منابع و ماخذ پایان نامه جنيد، ق.)،، ابي، عقيل

دانلود پایان نامه ارشد

از حضرت رسول خدا 6و ديگر ائمه تا امام رضا( مي ‏باشد. احاديث کتاب در آغاز با ذکر تمام سند و در بقي? كتاب فقط به صورت معلَّق و با ذکر نام آخرين راوى آمده است. اين کتاب به همّت مدرس? امام مهدي (عج) در 75 صفحه به چاپ رسيده است.

3 – 2 – 9. ابوبکر جِعابي، محمد بن عمر (د. 344 يا 355 ق.) 392
وي از جمله مشايخ بزرگ حديث به شمار مي رود که عامّه و خاصّه به تجليل از او ياد کرده اند. بنابر برخي گزارشها وي از نيروي حافظه خوبي برخوردار بوده است. او مشهور بوده و بنا به گفته خودش چهارصد هزار و بنا به قولي دويست هزار حديث حفظ بوده و با ششصد هزار حديث سخن است. 393 حذف
جعابي در شناخت علل حديث و القاب و اسامي راويان ضعيف و ثقه و ولادت و درگذشت آنان به حدي آگاه بوده که در اين علم، يگان? روزگار خويش به شمار مي رفته است. وي مدتي در موصل به شغل قضا مشغول بود و به همين دليل به قاضي جعابي و قاضي موصل مشهور مي باشد.394 آنچه دربار? زندگاني او عجيب مي نمايد وصيت او به سوزاندن هم? آثارش است.395
برخي از آثار او عبارتند از: کتاب الموالي، اخبار آل ابي طالب،396 اخبار بغداد،397 اخبار علي بن الحسين،398 کتاب الحديث،399 من روي حديث غدير خم،400 طبقات الشيعة من اصحاب الحديث،401 کتاب من روي مؤاخات النبي6402 و مسند عمر بن علي بن ابي طالب.403

3 – 2 – 10. ابن ابي عقيل عماني (ق 4)
حسن بن علي بن ابي عقيل عماني404 از فقيهان و متکلّمان امامي مذهب در قرن چهارم و از پايه گذاران مکتب بغداد بوده است. وي را مؤسّس فقه استدلالي و نخستين مجتهد و فقيه شيعه به معناي اصطلاحي آن دانسته اند.405 اگرچه مدرکي دالّ بر سکونت وي در بغداد يافت نشد، امّا مي توان او را به سبب انديشه هاي عقل گرايانه اش از تأثيرگذاران بر مکتب بغداد وفقه اجتهادي دانست. چه بنابر برخي مدارک يافت شده ابن قولويه اگرچه موفق به ملاقات حضوري ابن ابي عقيل نشده اما گويا از راه مکاتبه از وي روايت کرده است.406 نجاشي نيز کتاب الکرّ و الفرّ ابن ابي عقيل را نزد شيخ مفيد خوانده است.407
زندگاني ابن ابي عقيل در هاله اي از ابهام فرو رفته و حتي از تاريخ تولّد يا وفات او اطّلاع دقيقي در دست نيست، امّا بنابر قرايني وي را از معاصران شيخ کليني و پدر شيخ صدوق به شمار آورده اند.408 از آثار او کتاب المتمسّک بحبل آل الرسول در فقه به گفت? نجاشي تا يک قرن بين اماميان مشهور بوده و حتي مردم خراسان در سفر حج در پي آن کتاب مي آمدند.409 شيخ طوسي نيز آن را کتابي نيکو و بزرگ توصيف مي کند.410 کتاب ديگر او الکَرُّ و الفَرّ در موضوع امامت است.411 جايگاه علمي او در نزد متأخران چنان است که شيخ مفيد در آثار خود، وي را مي ستايد412 و انديشمندان مکتب حلّه با ارج نهادن به مقام وي،413 مرسلات او را در حکم مسند دانسته اند.414 وي در زمين? پذيرش اخبار، به سان ديگر فقيهان متکلّم آن عصر، به متواترات عمل مي نمود و از پذيرش اخبار آحاد ابا داشت.415 اما به هر تقدير، وي نيز همچون ديگر متکلّمان به نگارش اثر حديثي مستقل دست نيازيده و اثر فقهي او نيز نمونه اي از کاربرد اجتهاد و استنباط فقهي در ادلّ? احکام و به ويژه در روايات است.416

3 – 2 – 11. ابن جنيد اسکافي (د. 371 يا 381 ق.)
ابوعلي محمد بن احمد کاتب مشهور به ابن جنيد اسکافي از بزرگان فقها و متکلّمان شيعه و بنيان گذار فقه استدلالي پس از ابن ابي عقيل بوده است. وي در ايام تسلّط معزالدول? ديلمي در بغداد زيست. شيخ مفيد و ابن عبدون از وي علم آموختند. از زندگي او اطّلاع دقيقي در دست نيست و کتب او از ميان رفته است. ابن جنيد در يکي از سفرهاي خود به ايران براي زيارت امام رضا ( در سال 371 يا 381 ق. در ري در گذشته است.417
گمنامي ابن جنيد و ابن ابي عقيل شايد ناشي از سنت شکني آنان در به کارگيري اجتهاد و عقل در استنباط احکام فقهي باشد. ضمن آن که ابن جنيد در به کارگيري عقل افراط ورزيد و قياس را که تا آن روز در فقه امامي مردود بود مشروعيت داد.418 اين امر سبب گرديد تا فقيهان آن دوران که غالباً از حديث گرايان بودند بر وي بتازند و حتّي آثار او نزد عقل گرايان مکتب بغداد همچون شيخ مفيد و شاگردانش متروک ماند.419 اما در دوران بعد، مقارن با ظهور مکتب حلّه، توجّه به نظريات او فزوني گرفت.420 به گونه اي که مرسلات او را در حکم مسند دانستند.421 عنوان “قديمَين” براي ابن ابي عقيل و ابن جنيد نيز نخستين بار در همين مکتب به کار رفته است.422
وي علاوه بر به کارگيري قياس در فقه، نخستين کسي بود که در کنار بحث و بررسي از فقه شيعه به فقه عامه و به عبارتي به فقه خلاف يا مقارَن نيز توجه داشته است.423 روش فقهي او افزون بر به کارگيري عقل به مثاب? ابزار استنباط احکام، بر اعتبار بخشي به احاديث به عنوان منبع اساسي فقه بود.424 از اين رو، مي توان شيو? او را ميان مکتب خردورزان? بغداد و مکتب حديث گراي قم تلقي کرد. ابن جنيد حدود پنجاه اثر از خود برجاي نهاد. از جمل? آنهاست: کتاب تهذيب الشيعه لاحکام الشريعه مشتمل بر بيست جلد، المختصر الاحمدي للفقه المحمدي، کشف التمويه و الالباس علي اغمار الشيعه في امر القياس، اظهار ما ستره اهل العناد من الروايه عن العتره في امر الاجتهاد و…425
ناگفته نماند که دربار? شيو? ابن جنيد در به کارگيري قياس، برخي محققان بر اين باورند که اتّهام قياس به وي، احتمالاً به اين جهت بوده که در تفقّه و اجتهاد به مرتبه اي رسيده بود که اهل زمانه اش و کساني که نزديک به زمان او بودند شايسته و اهل چنين برداشتهاي فقهي نبوده اند426 و آنچه مورد پذيرش وي قرار گرفته قياس منصوص العلّه بوده که مورد پذيرش عالمان شيعه مي باشد اما شيخ مفيد و سيد مرتضي آن را معتبر نمي دانستند.427
اين سخن اگرچه بعيد نمي نمايد، به هر روي، شيخ مفيد اولين کسي است که نسبت قياس به ابن جنيد داده است428 و از اين رو، شايد ديدگاه شيخ مفيد به سبب نزديکي عصر آن دو و جايگاه والاي علمي شيخ در فقاهت و اجتهاد، پذيرفتني باشد. ضمن آن که آن گونه که در گزارشهاي تاريخي آمده، ابن جنيد مدتي در نيشابور مي زيسته و فقيه سني آن ديار به سبب پيروي ابن جنيد از قياس، اين رأي را به عموم شيعيان نسبت داده است.429
نکت? ديگر آن که در يک نگاه تحليلي مي توان گفت که عنوان کتاب اظهار ما ستره اهل العناد من الروايه عن الائمه العتره في امر الاجتهاد بيانگر چند نکته در تأييد ديدگاه شيخ مفيد است:
نخست آن که از ائمه اطهار: رواياتي در امر اجتهاد رسيده است؛
ديگر آن که گروهي از معاندان، با سوء نيت اين روايات را پوشانده اند. اين گروه از ديدگاه ابن جنيد احتمالاً محدثان بوده اند که احاط? بر حديث داشته و از روي عمد و عناد، سعي در سرکوبي افراطي امر اجتهاد داشته و احاديث مؤيّد اين امر را پنهان کرده اند.
از اين رو، ابن جنيد معتقد است که اصحاب حديث روايات مؤيد اجتهاد را پوشانده اند و او با در اختيار داشتن اصول و مصنفات شيعه سعي در اظهار اين گونه روايات کرده است. ضمن آن که در تحليلي ديگر شايد بتوان گفت پايبندي ابن جنيد به روايات و باور وي به صدور رواياتي در تأييد اجتهاد، سبب گشته تا وي توجّه خود را به اين امر معطوف نمايد و البته احتمالاً به سبب تقارن مفهوم اجتهاد و قياس، ميان اين دو مفهوم خلطي صورت گرفته و ديدگاههاي وي به فقه اهل سنت متمايل گشته است. بدين سان، به نظر مي رسد ديدگاه شيخ مفيد در اين باره پذيرفته باشد و ابن جنيد از پيروان قياس به مفهوم به کار رفته در اهل سنت باشد.430

3 – 2 – 12.هارون بن موسي تَلّعُکبَرِي (د. 385 ق.)
ابومحمد هارون بن موسي تلّعکبري از فقيهان و محدّثان و مشايخ بزرگ اماميه در اواسط سد? چهارم هجري در بغداد بوده است. او مشايخ بسياري داشت که شمار? آنها را تا 104 تن برشمرده اند.431 او از ايشان روايات بسياري شنيد.432 اهل فضل بر وي حديث قراءت مي کردند.433 شريف رضي،434 شيخ مفيد435 و نجاشي436 از محضر او علم آموخته اند. کتاب الجوامع في علوم الدين از آثار اوست. 437

3 – 2 – 13. ابن الصَّلت اهوازي (324 – 409 ق.)
ابوالحسين احمد بن محمد بن احمد بن موسي بن هارون بن الصّلت اهوازي، استاد شيخ طوسي، نجاشي و خطيب بغدادي، و شاگرد قاضي مَحامِلي (235 – 330 ق.) و ابن عُقدَه (د.332 يا 333 ق.) است.438 پدر وي از محدّثاني بود که از اهواز به بغداد مهاجرت کرد و در آن جا سکونت گزيد و به سال 325 در گذشت.
از امالي شيخ به دست مي آيد که ابن الصلت در بغداد مسجدي داشته و در آن درس مي گفته و املاء حديث مي کرده است.439 شيخ طوسي در آغاز ورود به بغداد در سال 408 ق. در درس او حاضر شده است.440
3 – 2 – 14. شيخ مفيد (336 – 413 ق.)
ابوعبدالله، محمد بن محمد بن نعمان حارثي عُکبَري بغدادي معروف به شيخ مفيد441 و ابن المعلّم از تبار مفسر و تابعي شهير سعيد بن جُبَير (45 – 95 ق.)442، در يازدهم ذي القعده سال 336 ق. (و بنابر قولي در سال 338 ق.)443 در روستاي عُکبَرا در ده فرسنگي بغداد444 ديده به جهان گشود. پدرش ابتدا در بصره سکونت گزيد و زماني در واسط معلم بود و سپس به عکبرا آمد. او نزد پدرش قرآن و ساير مقدمات را آموخت و همراه وي براي ادام? تحصيل به بغداد، بزرگترين مرکز علمي آن روزگار آمد و از محضر پنجاه و نه تن445 از استادان پرآوازه آن زمان نظير شيخ صدوق (د. 381 ق.)، ابن جُنَيد اِسکافي (د.381 ق.)، ابن قُولُويَه (د.368 يا 369 ق.)، ابوغالِب زُراري (د. 368 ق.)، ابوعبدالله حسين بن جُعَل بصري (293 – 369 ق.)، علي بن عيسي رُمّاني (د. 384 ق.)446 و بسياري از متفکّران و دانشمندان برجست? ديگر آن ديار بهره برد.
شيخ مفيد حوز? علميه و محفل درسي خود را در محلّ? کرخ بغداد برپا ساخت447 که ثمر? آن، پرورش شاگردان مبرّز بسياري در اين مدرسه بود. از جمله: شريف رضي (د. 406 ق.)، شريف مرتضي (د.436 ق.)، ابوالفتح کَراجَکي (د. 449 ق.)، ابوالعباس نَجاشي (د.450 ق.)، شيخ طوسي (د.460 ق.)، سَلاّر دَيلَمي (د. 448 و به قولي 463 ق.)، ابويَعلي جَعفري (د. 463 ق.) و بسياري بزرگان ديگر.448
مقام علمي شيخ در چنان مرتبه والايي بود که عَضُدالدّوله دَيلَمي، سلطان مقتدر آل بويه، به ديدار او مي آمد و در محضرش عرض ادب مي نمود.449
پس از مرگ عضدالدوله و ضعف خاندان بُوَيهي، در جريان درگيريهاي جاري ميان شيعيان و اهل سنّت بغداد، شيخ مفيد سه مرتبه در سال هاي 393 450، 398 451و 409 452 از بغداد تبعيد شد؛ ولي هر سه بار او را با احترام خاصي به بغداد بازگرداندند.
شيخ مفيد با به جاي گذاشتن حدود دويست تأليف و تصنيف453 در شاخه هاي گوناگون علوم اسلامي کاخ دانش را در سد? چهارم هجري برافراشت و مسير اعتلا و تکامل علوم اسلامي را هموار ساخت.454
او سرانجام، در شب جمعه سوم ماه رمضان سال 413 ق.، در سنّ 77 سالگي درگذشت. بر پيکر شريف او نماز شکوهمندي در ميدان اُشنان، به امامت سيّد مرتضي علم الهدي با حضور هشتاد هزار تن از سوگواران اقامه گشت. او را در خانه اش به خاک سپردند و پس از چند سال پيکر پاکش را به مقابر قريش (حرم کاظمين8)، پايين پاي مرقد امام جواد (، منتقل کردند.455
او را همين فخر بس که توقيعاتي را از جانب حضرت ولي عصر (عج) دريافت کرده456 و گويند بر مرقد مطهّرش اين اشعار، که منسوب به امام عصر (عج) است، نقش بسته بود:
لا صوت الناعي بفقدک انه يوم علي آل الرسول عظيم
ان کان قد غيبت في جدث الثري فالعدل و التوحيد فيک مقيم
و القائم المهدي يفرح کلما تليت عليک من الدروس علوم 457
3 – 2 – 14 – 1. آثار حديثي شيخ مفيد:
– الامالي
يکي از آثار حديثي شيخ مفيد، کتاب الامالي است که با سياق کلامي املا شده است. آغاز اين مجالس در روز چهارشنبه، اول ماه رمضان سال 404 ق. و پايان آن 27 رمضان سال 411 ق. است. به همين دليل است که نجاشي از اين کتاب با عنوان “الامالي المتفرقات” ياد کرده است.458 اين کتاب مشتمل بر 43 مجلس است و احاديث آن به 391 حديث مي

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق، ابوسهل نوبخت Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه نماز جمعه