منابع و ماخذ پایان نامه تشبیه تمثیل، تشبیه تمثیلی، ابراهیم ادهم، افغانستان

دانلود پایان نامه ارشد

آیینهوار
درّه: دریای + سپیدی (وجه شبه) (در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
ـ چشم کانون فروزان از خشم سینه دریای خروشان از کین
چشم: کانون + فروزان (آریایی سرود، آخرین سوار، ص 250)
سینه: دریا + خروشان
ـ عمر آخر گشت و شام تیرة ما طی نشد یک سحر در این شب کوتاه نتوان یافتن
عمر: شب + کوتاهی (لذت فقر، ص 27)
ـ مرگ در زندان تاریک و سیاه زندگی روزنی اما کلید آن برون از اختیار
زندگی: زندان + تاریک و سیاه (در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
4. مؤکد مجمل (بلیغ):
این نوع تشبیه را در دو نوع اضافی و غیر اضافی میتوان مورد بررسی قرار داد.
الف) اضافی و اضافات تشبیهی:
ـ آفتاب آن مرده نوبهارش افسرده سیل اشک و خون برده بوستان کابل را
(در ماتم شهر کابل، ص 4)
ـ چون کبوتر مجروح هر نفس به خون غلطد مرغ دل چو یاد آرد آشیان کابل را
(در ماتم شهر کابل، ص 4)
ـ من به پیکار حوادث میروم با تیر آه از فلک گیرم اگر رنگینکمان باید مرا
(میوة تلخ، ص 4)
ـ چه گلها چیدهام از آرزو در دامن فردا که سازم از بهار وهم رنگین گلشن فردا
(ظلمتسرا، ص 3)
ـ ای شاخ شکوفه به نظره جلوه میفروز سرمازدگان چمن دربهدری را
(والاگهری، ص 5)
ـ یک شیشة دل وز همه سو سنگ حوادث قربان شوم این کارگه شیشهگری را
(همان، ص 5)
ـ بتهای فریب است به هر گوشه خلیلی خود را ز صنمخانه نیرنگ بدر کن
(جگر سنگ، ص 28)
ـ هنوز دیده به روی گلی نکردم باز که کرد صرصر پیری ز بوستان بدرم
(پیری و ریختن دندان، ص 119)
ـ این آفتاب زندگی تابد چو بر احوال ما گلهای خوشبختی دمد از گلشن آمال ما
(سرود معلم، ص 205)
ـ تیرآسا به پرتگاه عدم این مصّع کمان نخواهد شد
(تقدیم به روان شهدای الجزایر، ص 73)
ـ آبیار نهال آزادی اشک این بیکسان نخواهد شد
(تقدیم به روان شهدای الجزایر، ص 73)
ـ کعبة دل که بارگاه خداست پاک از این بتان نخواهد شد
(تقدیم به روان شهدای الجزایر، ص 73)
ـ ای چشم خیره شو که به غمخانة حیات جز نقش اشک و خون ز حوادث رقم نماند
(باران خون، ص 186)
ـ عقاب ظلم بر شهر و دیار تو کند پرواز به خون بیگناهان سرخ کرده چنگ و شهپرها
(وطندار دلیرمن، ص 198)
ـ فقه را کنز هدایت شرع را مشکات فیض علم را برهان قاطع فضل را فصلالخطاب
(در رثای قاضی عطاء محمدحسنخان، ص 278)
ـ خفته اینجا گنج حکمت را گرامی گوهری کز فروغش اهل دانش فیض کردی اکتساب
(در رثای قاضی عطاء محمدحسنخان، ص 278)
ـ صبحدم غنچهیی نخندیده که به شام جفا نشد پرپر
(وفات حسرتبار، ص 289)
ـ آتش شوق را عیان کردن گوهر اشک ارمغان کردن
(نقش دیگر گذشت از نظرم، ص 358)
ـ طوفان مرگ، خیز حوادث فرارسید راه نجات ما به یمین و یسار نیست
(طوفان مرگ، ص 9)
ـ مرغ طبعت بر فراز قلهها پرواز کرد از چه ای مرغ همایون پرشکن بازآمدی
(بزمگاه رفتگان، ص 189)
ـ این دل بیدار من بیپرده میبیند کنون آنچه را پوشند زیر پردة پندار خویش
(آه آتشبار، ص 104)
ب) بلیغ غیراضافی:
ـ همه مشت خار گشتم که زنی شرارم امشب به هوا دمی فشانی همهجا غبارم امشب
من: مشت خار (به حضرت مولانا، ص 6)
ـ سخن را چشمة جانآفرین دان قلم را شهیر روحالأمین دان
(به رشاد شاعر جوان، ص 441)
ـ مرگ در زندان تاریک و سیاه زندگی روزنی؛ اما کلید آن برون از اختیار
(در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
ـ مشکلات زندگی؛ بند گران بر دست و پا عقل؛ تدبیری که بندد حلقههایش استوار
(در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
ـ آزمونگاهست اینجا تا که خواهد برد سود زاهد از انکار خود یا رند از اقرار خویش
اینجا (دنیا): آزمونگاه (آه آتشبار، ص 104)
ـ لذت فقر از حریم شاه نتوان یافتن یوسف دل در بن این چاه نتوان یافتن
حریم شاه: چاه (لذت فقر، ص 27)
ـ گذشته دام بلا بود و تنگنای فریب به حلقههای شب و روز بسته بال و پرم
گذشته: دام بلا، تنگنای فریب (پیری و ریختن دندان، ص 119)
ـ نوای هر تپش دل درای رفتن بود ولی دریغ که نشنید گوشهای کرم
(پیری و ریختن دندان، ص 119)
ـ تویی آن رمیده شهباز که به عرشیان کنی ناز من و این شکسته پرواز که سری برآرم امشب
تو (مولانا): رمیده شهباز (به حضرت مولانا، ص 6)
ـ من همان کوهم که چون با چرخ آیم در نبرد نسر آن در پنجة شاهین من گردد شکار
(مخاطبة هندوکش با هیرمند، ص 82)
نتیجه:
در این تقسیمبندی از تشبیه، برای تشبیه موکد مجمل (بلیغ) از نوع اضافی، موارد بسیاری در شعر خلیلالله خلیلی میتوان یافت و بهطور حتم دارای بیشترین آمار است. تشبیهات مرسل مجمل و مرسل مفصل نیز کمتعداد نیستند و در مرتبة بعد از تشبیه بلیغ اضافی قرار میگیرند و همچنین است تشبیه بلیغ غیر اضافی که میتوان نمونههای زیادی برای آن یافت. اما تشبیه موکد مفصل بسامد بسیار پایینی دارد.
د) انواع تشبیه بر مبنای وجه شبه:
«وجه شبه عبارت است از صفت، معنا یا حالتی که مشبه و مشبهبه بنا بر قصد گوینده بهطور حقیقی یا خیالی در آن اشتراک داشته باشد».46 وجه شبه را باید مهمترین بحث تشبیه دانست؛ زیرا وسعت تخیل شاعر بر مبنای آن سنجیده میشود و معیار برای تشخیص نوآوری با تقلید هنرمند است. تغییر سبکها در حقیقت تغییر و تحول در وجه شبههاست.47 در مورد وجه شبه این نکته، شایان ذرک است که هنرمند در واقع به وسیلة وجه شبه به نحوی هنرمندانه ادعای همانندی میان مشبه و مشبهبه میکند و با این هنرمندی میکوشد شنونده و خواننده را قانع کند تا ادعای او را بپذیرد.
برای تشبیه به اعتبار وجه شبه میتوان شش قسم در نظر گرفت که عبارتند از:
وجه شبه واحد، وجه شبه متعدد، وجه شبه مرکب، وجه شبه تحقیقی، وجه شبه تخییلی، وجه شبه دوگانه (استخدام). اینک توضیح هریک و نمونههایی از شعر استاد خلیلالله خلیلی:
1. وجه شبه واحد:
وجه شبهی که از یکی بیشتر نباشد؛ یعنی تنها یک مطلب را بیان کند مثل تشبیه گل به آتش از نظر سرخی.
ـ درّه گردید از سپیدی سربهسر دریای نور آب شد از روشنایی یک قلم آیینهوار
(در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
ـ چشم کانون فروزان از خشم سینه دریای خروشان از کین
(آریایی سرود، آخرین سوار، ص 250)
ـ عمر آخر گشت و شام تیرة ما طی نشد یک سحر در این شب کوتاه نتوان یافتن
عمر: شب کوتاه: وجه شبه (لذت فقر، ص 27)
ـ بینی که انتقام خدا حلقه بسته است چون اژدها به گردن افسونگر آفتاب
(آفتاب، ص 54)
ـ «سیل» زان نالة جانکاه حزین چون سپندی شدو از جا برخاست
(آریایی سرود، آخرین سوار، ص 250)
ـ دید کز دور سواری پیداست لرزلرزان چو یکی سایه در آب
(همان)
ـ «سیل» بر کنگرة قلعه نشست خیره بر دامن صحرا نگریست
دید چون نیست ز لشکر اثری زار بر خویش چو دریا بگریست
سیل: دریا وجه شبه: زار بگریستن (همان، ص 250)
ـ نعره چون رعد غریونده به چرخ حمله چون برق شتابان به زمین
(همان، ص 250)
ـ مهین بانوی شاه بیتاب شد سراسیمه مانند سیماب شد
(ابراهیم ادهم…، ص 437)
ـ دل ماتمزده امروز چو گل خندان است جای اشک از مژة خامه گهر غلطانست
(مبارکباد آوراگان، ص 220)
ـ بده دستی که در طومار عمرم در این طومار مارآسای پرپیچ
قلم را سر کنم از روی اخلاص جوانمردانه بنویسم یکی «هیچ»
پرپیچ: وجه شبه (هیچ، ص 248)
ـ گر شدم پیدا که پردازم سخن شمعسان سوزم میان انجمن
من: شمع وجه شبه: سوختن (راز آفرینش، ص 483)
ـ ناز پرود حیا مظهر ناموس و عفاف دختر غرقه به خون چون گل حمرا بنگر
(به بارگاه سعدی، ص 185)
ـ مرگ میریخت از آن چون باران غلیظ میجست از آن چون آتش
(آریایی سرود، آخرین سوار، ص 249)
2. وجه شبه متعدد:
وجه شبه متعدد آن است که از یک چیز یا یک مطلب بیشتر باشد؛ مثل تشبیه چهره به گل از نظر زیبایی و لطافت.
ـ چه سیاهی چو یکی ابر سیاه مست و شوریده و تند و سرکش
(آریایی سرود، آخرین سوار، ص 249)
ـ مهرگان چون مه من خرم و مهرانگیز است نرمدل، مغز ادا، نیکنظر، پاکنهاد
(مهرگان و البرز، ص 60)
ـ مرگ در زندان تاریک و سیاه زندگی روزنی اما کلید آن برون از اختیار
(در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 92)
ـ قانون سیاست نزند نغمة شادی از بزم دل این ساز کج آهنگ بدر کن
سیاست را به ساز قانون تشبیه کرده است. (جگر سنگ، ص 28)
وجه شبه: نغمة شادی نزدن، آهنگ کج نواختن.
ـ کنون اگر به سراپای من زنند آتش بغیر دود نخیزد ز مشت خارترم
(پیری و ریختن دندان، ص 119)
شاعر خود را به مشتی خارتر تشبیه کرده است. وجه شبه: نفع نرساندن و بیفایده بودن، ضرر رساندن به وسیله دودی که از آن برمیخیزد، اندک بودن و بیارزش بودن.
ـ دریای بیکرانة خون است موجزن گلگون شفق که شام نماید برابرم
(تابوت آتشین، ص 117)
مشبه: شفق گلگون که شامگاه در برابر شاعر ظاهر میشود. مشبهبه: دریای خون که مواج و بیساحل است. وجه شبه: بیکرانه و موجزن.
3. وجه شبه مرکب:
«این نوع وجه شبه تابلو و تصویری است که از مجموع اجزاء گوناگون حاصل میشود و هنریترین نوع وجه شبه است که از مشبهبه مرکب اخذ میشود».48
ـ از فروغ اشک اندر گوشة دامان تو گشت از سوز تو چندین چرخ با اختر به پا
(شبی در آنقره، ص 3)
مشبه: درخشیدن اشک بر روی دامان مخاطب
مشبهبه: درخشدین ستارهها بر پهنة آسمان
وجه شبه: درخشیدن روشن در سطحی تیره و هموار
ـ گرگ درنده در اطوار شبان میگردد مار کردار پی مغز جوان میگردد
(مبارکباد آوارگان، ص 221)
مشبه: گرگ درنده که در لباس شبانی ظاهر میگردد.
مشبهبه: ماری که به دنبال مغز جوان میگردد.
وجه شبه: نزدیک شدن موجودی خطرناک و حیلهگر در لباس دوستی
ـ چون کبوتر مجروح هر نفس به خون غلطد مرغ دل چو یاد آرد آشیان کابل را
(در ماتم شهر کابل، ص 4)
مشبه: مرغ دل وقتی که به یاد کابل میافتد.
مشبه به: کبوتری زخمی که هر لحظه در خون میغلطد.
وجه شبه: زجر کشیدن بیش از حد توأم با اضطراب و تپش و بیتابی
ـ لب جوی سبزه غنوده به ناز چو طفلی که نوشد به شادی لبن
(بهار جوانی، ص 134)
مشبه: غنودن سبزه به ناز بر لب جوی
مشبهبه: طفلی که تازه شیر نوشیده و به آرامی خوابیده است.
وجه شبه: آرام گرفتن و لذت بردن بعد از بهدست آوردن چیزی لذتبخش
ـ بینی که انتقام خدا حلقه بسته است چون اژدها به گردن افسونگر آفتاب49
(آفتاب، ص 54)
مشبه: نزال شدن قهر الهی بر روسها در افغانستان
مشبهبه: اژدهایی که بر گردن شخص افسونگر حلقه زده است.
وجه شبه: فرو گرفتن و احاطه چیزی، چیزی دیگر را
ـ هر قطره لرزد در سمن چون دانههای اشک من هر گل فروزد در چمن همچون شرار از سنگها
(بهار نیوجرسی، ص 50)
مشبه: لرزیدن قطره شبنم بر روی گل یاسمن
مشبهبه: لغزیدن دانههای اشک شاعر بر روی چهره
وجه شبه: تحرک اشیاء شفاف و روشن بر روی چیزی لطیف
مشبه: شگفتن گل در چمنزار
مشبهبه: بیرون جستن شراره از میان سنگها
وجه شبه: بیرون آمدن اشیایی رنگین و درخشان از میان جرمی سخت و سفت
ـ لرزلرزان برگها در پرتو زرین مهر همچو کانونی که میلرزد به روی آن شرار
(در پاسخ چکامة جناب پژواک، ص 91)
مشبه: برگهای جنبنده در پرتو شعاع زرین آفتاب
مشبهبه: اتشدانی که بر روی آن شعلهها و شرارهها لرزد.
وجه شبه: لرزیدن و تحرک اشیایی رنگین در فضایی روشن
4. تشبیه مرکب و تمثیلی:
در تعریف این نوع تشبیه میان صاحبنظران علم بیان اختلافاتی وجود دارد. بعضی آن را تشبیهی میدانند که مشبهٌبه آن امری مرکب باشد50 و بعضی دیگر چون دکتر شمیسا، تشبیه تمثیل را تشبیهی میدانند که مشبهٌبه آن جنبة مثل یا حکایت داشته باشد و هر تشبیه مرکبی را تشبهی تمثیل نمیدانند؛ در واقع میان این دو نسبت عموم و خصوص منوجه وجود دارد یعنی، هر تشبیه تمثیلی، مرکب است، اما هر تشبیه مرکبی، تمثیل نیست.51 دکتر تورج عقدایی با تفصیل بیشتری به این مبحث پرداخته است. وی معتقد است: «تشبیه مرکب، مشبهٌبه جملهای است عادی و نسبت به مشبه برتری مثالی ندارد و همارز آن بهشمار میآید و وجه شبه آن نیز از اجزایی که در ساختمان آن شرکت دارند، حاصل میشود و

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه ابراهیم ادهم، ارکان تشبیه Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه افغانستان، منوچهری دامغانی، شفیعی کدکنی، شعر فارسی