منابع و ماخذ پایان نامه تعدد زوجات، نزول قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

اساسنامه تربيتي انسان مسلمان که تربيت خويش را هم در گفتارها و هم در روشهاي تربيتي خود نمودار ساخته، به طور گستردهاي از تاريخ براي تربيت بهره ميبرد و با نشان دادن الگوها، در اعماق عواطف نفوذ ميکند و موجب تغيير و تحول ميگردد. اشتمال حدود يک سوّم قرآن بر مباحث تاريخي؛ اعمّ از تاريخ گذشتگان و حکايات انبيا، نشانگر اهميّت اين ابزار مهم تربيتي است؛761 ضمن آنکه خداوند در قرآن بيش از ده بار در ساختارهاي بياني امر و نيز استفهام انکاري، که از نظر ادبي داراي تأکيد بيشتري از امر است، انسانها را به سير و سياحت در زمين به منظور بهرهگيري تربيتي و عبرت از تاريخ دعوت ميکند.762 قرآن مجيد با اين دعوت، دورانهاى گذشته را با زمان حاضر و زمان حاضر را با تاريخ گذشته پيوند ميدهد، و پيوند فكرى و فرهنگى نسل حاضر را با گذشتگان براى درك حقايق لازم و ضرورى ميداند، زيرا از ارتباط و گرهخوردن اين دو زمان، وظيفه و مسئوليّت آيندگان روشن مى‏شود. بر اساس قرآن، خداوند سنتّهايى در اقوام گذشته داشته كه اين سنن هرگز جنبه اختصاصى ندارد و به صورت يكسلسله قوانين حياتى درباره همگان؛ اعمّ از گذشتگان و آيندگان، اجرا مى‏شود. در اين سنن، پيشرفت و تعالى افراد باايمان و مجاهد و متحد و بيدار پيش‏بينى شده، و شكست و نابودى ملتهاى پراكنده و بىايمان و آلوده به گناه نيز پيش‏بينى گرديده كه در تاريخ بشريت ثبت است. در حقيقت تاريخِ گذشتگان، آينه زندگى روحى و معنوى جامعه‏هاى بشرى و هشدارى براى آيندگان است.763
نقش تاريخ در تربيت
از آنجا که در بسياري از اوقات، قصّه در اصل همان تاريخ است؛ از اين رو بسياري از کارکردهايي که براي داستان برشمرديم درباره تاريخ نيز صادق است. به طور خلاصه مي‌توان گفت که تاريخ مخاطباني گسترده و فراگير دارد، عالم و جاهل را سود مي‌بخشد، جذّابيت دارد و مايه کشش و جاذبه کلام مي‌گردد، حقايق معقول را محسوس و عيني ميکند و عقل و انديشه را بارور ميسازد، چون موعظهگري صادق، آدمي را اندرز ميدهد و همچون پيشگويي ماهر عواقب کار آدمي را براي او عيان ميسازد. مطالعه تاريخ در آدمي ايجاد ملکه تجربه مينمايد و نقش مشورت با عقلاي عالم را ايفا ميکند. انسان را از سنتّها و قوانين حاکم بر جهان خلقت آگاه ميسازد و گويا عمري ديگر براي ناظران به ارمغان ميآورد.764

نقش تاريخ در تفسير
کارکردهاي تربيتي گسترده بازگويي تاريخ، ضرورتبخش حضور آن در عرصه تفسير تربيتي است. از آنجا که عينيتبخشي به آموزههاي قرآن، حرکتآفريني در جهت اهداف و مقاصد آيات، جذّابسازي به منظور کشش و تمايل مخاطبان، فراگيرسازي طيف بيشتري از مخاطبان و… از جمله رسالتهاي مفسّر تربيتي است، حضور گزارههاي تاريخي در تفسير تربيتي مي‌تواند تأمينکننده اين اهداف باشد.

الف. پردازش تربيتي آيات تاريخي
نگرش تربيتي مفسّر، در تفسير آيات تاريخي نيز همچون ديگر آيات تأثير مي‌گذارد و جهتگيري وي را از گزارش صِرف تاريخ و پرکردن تفسير از نقلهاي تاريخي به بهانه تفسير آيات به سوي تحليلهاي عميق تربيتي، ارائه پيامهاي دلپذير و کشف سنّتها و عبرتهاي موجود در آيات سوق ميدهد.765 از اين منظر، تفسير تربيتي، تفسيري تاريخيتربيتي است و تفاوت آن با تفسير تاريخيِ محض، همانند تفاوت تفسير آموزشي و تفسير آموزشيپرورشي است. در تفسير تاريخي، مفسّر ميکوشد زواياي مبهم تاريخي آيات را هويدا سازد و حجابهاي فهم مخاطب را که به خاطر گذشت زمان و يا روش خاص قرآن در حکايت اشارهوار تاريخي رخ نموده مرتفع سازد؛ اما در تفسير آيات تاريخي با رويکرد تربيتي، تمامي اين تلاشها بهمنظور عبرتگيري و افزايش تجربه مخاطب در جهت تغيير و تحوّل بر محور اهداف هدايتي قرآن صورت ميگيرد.
برايمثال، يکي از مفسّران بعد از تفسير آيات 139-143 سوره آل عمران766 که درباره جنگ احد نازل شده به بيان عبرتهايي از مجموع آيات تحت عنوان “بررسي کوتاهي در علل شکست احد” به شرح زير مي‌پردازد:
“در آيات فوق تعبيرات جالبى به چشم مى‏خورد، كه هر كدام از آنها پرده از روى يكى از اسرار شكست احد بر مى‏دارد:
1- اشتباه محاسبه‏اى كه براى بعضى از تازه مسلمانان در درك مفاهيم اسلام پيدا شده بود سبب شد كه آنها خيال كنند تنها ابراز ايمان براى پيروزى كافى است و بنا، بر اين است كه خداوند در تمام ميدانهاى جنگ به وسيله امدادهاى غيبى از آنها حمايت كند، و به اين ترتيب سنت الهى را در عوامل پيروزى طبيعى و انتخاب نقشه‏هاى صحيح و تهيه وسائل لازم به دست فراموشى سپردند.
2- عدم انضباط نظامى و مخالفت با فرمان مؤكد پيغمبر ص دائر بر ماندن تيراندازان در سنگر حساس خود، عامل مهم ديگرى براى اين شكست بود.
3- دنيا پرستى جمعى از مسلمانان تازه كار كه جمع‏آورى غنائم جنگى را بر تعقيب دشمن ترجيح دادند، و اسلحه بر زمين گذاشته براى اينكه از ديگران عقب نيافتند به تلاش پرداختند، سوّمين عامل شكست بود، تا بدانند در راه خدا و به هنگام جهاد مقدس بايد اين مسائل به كلى فراموش شود.
4- غرور ناشى از پيروزى درخشان ميدان بدر تا آنجا كه فكر قدرت دشمن را از سر بيرون كرده بودند و تجهيزات او را ناچيز مى‏پنداشتند چهارمين عامل شكست بود.
اينها نقاط ضعفى بود كه مى‏بايست در آب جوشان اين شكست شستشو شود.”767
يکي ديگر از مفسّران نيز در تحليل خود از جنگ احد مي‌نويسد:
خداوند ميتوانست از همان لحظه نخست پيروزي را نصيب پيغمبر9 و دعوت و دين و برنامه خود کند بدون اين که مؤمنان رنج و زحمتي را در اين راه از خود نشان دهند و گرفتاري‌هايي ببينند و خداوند مي‌توانست فرشتگان را پايين بفرستد و به همراه آنان يا بدون ايشان بجنگند و مشرکان را نابود کنند همان گونه که عاد و ثمود و قوم لوط را نابود کرد ولي مسأله تنها پيروزي نبود بلکه آنچه هدف اصلي بود تربيت گروه مسلمان بود مسلماناني که آماده مي‌شدند زمام پيشوائي بشريت را در دست گيرند. بشريت با همه ضعفها و نقصها و آرزوها و اميال و جاهليت و انحرافي که دارد پيشوائي بايسته و شايسته بشريت هم مي‌بايست از آمادگي عالي و خوبي برخوردار باشد. نخستين چيزي که لازمه پيشوايي بود عبارت بود از اخلاق زيبا، ثبات و دوام بر حق، صبر جميل در برابر زحمات و مشقات، شناخت موارد ضعف و قوت نفس بشريت، آگاهي از لغزش ها و انگيزه هاي انحراف، آشنايي با ابزار و وسائل چاره سازي..بعد از اين ها لازمه پيشوايي شکيبايي بر خوشي و داشتن نعمت بود همانگونه که شکيبايي بر ناخوشي و شدت لازم بود. ميبايست بعد از خوشي طعم ناخوشي چشيده شود تا طعم گزنده و تلخ آن بهتر درک گردد. اين تربيت همان تربيتي است که خداوند گروه مسلمان را با آن پرورش مي‌دهد بدانگاه که بدانها اجازه مي‌فرمايد که زمام پيشوايي را به دست گيرند تا ايشان را را با چنين تربيتي براي ايفاي نقش سترگ و سختي آماده سازد که در اين زمين بدانان واگذار نموده است خداوند بزرگوار خواسته است که چنين نقشي نصيب انسان سازد. انساني که او را در اين ملک پهناور مسند جانشيني داده است.”768
ب. بهره‌گيري از تاريخ در تفسير
تبيين بستر تاريخي فرهنگي نزول قرآن به طور کلي و فضاي نزول آيات به طور خاص، بهرهگيري از داستانهاي تاريخي، ارائه گزارشات تاريخي و مستندسازي آموزههاي قرآني به تاريخ، انعکاس تجلّي عملي آموزههاي قرآني در سيره معصومان( و صالحان و عاقبت نيک و سعادتمندانه آنان و نشاندادن عواقب شوم بيتوجّهي به توصيههاي قرآن در رفتار طالحان، تأکيد بر آموزههاي قرآن از طريق گزارش اعترافات مورخان،769 بيان زواياي ناگفته قرآن از حکايات و قصص قرآن که داراي نکات نيکوي تربيتي است، از جمله نمونههاي بهرهگيري از تاريخ در تفسير به منظور عينيبخشي و ملموسسازي و عبرتگيري و جذّابسازي است. بر ايناساس، از آنجا که مفسّر از تاريخ به منظور فهم بهتر آيه و نزديکسازي ذهن مخاطب به مقاصد آن استفاده مي‌کند، تاريخ نقش ابزار تفسير را ايفا ميکند و اهميّت مييابد.
برايمثال، يکي از چالشهاي تربيتي، شبهاتي است که ممکن است پيرامون برخي از آيات رخ نمايد. مفسّر تربيتي با تحليل اين شبهات و با مدد از گزاره هاي تاريخي به حل آن اقدام کرده به اقناع مخاطب خويش مي‌پردازد. يکي از مفسّران در بحث از “فلسفه تعدد زوجات پيامبر9” با تحليل هاي عقلي و امداد از تاريخ به آن پاسخ مي‌دهد:
“قرائن زيادى در دست داريم كه نشان مى‏دهد ازدواج‏هاى پيامبر اسلام 9 حداقل در بسيارى از موارد جنبه سياسى داشته و بعضى از ازدواج هاي او مانند ازدواج با زينب بنت جحش براى شكستن سنت جاهلى، بعضى ديگر براى كاستن از عداوت، يا طرح دوستى و جلب محبّت اشخاص و يا اقوام متعصب و لجوج بوده است. روشن است كسى كه در سن 25 سالگى كه عنفوان جوانى او بوده با زن بيوه چهل ساله‏اى ازدواج مى‏كند، و تا پنجاه و سه سالگى تنها به همين يك زن بيوه قناعت مى‏نمايد، و به آن ترتيب دوران جوانى خود را پشت سر گذاشته و به سن كهولت مى‏رسد، و بعد به ازدواج‏هاى متعددى دست مى‏زند حتما دليل و فلسفه‏اى دارد. و با هيچ حسابى نمى‏توان آنرا به انگيزه‏هاى علاقه جنسى پيوند داد؛ زيرا با اينكه مسئله ازدواج متعدد در ميان عرب در آن روز بسيار ساده و عادى بوده، و حتى گاهى همسر اوّل به خواستگارى همسر دوّم مى‏رفته، و هيچگونه محدوديتى براى گرفتن همسرى قائل نبودند براى پيامبر 9 ازدواج‏هاى متعدد در سنين جوانى نه مانع اجتماعى داشت و نه شرائط سنگين مالى، و نه كمترين نقصى محسوب مى‏شد. جالب اينكه در تواريخ آمده: پيامبر 9 تنها با يك زن (باكره) ازدواج كرد، و او عايشه بود. بقيه زنان او همه زنان بيوه بودند كه طبعاً نمى‏توانستند از جنبه‏هاى جنسى چندان تمايل كسى را برانگيزند. حتى در بعضى از تواريخ مى‏خوانيم كه پيامبر با زنان متعددى ازدواج كرد. و جز مراسم عقد انجام نشد، و هرگز با آنها آميزش نكرد. حتى در مواردى تنها به خواستگارى بعضى از زنان قبائل قناعت كرد. از سوى ديگر: با اينكه پيامبر 9 مسلما مرد عقيمى نبود ولى فرزندان كمى از او به يادگار ماند. در حالى كه اگر اين ازدواج‏ها به خاطر جاذبه جنسى اين زنان انجام مى‏شد بايد فرزندان بسيارى از او به يادگار مانده باشد” 770
ايشان در تفسير آيه “الرَّحْمنِ الرَّحيم”771 نيز مينويسد:
“اين دو صفت كه از مهم‏ترين اوصاف الهى است در نمازهاى روزانه 60 مرتبه تکرار مي‌شود. اين در حقيقت درسى است براى همه انسانها كه خود را در زندگى بيش از هر چيز به اين اخلاق الهى متخلق كنند، به علاوه اشاره‏اى به اين واقعيت است كه اگر ما خود را عبد و بنده خدا مى‏دانيم مبادا رفتار مالكان بى رحم نسبت به بردگانشان در نظرها تداعى شود. در تاريخ بردگى مى‏خوانيم: “صاحبان آنها با قساوت و بى‏رحمى عجيبى با آنها رفتار مى‏كردند، چنان كه مى‏گويند اگر بنده‏اى در انجام خدمات اندك قصورى مى‏ورزيد مجازات‏هاى سخت مى‏ديد: شلاق مى‏خورد، او را به زنجير مى‏كشيدند، به آسيابش مى‏بستند به حفر معادن مى‏گماشتند، در زير زمينها و سياه‏چال‏هاى هولناك حبس مى‏كردند و اگر گناهش بزرگتر بود به دارش مى‏آويختند… غلامان محكوم را در قفس درندگان مى‏انداختند و اگر جان سالم به در مى‏بردند درنده ديگرى را داخل قفس او مى‏كردند”772 اين بود نمونه‏اى از رفتار مالكان با بردگان خويش، امّا خداوند جهان در قرآن كرارا تذكر مى‏دهد كه اگر بندگانم بر خلاف دستورم عمل كردند و پشيمان شدند مى‏بخشم، مى‏آمرزم، رحيم و مهربانم آنجا كه مى‏فرمايد:
“قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً؛ اى كسانى كه از حريم بندگى سرباز زده‏ايد از رحمت خدا مايوس نشويد، خداوند همه گناهان را مى‏آمرزد”773
اينجا است كه انسان متوجّه مى‏شود چقدر فاصله است بين رفتار خداوند بزرگ با بندگان خويش، و روش مالكان با زيردستان خود، مخصوصا در عصر شوم، بردگى” 774
در نمونهاي ديگر از اين بحث، ايشان در تحليل از حکمت آفرينش شيطان، بعد از اشاره به اينکه خداوند شيطان را شيطان نيافريد؛ بلکه خود مايه گمراهي خويش را فراهم ساخت، به بيان نکتهاي تربيتي در وجه مثبت وجود شيطان در آفرينش به عنوان عامل

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه داستانها، پيش، بهرهگيري، خَطْبُكُما" Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق