منابع و ماخذ پایان نامه حکمت خداوند، استنباط حکم

دانلود پایان نامه ارشد

فهم احاديث، پيمودن مراحل مختلفي لازم است تا ما را در فهم متن و مقصود اصلي روايات ياري رساند. ما در اين فصل با بيان پيش نيازهاي فهم روايات، به بررسي روشهاي شرح و فهم احاديث از ديدگاه مکتب حديثي بغداد مي پردازيم تا بتوانيم از برايند اين کوششها در مطالعات حديثي بهره جوييم.

5 – 1 – 1. تحقيق و بررسي در صدور حديث
يکي از عواملي که موجب کژفهمي روايت مي گردد تقطيع حديث، تصحيف و تحريف در متن حديث يا توهم راويان در نقل حديث است. از اين رو بازيابي متن اصلي روايت نخستين مرحله اي است که بايد در فهم حديث مورد توجه قرار بگيرد.
5 – 1 – 1 – 1. تقطيع نادرست
از جمله مسائلي که در بسياري از موارد موجب سوء برداشت از متن روايت مي گردد، تقطيع احاديث است که سبب جداسازي قرينه هاي لازم در فهم حديث مي شود. از جمل? اين روايات، روايت ذيل مي باشد که در متن تقطيع شده آن چنين آمده است:
“اذا اتاكم عنا حديثان مختلفان فخذوا بابعدهما من قول العامه”.
اين روايت که از اخبار علاجيه به شمار مي رود، تقطيع نادرست آن سبب برداشت نادرست از بسياري از روايات متعارض مي گردد. از اين رو، شيخ مفيد در مقام تصحيح متن حديث مى‏فرمايد: اين حديث به اين گونه وارد نشده؛ بلکه متن آن چنين است:
“اذا اتاكم عنا حديثان مختلفان فخذوا بما وافق منهما القرآن، فان لم‏تجدوا لهما شاهدا من القرآن فخذوا بالمجمع عليه، فان المجمع عليه لاريب فيه، فان كان فيه اختلاف وتساوت الاحاديث فيه فخذوا بابعدهما من قول العامه”.857
افزون بر اين نمونه، شيخ طوسي يکي از عوامل تقطيع نادرست حديث را دير رسيدن راوي به مجلس پيامبراکرم 6 و نشنيدن بخش آغازين سخن ايشان مي داند. بر اين اساس، دربار? حديث “انما الشؤم في الثلاثة: الفرس و المرأه و الدار” (شومي در سه چيز است: اسب و زن و خانه) گفته اند اين سخن نقل قول پيامبر اکرم 6از آداب دوران جاهليت بوده است، امّا راوي صدر حديث را نياورده است.858
5 – 1 – 1 – 2. توهم راويان در نقل متن
يکي از موارد ديگري که دستيابي به متن صحيح روايت را دشوار مي سازد، توهم راويان در نقل حديث است. به عنوان نمونه در روايت: “من أوصى بسهم من ماله فهو سهم من عشرة”859 شيخ طوسي آن را ناشي از توهم راوي در يکسان انگاشتن جزء و سهم860 مي داند.861
5 – 1 – 1 – 3. تصحيف
تصحيف و تحريف که به ترتيب به معناي دگرگوني سهوي يا عمدي متن سخن و نوشته است862 يکي ديگر از موانعي است که در فهم حديث پيش مي آيد. اين امر ناشي از اشتباه راوي يا ناسخ در نقل حديث است که مخلّ معنا مي گردد.
به عنوان نمونه شيخ طوسي با بيان روايت: “سألت أبا عبدالله ( عن رجل باع جارية حبلى وهو لا يعلم فنكحها الذي اشترى، قال: يردها ويرد نصف عشر قيمتها” به اسقاط واژ? “نصف” در عبارت “… يردها ويرد عشر ثمنها إذا كانت حبلى”863 توجه داده و بدين ترتيب تصحيف رخ داده را يادآور مي گردد.
5 – 1 – 1 – 4. اختلاف الفاظ و تباين معاني
استواري و عدم تشويش و اختلاف متن روايات در نظر محدّثان از اهمّيّت بسيارى برخوردار است، بطوري که يکي از معيارهاي داوري دربار? روايات مي باشد. شيخ مفيد به ويژه به اين موضوع اهتمام خاص داشته و در موارد بسياري اضطراب و تشويش را عامل ضعف حديث دانسته است. متفاوت بودن روايات در الفاظ و كلمات و نيز ارقام و اعداد و همچنين تفاوت در معنا و مضمون رواياتى كه از يك واقعه يا جريان سخن مى‏گويند، از مهمترين ملاكهاى مورد نظر شيخ مفيد براى سنجش روايات و پذيرش يا ردّ آنها است. به عنوان مثال، وى دربار? تعداد كشته ‏هاى جنگ جمل و مرجّح نبودن قول ابن‏زبير در اين مورد مى‏گويد:
“امّا نپذيرفتن نظر ابن زبير به سبب تفاوت و فاصل? زياد آن با نظر راويان ديگر است”.864
در زمين? اختلاف در متن روايت نيز در برخى گزارشهاى تاريخى آمده است كه رسول خدا 6 در پايان عمر، هنگامى كه در بيمارى به سر مى‏برد ابوبكر را مأمور كرد تا به عنوان امام جماعت با مردم نماز گزارد. شيخ مفيد نه تنها اين روايت و نظاير آن را نمى‏پذيرد، بلكه به عكس بر اين باور است كه هنگامى كه آن حضرت از اقدام ابوبكر با خبر شد، با عجله به مسجد آمد و او را از اين كار باز داشت. وى پس از بيان نظر خود، با دلايل متعدّدى روايات مربوط به گزارش ياد شده را نادرست دانسته كه از جمل? آنها، اختلاف در نقل روايات است. به ويژه آن كه اختلاف در هم? جوانب اين روايات وجود دارد. از اين‏رو مى‏گويد:
“اين روايات هم از نظر لفظ و هم از نظر معنا اختلاف دارند و داراى تناقض اند، در حالى كه داستان يكى است”.865
خبر ازدواج ام كلثوم دختر امام علي( با عمر از موارد ديگرى است كه مورد پذيرش شيخ مفيد قرار نگرفته است. يكى از اشكالات اين روايت نيز مختلف بودن نقلهاى آن است وى مى‏گويد:
“اين سخن به شكلهاى مختلفى نقل شده است: يك بار مى‏گويند امام على ( دخترش را به عقد عمر درآورد. بار ديگر مى‏گويند عباس، عموى پيامبر، عهده دار اين كار بود. يك بار مى‏گويند عقد واقع نشد، مگر آن كه عمر بنى هاشم را تهديد كرد؛ بار ديگر مى‏گويند اين كار از روى اختيار و انتخاب بوده است! به جز اينها، برخى راويان مى‏گويند ام كلثوم از عمر فرزندى آورد كه نامش را زيد گذاشت. برخى مى‏گويند عمر پيش از ازدواج با ام كلثوم درگذشت و جز اينها سخنان ديگر هم گفته اند. اختلاف اقوالى هم كه در مقدار مهري? او وجود دارد، باعث بطلان اصل سخن شده آن را بى تأثير مى‏كند”.866
شيخ مفيد از اين مبنا در موارد بسياري بهره جسته و اگرچه خبري از جهت واحد بودن يا مخالفت با قرآن و سنت مردود نباشد، اختلاف الفاظ و تضاد معاني، و به اصطلاح محدثان اضطراب حديث، سبب ساقط شدن روايت مي گردد.867

5 – 1 – 2. بررسي مورد صدور حديث
سبب ورود حديث، يعني زمينه اي که موجب شده است تا معصوم ( سخن بگويد و حکمي را بيان و مسأله اي را طرح يا ردّ و انکار کند و يا حتي کاري را انجام دهد.868 بنابراين آگاهي از سبب ورود حديث مي تواند در حلّ اخبار مبهم و مشکل راهگشا باشد و مانع از برداشتهاي نادرست از احاديث گردد.
به عنوان نمونه درحديثي از پيامبر اکرم6آمده است: “ان الميت ليعذب ببکاء اهله”.
مضمون اين حديث از آغاز مورد خدشه قرار گرفت و برخي از صحابه همچون عايشه و ابن عباس با آن مخالفت ورزيدند. زيرا به زعم آنان اين ظلم است که مرده اي به سبب گريه و اندوه خانواده و نزديکانش عذاب شود. چه، اين کار مسلماً با عدالت و حکمت خداوند سازگار نيست. امّا بيان سبب ورود و نقل متن کامل حديث اين شبهه را برطرف مي گرداند و متن خبر را قابل قبول مي سازد. اصل خبر اين گونه است: پيامبر 6 در مسير خود يهودياني را ديد که بر مرد? خود مي گريستند. حضرت خطاب به همراهان خود فرمود: ايشان مي گريند در حالي که او عذاب مي شود.
اين فرمود? پيامبر 6 دلالت بر آن دارد که ميّت يهودي اهل عذاب است و گري? اهلش براي او سودمند نيست و به هيچ روي، بر معذّب بودن ميّت به دليل گريه خانواده اش بر او دلالت ندارد و اين توجيه موافق مذهب اهل عدل و مخالف مذهب اهل جبر است.869

5 – 1 – 3. بهره گيري از دانشهاي ادبي
آگاهي از دانشهاي ادبي نظير معاني، بيان، لغت، صرف و نحو از موارد ديگري است که در فهم حديث مورد توجه قرار گرفته است. زيرا فهم دقيق حديث در گرو فهم مفردات و ترکيبات متن بوده و به کارگيري دانشهاي فوق ما را به درک صحيح احاديث رهنمون مي سازد. محدّثان مکتب بغداد نيز که از اين علوم بهره وافر داشته اند، اين دانشها را در روشهاي فقه الحديثي به کار بستند.
5 – 1 – 3 – 1. توجه به قواعد نحوي
يکي از مواردي که موجب اختلاف در معناي حديث مي گردد، اختلاف در تحليل نحوي جمله اي از حديث است. مانند جمل? “لا نورث ما ترکناه صدقة” که در صحيح بخاري وارد شده است.870
اهل تسنن “صدقة” را مرفوع مي دانند و آن را خبر “ما ترکناه” به حساب مي آورند. بنابراين معني جمله اين چنين مي شود که رسول خدا 6 فرمود: آنچه از ما پيامبران باقي مي ماند صدقه است و به ارث برده نمي شود.
اما شيعه اماميه “صدقة” را منصوب و به اصطلاح نحويان تميز مي دانند. لذا معني عبارت چنين مي گردد: آنچه به عنوان صدقه از پيامبران باقي مي ماند به ارث برده نمي شود.871
شيخ مفيد در تأييد اين نظريه چنين مي فرمايد: اگر بر فرض بپذيريم که اين جمله را رسول خدا 6 فرموده است، بايد اين طور معني کنيم که آنچه به عنوان صدقه نزد انبياء بوده – چون صدقه است و ملک شخصي آنان نيست – به ارث برده نمي شود نه اين که ملک شخصي آنان پس از وفات آنان صدقه به شمار آيد و بازماندگان آنان از آن ارث نمي برند.
آن گاه شيخ مفيد مي افزايد: اگر بگويند چرا “صدقة” را مرفوع نمي خوانيد و منصوب مي خوانيد تا اين معني را داشته باشد مي گوييم: براي اين که اگر مرفوع بخوانيم حديث مخالفت با عموم قرآن خواهد داشت. و احتمالي که موافق قرآن است از احتمالي که مخالف ظاهر قرآن است اولي مي باشد. 872
5 – 1 – 3 – 2. توجه به معاني مختلف حروف
از جمله مواردي که در استنباط حکم اهمّيّت بسيار دارد توجه به معاني مختلف حروف است. به عنوان نمونه در روايت ذيل حرف “واو” به معناي “أو” مي باشد که دلالت بر تخيير دارد:
“عن سماعه قال: سألته عن رجل اتى أهله في شهر رمضان متعمدا فقال: عليه عتق رقبة و اطعام ستين مسكينا وصيام شهرين متتابعين وقضاء ذلك اليوم، واتى له بمثل ذلك اليوم”.873
در حالي که اگر به معناي حرف واو توجه نشود، کفار? جمع بر چنين شخصي واجب مي گردد.
5 – 1 – 3 – 3. توجه به مدلولات لغوي و اصطلاحي
بي شک معاني اصلي واژگان در گذر زمان دستخوش تغيير و تحويل گشته است. چندان که غفلت از اين تطورات زباني مي تواند زمينه ساز برداشتهاي اشتباه از آيات و روايات باشد. الفاظ متداول در زبان شرع که امروزه در معاني عرفي شرعي آن استعمال شده و به صورت حقيقت شرعيه درآمده اند، گاهي در معاني لغوي و حقيقي خود، استعمال گشته اند. اما بايد مدّ نظر داشت تا تحقّق حقيقت شرعيّه در امري ثابت نشده امکان حمل واژه بر معناي اصطلاحي وجود ندارد و بايد واژگان را بر معاني لغوي آنها حمل نماييم جز آن که قرينه هاي کلامي و مقامي حکم به اراد? معناي اصطلاحي نمايد. به عنوان نمونه واژ? “وضو” که معمولاً در معناي شرعي آن، که طهارت مصطلح و رايج است استعمال گرديده در لغت به معناي مطلق نظافت آمده است.874
محدثان در معناي رواياتي نظير “توضؤوا مما غيرت النار”، “الوضوء قبل الطعام ينفي الفقر و بعده ينفي اللمم”، “و قد رعف بعد ما توضأ دما سائلا فتوضأ”، اين اصل را مدّ نظر داشته و وضو را به معناي شستن موضع گرفته اند، زيرا “وضوء” از “وضاءة” به معناي حسن و زيبايي است، هرکس دستش را بشويد و آن را تميز کند مي گويند: “وضأها” يا گويند: فلان کس “وضيء الوجه” است يعني خوش رو است يا “قوم وضاء” به معني زيبارويان است.
بنابراين اگرچه واژ? وضو و فعل “توضأت” در حالت اطلاق لفظ در عرف و شريعت، بر افعال مخصوص وضو حمل مي شود، در حالت اضافه، وابست? به مضاف اليه خود است و نقل به حقيقت شرعي، فقط در لفظ وضو بدون اضافه به چيز ديگري صورت گرفته است. بنابراين از عباراتي نظير “توضأت من الحدث او للصلاة” همين معناي شرعي فهميده مي شود؛ ولي اگر گفته شود “توضأت من الطعام” يا “توضأت للطعام”، جز شستن عضو و تميز کردن از آن فهميده نمي شود.875
5 – 1 – 3 – 4 . استفاده از دلالت معانى لغوى و ادبى
در برخى موارد، براى رد يا قبول روايات از معانى لغوى و ادبى كلمات و واژه ‏ها بهره برده شده است.
به عنوان نمونه شيخ مفيد درباره معناى عترت در روايت رسول خدا 6 كه قرآن و عترت را دو چيز گرانبها دانسته‏اند نيز از اين ملاك استفاده كرده مى‏گويد:
“ما در مورد اين روايت به معناى آشكار آن رجوع مى‏كنيم كه عترت مرد، بزرگان خانواده‏اش و نيز افراد برتر و خواص شخص از نظر فضل و خرد هستند و براى ما، با دلايل ديگرى غير از اين روايت، برترى اميرمؤمنان على ( بر ساير اهل بيت رسول خدا6 و

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه، ظاهر و باطن، علل احکام Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه انواع اشتباه، اصالت واقع، امام صادق