منابع و ماخذ پایان نامه تهذيب، عنوان)،، استبصار، محضر

دانلود پایان نامه ارشد

گزيد؛ امّا محلّ سکونت اصلي اش مصر بود.493 کراجکي از سلاّر، سيّد مرتضي، شيخ ابوالحسين شاذان قمي و ديگران روايت نقل کرده و نزد شيخ مفيد و سلاّر شاگردي کرده است.494
تأليفات او در علوم گوناگون در حدود هفتاد کتاب و رساله مي باشد. پاره اي از آثار او عبارتند از: کنز الفوائد، اخبار الآحاد، کتاب النوادر، الاستبصار في النص علي الائمة الاطهار،495 مسالة في المسح، رسالة في الرد علي الغلاة، روضة العابدين و نزهة الزاهدين، دليل النص بخبر الغدير.496
کنز الفوائد از بهترين مصنّفات وي مي باشد که در زمين? کلام، فقه، اصول، اخلاق و حديث به رشته تحرير در آمده است.

3 – 2 – 20. احمد بن حسين بن عبيدالله غضائري (د. حدود 450 ق.)
احمد بن حسين بن عبيدالله معروف به ابن غضائري از مشايخ بزرگ و از ثقات سد? پنجم هجري بوده است.497 از تاريخ وفات او اطّلاع دقيقي در دست نيست جز آن که مي دانيم وي عمر کوتاهي داشته و کمتر از چهل سال زيسته است.
ابن غضائري از مبرّزترين رجال شناسان شيعه است که دوران حياتش مقارن با شکوفايي علمي مکتب بغداد بوده است. وي را استاد نجاشي خوانده اند، امّا برخي از محققان در درستي اين مطلب ترديد کرده اند.498
شيخ طوسى‌ در مقدمة الفهرست‌ يادآور شده‌ كه‌ وي‌ دو كتاب تأليف کرده است: يکي در فهرست مصنّفات و ديگري در فهرست اصول اماميه و در آنها كوشيده تا به تفصيل‌ آثار اماميه‌ را معرفى‌ نمايد. اما آثار او به سبب‌ كم توجهى‌ بازماندگانش‌ از بين‌ رفته است.499‌ ابن غضائري‌ ظاهراً جز دو كتاب‌ ياد شده، اثر ديگري‌ هم در تاريخ‌ داشته‌ است. اين كتاب که پس از وفات ابن غضائرى در اختيار نجاشي بوده، شامل نام راويان حديث و تاريخ زندگى آنها بوده است.500
اثر ديگري که به ابن غضائري نسبت مي دهند کتاب الضعفاء مشهور به رجال ابن غضائري است که در مباحث آتي به آن مي پردازيم. 501

3- 2- 21. ابوالعباس احمد بن علي نجاشي اسدي (372 – 450 ق.)
نجاشي اصلاً از خاندانهاي مشهور کوفه بوده است502، که زماني به بغداد کوچيده اند. از سال ورود آنها به بغداد اطلاع دقيقي در دست نيست؛ امّا پدر وي در سال 355 ق. به هنگام ورود شيخ صدوق به بغداد از وي روايت کتابهايش را اجازه گرفت.503 وي بيشتر دوران عمر خود را در بغداد گذرانده و در آن جا به ابن الکوفي معروف بوده است.504
نجاشي محضر مشايخ برجسته اي را درک کرد. از آن جمله اند: پدر وي علي بن احمد، ابوالعباس بن نوح سيرافي، شيخ مفيد، ابن غضائري، ابن عَبدُون.505 با عنايت به شخصيّت رجالي نجاشي شايد بتوان گفت ابوالعباس سيرافي و ابن غضائري بيشترين تأثير را در پرورش نجاشي داشته اند.506
افزون بر کتاب فهرست اسماء مصنفي الشيعة که مهمترين کتاب او در زمين? علوم حديث و يکي از چهار کتاب اصلي رجال شيعه است507 ديگر آثار حديثي او عبارتند از: کتاب الجمعة و ماورد فيه من الاعمال و کتاب الکوفة و ما فيها من الآثار و الفضائل.508 اين دو مصنَّف که امروزه نشاني از آنها در دست نيست، احتمالاً گردآوري برخي احاديث دربار? موضوعاتي است که در عنوان اين دو کتاب آمده است.
نجاشي در جمادي الاولي به سال 450 پس از 78 سال عمر در مَطِيرآباد (يکي از قراء سامرا) از دنيا رفته است509 و شايد علّت انتقال وي از بغداد به آن ناحيه مشاجرات و جنگهاي شيعه و سنّي و انتقال قدرت از آل بويه به سلجوقيان باشد، همان چيزي که باعث هجرت شيخ طوسي از بغداد به نجف نيز شد.510

3 – 2 – 22. شيخ طوسي (385 – 460 ق.)
ابوجعفر محمد بن حسن بـن على طوسى، معروف به “شيخ الطائفة” در رمضان سال 385 ق. در شهر طوس ديده به جهان گشود. وي بيست و سه سال آغازين عمر خود را در زادگاهش گذراند و تـحـصيلات مقدّماتى را در همان جا به پايان رساند و در سال 408 ق. به بغداد مهاجرت کرد و پس از استادش سيّد مرتضى علم الهدى، رياست علمى و فتوايى شيعه به او منتقل گرديد. شيخ طوسي مدت پنج سال از محضر شيخ مفيد (د.413 ق.) کسب علم نمود و پس از وفات شيخ مفيد از محضر شاگرد مبرّز وي، سـيّد مرتضى بهره مند شد. سـيـّد مرتضى که در او لياقت و استعداد کامل را ديده بود، او را مورد عنايات و توجّهات خاصّ خـود قـرار داد و بـه تدريس واداشت و مقرّرى قابل توجهى (12 دينار در ماه) برايش تعيين نمود. بدين ترتيب شيخ طوسى 23 سال نيز درملازمت آن عالم بزرگوار به سر برد تا اين که سيّد مرتضي در ربيع الاول سال 436 ق. درگذشت. در همين زمان از محضر مشايخ ديگر مانند: حسين بن عبيداللّه غَضايرى (د.411 ق.)، ابن جنيد اسکافى (د. 381 ق.) و ابن عَبدُون (د.423 ق.)، ابوالحسين علي بن احمد بن محمد ابي جِيد، ابى الصلت اهوازى (د. 409 ق.)، قاضي ابوالقاسم علي تَنُوخي (355 – 447 ق.) از مشايخ اهل سنت، نيز کسب فيض نمود. بعد از رحلت سيد مرتضى علم الهدى، وي رهبرى و پرچمدارى شيعه را بر عهده گرفت و بر کرسي تدريس علم کلام که خليف? عباسي القائم بامرالله (422 – 467 ق.) به وي تفويض کرده بود، تکيه زد. در ايـن هـنـگام منزل شيخ در محلّ? کرخ بغداد محل آمد و رفت مسلمانان بود. بدين گونه شمار? شاگردان وى از فقيهان و مجتهدان و عالمان شيعه، به بيش از سيصد تن رسيد و در همان وقت چند صد نفر از عالمان اهل سنت نيز از محضر او استفاده مى کردند. از آن جمله مي توان از کساني همچون قاضي بن بَرّاج (د.481 ق.)، محمد بن عثمان کَراجَکي (د.449 ق.)، فرزندش ابوعلي حسن بن محمد بن حسن طوسي ملقّب به مفيد ثاني (د.511 ق.)، احمد بن حسين بن احمد نيشابوري خُزاعِي(د.480 ق.) ، اسماعيل بن محمد بن بابَوَيه (د.500 ق.) و بسياري کسان ديگر نام برد.
دوران اقامت شيخ طوسي در بغداد همزمان با انحطاط دولت قدرتمند شيعي آل بويه و روى کار آمدن خاندان سني سلجوقى بوده است. در سال 448 ق. بعد از حادثه بَساسِيري511و يورش طُغرُِل سلجوقي به بغداد و سقوط آل بويه، و شکل گيري ائتلافهاي ضد شيعي که حنبليان آن را رهبري مي کردند، موجبات غارت محل? کرخ و باب الطاق فراهم شد. حنبليان خانه و کتابخان? شيخ طوسي را آتش زدند به طوري که او ناگزير به پناهگاهي در نجف رفت. برخي علّت آتش زدن خان? شيخ به دست مخالفانش را اين مي دانند که وي در کتاب مصباح المتهجد در دعاي روز عاشورا سه خليفه اول را ظالم و غاصب خواند و آنان را مستوجب لعن شمرد.512
بـعد از فروکش کردن آتش منازعات، شيخ تا زمان وفاتش (458 يا 460 ق.) در نجف ماند و حوز? علميّه اى تأسيس کرد که بزرگترين حوز? علميه در ميان شيعيان گرديد. پيکر مطهّرش را شيخ حسن بن مهدي سَلِيقي، شيخ ابومحمد حسن بن عبدالواحد زَربي و شيخ ابوالحسن لُؤلُؤي غسل دادند و بنابر وصيّت وي در خانه اش در نجف اشرف به خاک سپردند.
شکّي نيست که اقامت شيخ در نجف و شهرت و آواز? او سبب شد بسياري از شاگردان و اهل فضل به منظور بهره‌گيري و کسب دانش از محضر شيخ به نجف مهاجرت کنند و به تبع آن زمين? اسکان شيعيان در آن محل نيز بيش از پيش فراهم آمد و بدين ترتيب نجف با گذشت زمان به يک حوز? علمي پر رفت و آمد و پررونق تبديل شد.
شيخ طوسي با در اختيار داشتن كتابخانه هاي عظيم بغداد آثار فراواني از خويش برجاي گذاشت. وي در الفهرست از 42 اثر خويش نام مي برد؛ امّا در جستارهاي متأخّر شمار? آثار او به حدود پنجاه مورد مي رسد. وي تقريباً در تمامي گرايشهاي علوم اسلامي آثاري نگاشته که مي توان آنها را به چند بخش تقسيم نمود: تفسير (سه عنوان)، فقه (يازده عنوان)، اصول فقه (دو عنوان)، حديث (سه عنوان)، رجال (سه عنوان)، کلام شيعه (شانزده عنوان)، ادعيه و اعمال (پنج عنوان)، تاريخ (دو عنوان)، پاسخ به سؤالات شاگردان و استفتائات (سه عنوان).513
بُعد حديث پژوهي شيخ طوسي در مکتب بغداد از ديگر دانشمندان آن ديار برجسته تر است. از آثار حديثي او دو کتاب تهذيب الاحکام و الاستبصار از جمله مهمترين جوامع حديثي شيعه و از کتب اربع? ايشان به شمار مي رود. ضمن آن که توجه به علم رجال و تأليف سه کتاب در اين زمينه و نيز کتاب الامالي او از ديگر آثاري است که به روشني نشان از توجّه او به علم حديث دارد. از اين رو، مي توان وي را شخصيّتي ميانه رو و حدّ اعتدال ميان مکتب حديث گراي قم و مکتب عقل گراي بغداد محسوب کرد.514
3 – 2 – 22 – 1. نگاهي به آثار حديثي شيخ طوسي:
– تهذيب الاحکام
اين کتاب نخستين تأليف شيخ طوسي است که آن را در شرح مقنعه استادش شيخ مفيد (د.413ق.) نگاشته است.515 شيخ نگارش تهذيب را در زمان حيات استادش مفيد در سال 408 ق. که ابتداي ورود وي به بغداد بود، آغاز کرد و کتاب طهارت و صلوة را تا سال 413 ق. به پايان رسانيد، اما اتمام کتاب تا سال 448 ق. که وي به نجف منتقل شد ادامه داشته است.516
اين اثر مجموع? ابواب فروع را از طهارت تا ديات داراست و 13590 حديث دارد که در بيست و سه کتاب فقهي و سيصد و نود و سه باب تنظيم شده است.517 شيخ طوسي اين کتاب را به انگيز? پيمودن راههاي جمع ميان روايات متعارض نگاشته است. از اين رو، علّت نقل اخبار صحيح و ضعيف در دو کتاب تهذيب و استبصار روشن مي گردد. زيرا شيخ طوسي اگرچه به نقل اين روايات پرداخته، آنها را به هم نياميخته تا امر بر خواننده مشتبه گردد، بلکه در هر دو کتاب ابتدا اخبار صحيحي را که مورد عمل فقها بوده نقل کرده و اخبار شاذّ را با لفظ “و اما ما رواه فلان” در آخر باب مي آورد و آنها را تأويل کرده و جواب مي گويد.518
مؤلّف در اين اثر در بسياري موارد تمامي سند را ذکر کرده و در بعضي موارد نيز سند را حذف کرده است. به همين جهت در انتهاي کتاب تهذيب و استبصار مشيخ?519 خود را مي آورد. البتّه شيخ طوسي طرق ديگري نيز دارد که در الفهرست آنها را آورده است. بنابراين اگر طريق تهذيب ضعيف باشد بايد طرق ديگر شيخ مورد بررسي قرار گيرد.520
شيخ طوسي در اين کتاب، قصد جرح و تعديل راويان را نداشته و فقط در حدود بيست مورد به داوري رجالي پرداخته است.521
– الاستبصار فيما اختلف فيه من الاخبار
شيخ طوسي، اين کتاب را که از کتب اربع? شيعه به شمار مي آيد، به اخبار مختلف و طريق? جمع و سازش ميان آنها اختصاص داده522 و آن را به ترتيب ابواب کتاب النهاية نگاشته است.523 اين کتاب طبق شمارش مؤلف داراي 925 باب و 5511 حديث است.524 شيخ در استبصار نيز به سان تهذيب اسناد روايات را، به استثناي نام آخرين راوي، حذف کرده و آنها را در مشيخه تدارک کرده است.
تفاوت استبصار با تهذيب از اين جهت است که شيخ طوسي در تهذيب الاحکام هم? روايات موافق با فتواي شيخ مفيد را گردآورده و آنگاه به بيان روايات مخالف و ارائ? راه جمع آنها مي پردازد، اما در استبصار به اندکي از روايات موافق گفتار شيخ بسنده نموده و روايات مخالف و معارض و راه جمع آنها را با دقّت بيشتري ارائه مي دهد. ضمن آن که استبصار فقط به روايات متعارض نظر دارد اما در تهذيب روايات متعارض و غير آن آمده است.
– مصباح المتهجد و سلاح المتعبد
اين اثر را شيخ طوسي به درخواست جمعي از شاگردانش در موضوع دعا نگاشته است. تاريخ تأليف اين کتاب به سالهاي پيش از هجرت شيخ به نجف (سال 448 ق.) باز مي گردد، زيرا بنابر يک گزارش تاريخي، در پي اختلافات شيعه و سنّي در بغداد، يکي از مخالفان شيخ نزد خليفه القائم بامرالله (422 – 467 ق.) شکايت برد که وي در کتاب مصباح خلفاي راشدين را لعن کرده است.525 اين واقعه در اواخر دوران اقامت شيخ در نجف اتفاق افتاده و چنانکه گفتيم برخي سبب حمله به خان? شيخ طوسي و مهاجرت وي به نجف را معلول اين جريان مي دانند.
اين کتاب مشتمل بر سه جزء است: جزء اول شامل مقدمه اي کوتاه در تبيين انواع عبادات و بيان ادعي? بدني است، جزء دوم به بيان ادعي? ساعتها و روزهاي مختلف هفته مي پردازد و جزء سوم به عبادتهاي ساليانه اختصاص دارد.
شيو? شيخ در اين اثر بر حذف سند مبتني بوده است. او هيچ شرح و توضيح دربار? روايات نمي دهد جز آن که در ابتداي هر باب به ويژه ابواب فقهي توضيح مختصري پيرامون مسائل فقهي ارائه مي دهد.
اين کتاب از ابتداي تأليف مورد توجه قرار گرفت و برخي عالمان بزرگ شيعه و از

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه نماز جمعه Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه