منابع و ماخذ پایان نامه جهان اسلام، نهضت ترجمه، رکن الدوله

دانلود پایان نامه ارشد

، اين دوره را با تفصيل بيشتري مورد مطالعه قرار داده ايم. فرقه ها و مکاتب مختلف فکري در بغداد از ديگر عناويني است که به دليل نفوذ آنان در جريانهاي اجتماعي اين عصر و ارتباط وثيق آن با رويکردهاي عالمان شيعه به علوم اسلامي مورد بررسي قرار گرفته است.
يادآوري اين نکته لازم است که هدف ما در اين فصل تنها ارائ? دورنمايي از رويدادهاي سياسي و جريانهاي فکري و فرهنگي اين دوره بوده و به هيچ روي، قصد تفصيل و تتبّع کامل نداشته ايم. روشن است که دربار? هريک از مطالب مطرح شده در اين بخش آثار محقّقانه اي در اختيار است که در سامان دادن بخش حاضر از آن آثار بهره برده ايم.

1- 1. خلافت عباسيان

1- 1- 1. دور? اول (132 – 232 ق.)
پس از درگذشت پيامبر اسلام 6 و انحراف جامعه از مسير اصيل اسلامي، جريان حکومت بر پاي? آراء و عقايد بشري استوار گرديد و در نتيجه دستخوش تمايلات نفساني شد. به طوري که پس از گذشت پنجاه و چهار سال از بعثت نبيّ اکرم 6 کساني با نام خليفه به انگيز? تبديل خلافت به سلطنت در اين امر موفّق گرديده و سلطنت اموي را بنيان نهادند. از اين پس، فعّال شدن جريانهاي قوم گرايي و نوزايي ارزشهاي ضد اسلامي و جاهلي به زدودن فرهنگ و ايدئولوژي اسلامي منجر شد که مهمترين برآيند آن، کنار زدن امامان: از عرص? حکومت و به انزوا درآوردن جريانهاي فکري و سياسي شيعي بود. کوشش در جهت بدنام نمودن اميرمؤمنان علي ( و جعل حديث، از روشهاي دست پروردگان حکومت اموي در جهت زدودن فرهنگ علوي بود. 5
افزون بر اين، شکل گيري فرق? کلامي مرجئه6 و ترويج انديش? جبرگرايي، از ديگر حربه هاي به کار رفته از سوي حاکمان بني اميّه بوده است.

هم? اين عوامل، به ويژه ناآرامي حاصل از قيامهاي نقاط مختلف قلمرو حکومت اسلامي در خونخواهي امام حسين (، سبب ضعف بني اميّه گرديد و به انقراض آنان در سال 132 ق. با نهضت عباسيان به رهبري ابومسلم خراساني منجر شد.7
از اين پس، امپراطوري عباسيان که با شعار “الرضا من آل محمد 6” و حمايت ايرانيان بر مسند قدرت تکيه زد8 تا سال 656 ق. عهده دار امر حکومت گرديد.9
ايشان با بهره گيري از حاکميت فرهنگ شيعي و استفاده از عناصر ايراني تبار به ترويج علم پرداخته و راه ترويج انديشه هاي مکاتب فکري خارج از حوزه اسلام را با تأسيس بيت الحکمة10 و حمايت از نهضت ترجمه11 گشودند. افزون بر آن، پذيرش رسمي “مذهب اعتزال” از سوي مأمون، سبب نزديکي علماي معتزله به دربار گشت 12 که اين امر زمينه ساز برگزاري مناظرات ميان انديشمندان مکاتب مختلف اسلامي گرديد، به ويژه دعوت مأمون عباسي از حضرت امام رضا ( و مناظرات ايشان با ارباب اديان از موضوعات شايان توجه است.13 ناگفته نماند که به رغم اين گونه اقدامات در جهت رشد و توسع? علوم، شديدترين برخوردها با آزادي بيان و عقيده در روزگار مأمون انجام گرفت که از آن با عنوان “المحنة” ياد مي شود.14 او دستور داد که دانشمندان را در باب اعتقاد يا عدم اعتقاد به مسأل? مخلوق بودن قرآن بيازمايند و هرکس به مخلوق بودن قرآن اعتقاد نداشت روان? زندان گردد.15 مشهورترين قرباني محنت، احمد بن حنبل، پيشواي مذهب حنبلي بود، که در مقابل آراء معتزله ايستاد و از عقيد? خود مبني بر قديم بودن قرآن دفاع کرد.16 نمود ديگري از اين سخت گيريها، فرمان ممنوع ساختن سخن رانيهاي علني و همگاني از جانب مأمون بود.17
اين دوره که از سال 132 تا 232 ق. ادامه داشت و با خلافت سَفّاح (132 – 136 ق.)، منصور (136 – 158 ق.)، مهدي (158 – 169 ق.)، هادي (169 – 170 ق.)، هارون (170 – 193 ق.)، امين (193 – 198 ق.)، مأمون (198 – 218 ق.)، مُعتَصِم (218 – 227 ق.)، واثق (227 – 232 ق.) مقارن بود، دور? نخست خلافت عباسيان ناميده مي شود.
در اين عصر به مقتضاي تغيير حکومت از اموي به عباسي، تغييراتي در اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي لازم آمد که از جمل? آنها تغيير مرکز خلافت بود. دمشق، مرکز خلافت امويان در ناحي? غرب جهان اسلام، از مرکز قدرت عباسيان که در قلمرو شرقي جهان اسلام قرار داشت، دور بود. افزون بر اين، اگرچه خلافت امويان منقرض گرديده بود، نفوذ امويان و پايبندي مردمان منطق? شامات به ايشان همچنان احساس مي شد. از اين رو، عراق براي احراز پايتختي جهان اسلام از محوريّت و مرکزيّت بيشتري برخوردار بود. عباسيان ابتدا در هاشميّه در نزديکي کوفه حکمراني کردند،18 اما منصور، خليف? دوم عباسي، به منظور تثبيت حکومتش، انتقال پايتخت را از شهرهاي موجود ترجيح داد و روستايي به نام بغداد را براي پايتختي خلافت عباسي برگزيد.19 اين محل در ساحل غربي رود دجله و نزديکي مدائن قرار داشت و محل رفت و آمد کاروانهاي تجاري و مسافرتي به نقاط مختلف جهان اسلام بود. طرح اولي? ساختمان شهر در سال 141 ق. پي ريزي شد و ساختمان آن در سال 145 ق. آغاز گشت و در سال 146 ق. قصر منصور و مسجد جامع شهر به پايان رسيد، امّا تکميل ساختمان شهر تا سال 149 ق. ادامه داشت.20
با تکميل شهر بغداد و مرکزيّت آن به عنوان مقرّ خلافت و امپراتوري اسلامي، انديشمندان، محدّثان، متکلّمان و ديگر صاحبان فن به اين شهر که مهد دانشهاي گوناگون گشته بود آمدند و با بهره گيري از فضاي آزاد مباحثات علمي در رونق علم و انديشه کوشيدند. ضمن آن که سياست خليفگان عباسي بر اين بود که از بغداد يک کانون علمي و آموزشي بسازند.21 در اين ميان، بسياري از اصحاب امامان شيعه: نيز در اين شهر سکنا گزيده و علي رغم فشارهاي حاکم بر شيعيان – که برجسته ترين نمون? آن در به زندان افکندن امام کاظم ( و شهادت ايشان است22 – به نشر و تبليغ انديشه هاي ناب شيعي پرداختند. از اين رو، عصر اول عباسي را مي توان طليع? مکتب بغداد محسوب کرد. چه، بزرگاني از اصحاب ائمه: را در دامان خود پرورده يا فراهم آورده است. ما در بخش آينده به معرفي برخي از آنها خواهيم پرداخت.

1 – 1 – 2. دور? دوم (233 – 334 ق.)
اين دوره، عصر حاکميّت حديث گرايي و قشري گري است. “در اين دوره انديشه به بند كشيده شد، زيرا متوكّل معتزله و شيعه را راند و تحت پيگرد قرار داد، از اين رو، آزادى انديشه به ضعف گراييد و مردم از ترس جان انديشه هاى خود را پنهان مي کردند”.23
متوکّل (232- 247 ق.)، با تهديد و قتل متکلّمان و دانشمندان زمين? رشد و توسع? علوم را در بغداد از ميان برد.24 متکلّمان و انديشمندان بزرگ بغداد که در دور? اول جايگاهي بس والا داشتند و مورد احترام و حمايت دربار عباسي بودند، به شرق و غرب جهان اسلام رفته و اقتدار و مرکزيّت علمي از بغداد رخت بربست. از اين رو، يکي از علل رکود محافل علمي شيعي در بغداد در عصر حضور ائمه: و رونق مکتب قم را مي توان در اين عامل جست و جو کرد. بدين سان، اين دوره که تقريباً مقارن با عصر غيبت صغري (260- 329 ق.) است، اوج فعّاليّت و اقتدار مکتب حديث گراي قم مي باشد.25

1- 1- 3. دور? سوم (335 – 447 ق.)
اين دوره، دوران ضعف خلفا و و در نتيجه دور? برپايي قيامها و شورشها عليه عباسيان مي باشد. عصري که فرمانروايان از هرسو سر بر آورده و آهنگ حکومت مستقل نواخته اند. خلافت عباسي در اين عصر به منصبي نمايشي و تشريفاتي تبديل گشت که جز نامي از آن برجاي نمانده بود.26 امّا با اين حال، به دليل اقتدار حکومتهاي همچون آل بويه در ايران و عراق، فاطميان در مصر و حمدانيان در شام، جامع? علمي اسلامي دستخوش آشوب و ناامني نگشت تا آن جا که قرن چهارم را “عصر طلايي اسلام” و “دور? رنسانس اسلامي” خوانده اند.27
در اين عصر بغداد به دليل عنايت مجدّد به دانشمندان، بار ديگر عرص? گردهمايي انديشمندان علوم گوناگون گرديد. دانشمندان شيعي نيز با مغتنم شمردن اين فرصت به تلاش علمي و فرهنگي پرداختند. به طوري که اين فعاليتها را مي توان همسو و هماهنگ با دور? اول عباسي به شمار آورد.
بدين سان، اوج فعّاليّت مکتب بغداد در عصر غيبت، مقارن با دور? سوم خلافت عبّاسيان بوده، چندان که زمينه نشو و نماي عالمان برجسته اي در آن فراهم گرديده است.

1 – 2. حکومت آل بويه
سلسل? ايراني تبار و شيعه مذهب آل بويه28 از فرزندان ابوشجاع بوي? ديلمي در فاصل? سالهاي 328 – 446 ق. بر بخش بزرگي از امپراتوري اسلامي، از ايران و عراق تا مرزهاي شمالي شام، حکومت کردند.29 مؤسّس اين سلسله، عماد الدوله علي بن بويه (322- 338 ق.) بود و حکومت بُوَيهِي را در فارس مستقرّ نمود.30 پس از وي برادرش، رکن الدوله حسن بن بويه (335 – 366 ق.)، زمين? استقرار حکومت را در نواحي ري و ايالت جبال فراهم آورد.31 به موازات اين اقدامات، کوچکترين پسر ابوشجاع ديلمي، معزالدوله احمد بن بويه (334 – 356 ق.)، حکومت آل بويه در عراق را در سال 334 ق. بنيان نهاد.32 وي با عزل خليف? عباسي مُستَکفي (333 – 334 ق.) و به زندان افکندن او توانست خلفاي عباسي را تا يک قرن مطيع آل بويه نمايد.33
زماني که عماد الدوله بيمار شد، چون پسري نداشت، برادرزاده اش عَضُد الدّوله (338 – 372 ق.) را به جانشيني خود انتخاب کرد.34 اين دوران که اوج قدرت آل بويه مي باشد 34 سال ادامه داشت. در عصر فرمانروايي عضدالدوله علاوه بر تسلّط خلافت عباسي و گسترش قلمرو از عراق تا مرز خراسان و ماوراء النهر، خدمات علمي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي بسياري انجام گرفت و در راه آباداني بغداد و خدمت به مردم گامهاي بسياري برداشته شد.35
پس از عضد الدوله، به دليل اختلافات و جنگهاي داخلي ميان اميران آل بويه، زمين? سقوط دولت بويهي فراهم گشت.36 تا آن که نيم? شرقي کشور آنان را غَزنَويان در سال 420 ق. تسخير کردند37 و نيم? غربي آن هم در زمان فرمانروايي مَلِک رَحيم (440 -447 ق.) با پيشروي سَلجُوقيان در قلمرو آل بويه و پيروزي بر غزنويان و براندازي بقاياي حکومت آل زيار، به تصرّف ترکان سلجوقي درآمد. فرجام کار آن بود که در سال 447 ق. با تصرّف بغداد به دست طُغرُل بَک سلجوقي و تبعيد ملک رحيم به قلع? طَبَرک در نزديک ري، طومار اين دولت شيعي را درهم پيچند و با برخاستن نواي “الصلاة خير من النوم” از مأذنه هاي کرخ بغداد، بازگشت خلافت به اهل تسنن اعلان گردد.38
در اين آشوب گروههاي افراطي از اهل سنت به محل? کرخ حمله کرده و کتابخان? معروف شاپور بن اردشير را که داراي ده هزار جلد کتاب نفيس بود آتش زدند.39 سپس به خانه و کتابخان? شيخ طوسي يورش برده و کتابها و نوشته ها و منبر وعظ شيخ و سي و سه منجنيق سفيد را که زائران محل? کرخ به هنگام زيارت مرقد امام علي ( با خود حمل مي کردند، به آتش کشيدند.40
اگرچه دولت آل بويه پس از يک قرن حکومت بر عراق نتوانست آن جا را مهد تشيع نمايد، حمايتهاي آنان از شيعيان و عالمان مذهب تشيّع سبب گشت تا قرن چهارم و پنجم اوج اعتلاي شيعه و دوران شکوفايي هم? علوم اسلامي باشد تا آن جا که بسياري از علوم اسلامي را مي توان ميراث دستاوردهاي مکتب بغداد در اين عصر به شمار آورد.

1 – 2 – 1. جغرافياي مذهبي در عصر آل بويه
منصور عباسى بغداد را در دو سوى شرق و غرب دجله بنا نهاد. از همان ابتدا قسمت غرب دجله را “كَرْخ” و قسمت شرق دجله را “رُصافة” يا “عسكر المهدى” مى‏گفتند41 و هر بخش 17 محلّه داشت.42 هر محلّه‏اى به منزل? شهرى بود و براى خود مسجد جامعي داشت و از لحاظ امور داخلى نيمه مستقل بود.43 از اين رو، شهر بغداد از ابتداي تأسيس مورد توجه هم? مذاهب قرار گرفت و از هر گروه مردماني در آن سکني گزيدند و جغرافياي مذهبي متنوعي بر بغداد حکمفرما گشت که مي توان آنها را در قالب محلات مختلف بغداد مورد بررسي قرار داد:
1 -2 – 1 – 1. مراکز شيعه نشين
منطق? کَرخ از مهمترين مناطق بغداد و مرکز تردّد بازرگانان و همچنين به منزل? درواز? بغداد بوده است.44 اين محلّه که در سمت غربي دجله واقع شده،45 از ابتدا شيعه نشين بوده46 و حرم امام موسى كاظم و امام جواد8در آن محله قرار داشته است.47 محله هاي اطراف کرخ عمدتاً سنّي نشين بودند.48 اين عامل سبب گرديد تا اين منطقه، از زمان تضعيف حکومت عباسي در قرن چهارم و در پي آن ضعف حکومت آل بويه در قرن پنجم، مورد تهاجمات اهل

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه بررسي، پايان، الحديث، بغداد، Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه رکن الدوله