش آیند اقلیت سنی نبود، لذا به مبارزه مسلحانه روی آوردند و کشور را به آستانه جنگ داخلی کشاندند، این مسئله سبب مداخله بازیگران منطقه‏اي و فرامنطقه‏اي در عراق شده. گفته مي‏شود ایران از سنیان و عربستان از اقلیت سنی حمایت مي‏کند.
منشاء منازعات سودان با همسایگان آن نیز اختلافات قومی – مذهبی است. بين‏شمال و جنوب سودان اختلافات زیادی وجود دارد. شمالی‏ها مسلمان اما جنوبی‏ها عمدتاً مسیحی هستند. این مسئله از عوامل اصلی جنگ داخلی در سودان بوده است. (همان:45)
3-6-1) کشف و استخراج نفت:
منازعات کشورهای منطقه یا به خاطر چشمداشت به منابع نفت همسایگان آنها است یا به خاطر حوزه‏های نفتی مشترک یا حوزه‏های نفتی جدید الاکتشاف که حاکمیت بر آنها هنوز مشخص نیست و مورد اختلاف است. نفت در منازعات بين‏عراق و کویت، ترکیه و عراق، یمن وعربستان، مصر و سودان نقش عمده‏اي دارد.
مسئله نفت به دو صورت سبب بروز منازعه بين‏عراق و کویت شده که یکی تنگناهای صادرات نفت عراق و دیگری وجود ذخایر سرشار نفت در کویت است. تجاوز عراق به کویت و اشغال این کشور نیز با طرح اختلافات دو کشور در مورد مسئله نفت شروع شد.
یکی از عواملی که سبب منازعه بين‏عربستان و یمن شد کشف نفت در مناطق مورد ادعای طرفین است. عربستان ادعا کرده است که مناطق نفت خیز یمن مانند حضر موت، مارب، الجوف، شبوا و ربع الخالی به آن کشور تعلق دارد. (همان:48)
4-6-1) تعارضات ایدئولوژیکی:
منشاء بیشتر منازعات در دنیای معاصر، تضادهای ایدئولوژیک است. تاثیر ایدئولوژی در روابط بين‏الملل به حدی است که برخی صاحب نظران آن را همطراز با قدرت ویران کننده و در حال افزایش جنگ افزارها دانسته اند.
در خاورمیانه ایدئولوژی‏هایی مانند سکولاریسم، ناصریسم، بعثیسم، صهیونیسم و اصول‏گرایی اسلامی به منازعات کشورهای منطقه دامن زده است. نمونه آن را در تعارضات ایدئولوژیکی میان ایران و عراق، ایران و مصر، سودان و مصر، اتیوپی و سودان، سومالی و اتیوپی، اسرائیل و لبنان، اسرائیل و فلسطین مي‏توان ملاحظه کرد.
اصول‏گرایی انقلاب اسلامی ایران موجب تشویق اصول‏گرایان مصری گردید. این امر، مقامات مصری را شدیداً نگران کرد و ایران و مصر را رو در روی یکدیگر قرار داد که نتیجه آن قطع روابط سیاسی دو کشور در سال 1979 شد که هنوز بعد از گذشت سه دهه از سر گرفته نشده است.
اتخاذ اصول‏گرایی اسلامی از سوی دولت سودان نیز سبب بروز منازعه بين‏سودان، مصر، اریتره، سومالی، اتیوپی و اوگاندا گردیده است. این کشورها مدعی هستند سودان از جنبش‏های اصول‏گرای اسلامی در کشورهای آنها حمایت مي‏کند.
تشدید منازعات میان اسرائیل و لبنان (حزب الله) اسرائیل و فلسطین (حماس و جهاد اسلامی) نیز ریشه در تعارضات ایدئولوژیک دارد.(همان: 50-49)
همه کشورهای منطقه که گستره آن به آفریقای غربی و سپس آسیای جنوب شرقی مي‏رسد با اسرائیل به عنوان زائده سیاسی تمدنی غرب در مرکز منطقه خاورمیانه بزرگ مشکلات سیاسی جدی دارند. تفرق و سستی در ساختارهای فروملی، ملی و منطقه‏اي این کشورها که همزمان با فشارهای سازمان یافته نظام مداخله گر خارجی همراه است، موجب پدایش بحران هویتی برای اغلب دولت‏های منطقه خاورمیانه بزرگ شده و به بحث مرتبط با هویت و امنیت توامان دامن زده است. وجود اسرائیل و استمرار کهنه‏ترين منازعات منطقه‏اي جهان در قلب منطقه اسلامی همچنین موجب بحران مستمر، هدم منابع ملی، عدم شکل‏گيري انسجام و همکاری‏های منطقه‏اي و توسعه نیافتگی عمومی کشورهای خاورمیانه بزرگ شده و ساختار مناسبات آنها را متزلزل ساخته است. در مجموع آنچه بتواند به این منطقه وسیع براساس مبانی ساختاری و کارکردی در سطح دولت‏های ملی هویت و نظم همسو و بطور نسبی یکپارچه ببخشد، عملاً وجود نداشته و تا آینده قابل پیش بینی نیز وجود نخواهد داشت. (موحدیان عطار، 1386: 145-146) در نتیجه چشم‏اندازي برای همگرایی جز جغرافیای ایدئولوژیک باقی نمي‏ماند.
ژئوپلیتیک شیعه (هلال شیعی) مفهومی جدید است که ریشه در تفکر شیعه و پیام معنوی آن یعنی بازگشت امام غایب و عدم تکامل تاریخ تا ظهور او متمرکز است و از این حیث به آنچه که در مذهب مسیحسیت (بازگشت مسیح) آمده و دال بر نوعی قضاوت اخروی است، شباهت دارد. این مهدویت‏گرایی که به دوران آخرالزمان یا پایان تاریخ نظر دارد، دارای محتوای سیاسی انقلابی است. (همان : 125)
به دلیل دور بودن شیعیان از قدرت و مسئولیت سیاسی و اجرایی در بیشتر کشورها که عمدتاً آنها را به صورت اقلیت‏هایی محروم و حاشیه‏اي نگه داشته بودند، بحث قدرت یابی شیعیان مطرح نبوده و مورد بررسی قرار نگرفته است. با وقوع انقلاب اسلامی ایران، شیعیان در کشورهای گوناگون از رخوت بیرون آمدند و در مسیر قدرت یابی و تجدید هویت قرار گرفتند. این فرآیند در سال‏های اخیر به ویژه پس از اشغال عراق توسط ایالات متحده به شکلی آشکارتر ادامه یافت. به دنبال این فرآیند، موضوع شیعه و نقش آفرینی آن مورد توجه اندیشمندان قرار گرفت. (احمدی، 1390: 35)
فرانسوا توال، محقق فرانسوی مذهب شیعه را به عنوان موضوعی که از اهمیت ژئوپلیتیک برخوردار است، در نظر گرفته است. به نظر او نقطه ثقل جغرافیایی شیعیان، مناطقی است که بر روابط قدرت در سطح جهان تاثیرگذار است. برای مثال، شیعیان ساکن در کرانه‏های خلیج فارس، دارای اهمیت ژئوپلیتیک هستند، چون 70 درصد نفت جهان که برای ادامه حیات و رشد اقتصادی جهان حیاتی است، در این منطقه واقع شده است و هرگونه تحول و ناآرامی در این منطقه مي‏تواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی گسترده‏اي به همراه داشته باشد. (توال، 1382: 20)
از نظر جغرافیایی، بیشتر شیعیان در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس زندگی مي‏کنند. در این منطقه کشوری که هم از نظر کل جمعیت و هم از نظر درصد، بیشترین میزان را به خود اختصاص داده است، براساس بیشتر آمارها، 90 درصد جمعیت ایران را شیعیان تشکیل مي‏دهند که این تعداد بیش از 40 درصد کل جمعیت شیعه جهان است. بنابراین، در این مساله که ایران کانون جوامع شیعی جهان به شمار مي‏رود، هیچ ابهامی باقی نمي‏ماند؛ واقعیتی مسلم و انکارنشدنی که بیشتر صاحب نظران به آن اذعان دارند.
پس از ایران، بیشتر شیعیان در کشورهایی زندگی مي‏کنند که عمدتاً در اطراف ایران هستند و بیشتر آنها با ایران پیوستگی جغرافیایی (مرز خشکی یا آبی) دارند. عراق، بحرین، آذربایجان، عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان، افغانستان، امارات عربی متحده، کویت، قطر و عمان از جمله این کشورها به شمار مي‏آیند.
علاوه بر اینها کشورهایی هم هستند که جمعیت قابل توجه شیعه در آنها زندگی مي‏کنند، اما در پیوستگی بلافصل ایران قرار ندارند. این گروه از کشورها نیز از این نظر که همگی در قاره آسیا واقع‏اند، با هم وجه اشتراک دارند. لبنان، یمن، سوریه، هند، تاجیکستان و ازبکستان ازجمله این کشورها هستند. به این

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه خاورمیانه، خاورمیانه بزرگ، ایدئولوژی، اخوان المسلمین Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه ژئوپلیتیک، ایالات متحده، انقلاب اسلامی، افغانستان