منابع و ماخذ پایان نامه برخي، تاريخي، احاديث، صحيح

دانلود پایان نامه ارشد

نمي دهد، معاني آن هم مختلف و متناقض است. علت اين است که وي به ظواهر احاديث مختلف عمل کرده و از کساني نيست که به دقت بدانها بنگرد و بين حق و باطل آنها تميز دهد، و به چيزي عمل کند که حجت و برهان تلقي مي شود. آري کسي که در مذهبش بر گفتارهاي مختلف عمل نمايد و از راويان تقليد کند، حالش همان است که ما وصف کرديم” 746.
با اين توصيف، محدثان مکتب بغداد اگرچه خبر واحد را فاقد امتياز حجّيّت دانسته و در مواردي به ضعيف بودن حديث و ثابت نبودن آن از معصوم ( تصريح مي کردند، راه را براي انديشيدن در متن روايت مسدود نمي کردند بلکه از باب تسليم در عرص? جدل درصدد توجيه روايت برآمده و به نقد و تحليل آن مي پرداختند.747 بسياري از روايات مورد استدلال محدثان در مباحث اعتقادي که مورد پذيرش برخي از آنان قرار گرفته، از ديدگاه اين انديشمندان مردود بوده و نمون? بارز آن کتاب تصحيح الاعتقاد شيخ مفيد است که در بخش اختلافات مکاتب قم و بغداد به بيان نمونه هايي از اين موارد خواهيم پرداخت.

4 – 1- 4 – 3. احاديث تاريخي
برخي از آثار عالمان مکتب بغداد در زمر? کتب تاريخي محسوب مي گردد، مانند: الجمل و الارشاد. اما با توجه به هدف و محتواي اين کتب شايد بتوان آنها را نيز از کتب اعتقادي مربوط به مبحث امامت محسوب کرد که به انگيز? دفاع از حقانيّت عملکرد ائم? اطهار: نگاشته شده است. به ويژه از آن جهت که مکتب بغداد بيش از هر چيز رويکرد کلامي داشته و کاوش در موضوعات تاريخي نيز، به منظور اثبات مواضع کلامي انجام مي يافته است. از اين رو، در مطالبي هم که با رويکرد تاريخي نگاشته شده، مبناي عدم حجّيّت خبر واحد مدّ نظر بوده است.
به عنوان نمونه شيخ طوسي ادعاي معتزله مبني بر توب? طلحه، زبير و عائشه را از زمر? اخبار آحاد برشمرده و آن را با اين استدلال که در فرض توبه، مي بايست به صف ياران اميرمؤمنان ( باز مي گشتند و در رکاب آن حضرت مي جنگيدند، مردود اعلام مي کند.748
از ملاکهايي که در گزارشهاي تاريخي نيز به سان ديگر روايات مورد توجه قرار گرفته، صحيح الاسناد بودن روايت است که به عنوان قرينه اي بر صحت خبر به کار مي آيد. به عنوان نمونه شيخ مفيد براي اين که دلايل بغض عائشه را نسبت به اميرمؤمنان ( بيان نمايد، به نقل روايتي پرداخته و آن را صحيح الاسناد توصيف مي نمايد. 749 همچنين رواياتي که دال بر صائب بودن اميرمؤمنان ( در جنگهاست، از نظر او در زمر? اخباري است که با قرينه هاي صحّت سند و متن همراه بوده و مخالفتي با قرآن و اجماع و عقل ندارد.750
علاوه بر اين در نگاه شيخ مفيد، شهرت يك گزارش يا روايت تاريخى نيز، از ملاکهاى پذيرش آن است؛ همچنان كه وى در برخى موارد رواياتى را به سبب مشهور نبودن آن رد مى‏كند. بر اين اساس، يکي از دلايل وى براى عدم پذيرش انفاق ابوبكر، مشهور نبودن آن است، به ويژه در مقايسه با شهرت انفاق امام على ( و حتى در مرتبه‏اى پايين‏تر، در مقايسه با شهرت انفاق عثمان.751
در نگاه شيخ مفيد مخالفت يا موافقت روايات تاريخى با احكام پذيرفته شد? فقهى نيز جايگاه خاصّى دارد. در حقيقت، وى با استفاده از احكام و دستورات مشهور و پذيرفته شد? فقهى، برخى از روايات تاريخى را سنجيده و در رد يا قبول كردن آنها از اين طريق بهره برده است. به عنوان مثال وى براى اثبات ايمان حضرت ابوطالب ( و ردّ نظر مخالفان از اين مبنا استفاده كرده است:
“پس از رحلت ابوطالب (، امام على ( نزد رسول خدا 6رفت و آن حضرت به امام على ( دستور داد تا براى تجهيز و تدفين ابوطالب ( اقدام نمايد و خودش نيز بر جنازه ايشان حاضر شد و در حقّ ابوطالب ( دعا كرد و در مقابل مردم سوگند ياد كرد كه از او شفاعت كند”.
شيخ مفيد اين حركت پيامبر 6را از دو جهت دليل بر مؤمن بودن حضرت ابوطالب ( مى‏داند كه هر دو بر مبناى موافقت با احكام فقهى استوار است:
اول: دستور رسول خدا 6براى تجهيز ابوطالب ( و به ويژه دستور به اجراى احكام و دستورات اسلامى از قبيل غسل و دفن دليلي درست بر ايمان ابوطالب ( است، و گرنه آن حضرت نسبت به ديگر فرزندان ابوطالب ( كه در آن زمان مؤمن نبودند چنين دستوري صادر مي فرمود.
دوم: دعا براى ابوطالب (: اگر ايشان مؤمن نبود دعاى رسول خدا 6 براى او و نيز وعد? شفاعت او جايز نبود. ضمن آن كه وقتى از آن حضرت پرسيدند براى عموى خود، ابوطالب (، چه مى‏خواهى ؟ فرمود: “تمام خوبيها را از پروردگارم براى او مى‏خواهم”.752
در اين ميان تعارض واقعيّات تاريخي با اصول کلامي از مشکلاتي است که در برخورد با گزارشهاي تاريخي گريبانگير پژوهنده مي گردد. در اين راستا، سيد مرتضى در تبيين و تأويل اين گزارشها، تقسيم بندي محكم و متشابه را در بررسيهاى تاريخى مطرح كرده و معتقد است گزارشهاى تاريخى مانند آيات قرآن مشتمل بر متشابهات است كه بايد بدون توجه به ظاهر آنها، به گونه اى كه با عقل مطابقت داشته باشد، تفسير و تحليل شوند.753 او از اين شيوه به عنوان اصلى از اصول تحقيق نام برده و آن را در علوم ديگر همانند تفسير جارى دانسته است. زيرا بنابر اين اصل که “هر امري که با دليل قاطعي که احتمال خلاف در آن نمي رود ثابت گردد، رجوع از آن جايز نيست” 754 توجيه و تأويل گزارشهاي مخالف اصول پذيرفته شده بنابر مقتضاي عقل و اصول تثبيت شد? فکري کلامي لازم است.
برخي از گزارشهايي که با استفاده از اين شيوه توجيه وتأويل شده، برخي اخبار از زندگاني امام علي ( است، از قبيل: بيعت امام ( با خلفا، حضور در مجالس آنان، اقتدا كردن در نماز به آنان، ياري كردن آنان در اظهار نظرها و قضاوتها، پذيرش انفاق آنان، ازدواج با كنيزان اسير شده به دست آنان، تزويج دختر خود به آنان و…
اينها نمونه اي از مسائلي است که سيد مرتضي آنها را گزارشهاي متشابه خوانده است. وي نخست با تكيه بر اصل امامت و عصمت به عنوان پيش‏فرضي كه با ادل? عقلي اثبات شده، اين روايات را سنجيده و آنگاه با ارائ? شواهدي، دورنمايي از فضاي حادثه را تبيين مي كند و با بررسي علل و عوامل پيدايي آن حادثه، به بازشناسي آن مي پردازد و اخبار تاريخي مخالف اين اصل را توجيه و تأويل مي نمايد.755

4 – 1- 4 – 4. روايات تفسيري
به طور کلي توجه به تفسير اجتهادي از قرآن کريم از مشخصه هاي مکتب بغداد به شمار مي رود که تبلور اصلي آن در تفسير التبيان ظهور يافته است. اما پيش از شيخ طوسي، سيّد مرتضي طلايه دار تفسير اجتهادي شيعي است که در کتاب الأمالي، قرآن را با نظر و انديشه تفسير کرده است. وي در مواردي که حديثي در تفسير آيه وجود ندارد با تکيه بر ابزارهاي فهم متن به تعمّق در آيات و تفسير آن پرداخته است و از اين جهت شايد بتوان روش تفسيري او را الگويي براي تبيان شيخ طوسي محسوب کرد.
شيخ طوسي، بزرگترين مفسر جهان تشيّع، از نقّادان برجست? متون روايي نيز بوده و از اين جهت راه دست يابي به تفسير صحيح از اخبار معصومان: را همان روشهاي رايج اصوليان مي داند و روايات تفسيري را در صورتي مي پذيرد كه با ظاهر و عموم قرآن و نيز با احكام ثابت عقلي مغايرت و منافات نداشته باشند.
وي دربار? تفسير مأثور قرآن کريم و عدم افراط و تفريط در پذيرش يا ردّ اخبار مي گويد:
“پيامبر اکرم 6 مسلمانان را به قراءت و تمسّک بر قرآن ترغيب و در مورد اختلاف اخبار، آنها را مأمور به عرض? آن روايات بر قرآن نمود. اصحاب ما تفسير قرآن را جز با اثر صحيح از پيامبر اکرم 6 و ائمه معصومين: که قولشان به دليل حديث ثقلين مانند قول پيامبر 6حجت است، جايز نمي دانند”. 756
بر اين اساس، وي در تفسير گرانسنگ خويش با شيو? اجتهادي به تفسير قرآن پرداخت و اساس کار خود را پيوند ميان ادلّ? صحيح عقلي و شرعي قرار داد.757 ضمن آن که به طور کلي، خبر واحد را به هيچ روي از ادلّ? شرعي تفسير قرآن ندانست، به ويژه اگر آيه از مواردي است که در تفسير بايد با علم و يقين آن را تفسير کرد. در اين گونه موارد بايد به ادلّ? عقليه يا شرعيه همچون اجماع يا نقلهاي متواتر تمسک جست و خبر واحد ملاک تفسير آيات قرار نمي گيرد.758 به عنوان نمونه شيخ طوسي در تفسير آي? 89 سور? صافات که از قول حضرت ابراهيم ( مي فرمايد: (فَقالَ إِنِّي سَقيمٌ)، روايت منسوب به پيامبر اکرم 6را که مضمون آن حاکي از آن است که حضرت ابراهيم ( در سه موضع دروغ گفت،759 خبر واحد دانسته و تضاد آن را با ادل? عقلي اثبات کنند? عصمت انبياء: روشن مي سازد.760 از اين رو، در روش تفسيري شيخ طوسي خبر واحد جايگاهي نداشته و پيروي از روايات تفسيري نيازمند قرايني همچون اجماع و يا تواتر است.

4 – 1- 4 – 5. احاديث علمي
از ديدگاه مذاهب فقهي اهل سنت و برخي از فرقه هاي کلامي امور دنيوي و اخروي در دو دست? جداي از هم قرار گرفته و هر يک از اين دو دسته احکامي ويژه يافته اند. بنياد تمايز ميان اين دو قلمرو، صرف نظر از آنچه به استدلال عقلي باز مي گردد، ريشه در احاديثي دارد که در آنها پيامبر اکرم 6، مردم را در کار دنياي خويش آگاهتر خوانده و آنان را بدين فرمان داده است که امور دين خويش را به او واگذارند و در کار دنياي خويش خود تدبير کنند. يکي از برجسته ترين احاديث، حديث تلقيح درختان خرماست. اين حديث را مسلم در صحيح خود در باب “باب وجوب امتثال ما قاله شرعا دون ما ذکره صلي الله عليه و سلم من معايش الدنيا علي سبيل الرأي” آورده است. راوي اين حديث، طلحه مي گويد:
“همراه پيامبر خدا 6 از کنار طايفه اي از مردم که بر درختان نخل بودند گذشتم. پرسيد: اينها چه مي کنند ؟ پاسخ دادند: آنها درختان را تلقيح مي کنند. پيامبر 6 فرمود: گمان نمي کنم اين کار سودي داشته باشد. اين ماجرا را به گوش مردم رساندند و آنها نيز تلقيح را واگذاردند. پس چون خبر به پيامبر 6 رسيد فرمود: اگر اين کار به آنان سودي داشته است آن را همچنان انجام دهند. من تنها يک گمان کردم مرا به گمانم مگيريد. اما آن هنگام که از جانب خداوند به شما چيزي گفتم آن را بپذيريد و بدان عمل کنيد، که من بر خدا دروغ نمي بندم”. 761
به رغم مقبوليّت اين حديث در منابع عامه ليکن، در منابع شيعي عموماً روي خوشي بدين حديث نشان داده نشده است و به نقد آن پرداخته اند. 762
در ميان متقدّمان اماميّه اگرچه نقد و تحليلي از اين گونه روايات ديده نمي شود امّا با عنايت به ديدگاه آنان دربار? اخبار طبّي مي توان گفت که ديدگاه آنان با باور اهل سنت درباره تمايز قلمرو علم و دين به کلي متفاوت است.
محدث بزرگ شيخ صدوق ديدگاه شيعه دربار? طب را اين گونه ترسيم مي کند:
“عقيد? ما دربا? اخبار و احاديثي که دربار? طب رسيده آن است که اين احاديث بر چند گونه اند:
– برخي از آنها با نظر به آب و هواي مکه و مدينه گفته شده اند و به کار بستن آنها در ديگر شرايط آب و هوايي درست نيست؛
– در برخي از آنها، معصوم بر پاي? آنچه از حال و طبع سؤال کننده مي دانسته پاسخ داده و از همان موضع فراتر نرفته است؛ چه اين که امام بيش از آن شخص به طبع وي آگاهي داشته است؛
– برخي از آنها را مخالفان به هدف زشت نماياندن چهر? مذهب در نگاه مردم در ميان احاديث گنجانده اند؛
– در برخي از آنها سهوي از راوي حديث سرزده است؛
– در برخي از آنها بخشي از حديث حفظ و بخش ديگر از آن فراموش شده است…
بنابراين آنچه در مورد درمان درست بيماريها از امامان: رسيده خود مضمون آيات و سور قرآن و يا ادعيه اي است که به حکم سندهاي قوي و طرق صحيحي که به واسط? آنها به ما رسيده اند پذيرفته خواهد شد”.763
اين ديدگاه از منظر شيخ مفيد مقبول واقع شده و در توضيح آن مي فرمايد: احاديث طبي صحيح هستند و علم به آن از طريق وحي ثابت مي شود. عالمان علم به آن را از انبيا: آموخته اند. زيرا علم به درمان بيماريها از راه سمع حاصل مي شود و توقيفي است. اخبار وارده از صادقين 8نيز تفسير سخن امام علي ( است که مي فرمايد: “معده خان? دردهاست و پرهيز بهترين دواست”.764 البته بايد توجه داشت بسياري از احاديث وارده از معصومين: بنابر مقتضاي حال افراد بيان گرديده است؛ گاهي دارويي در شهري مفيد واقع مي شود ولي همان دارو

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه فقهي، احاديث، قرينه، يقين Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه حسن و قبح، حکمت خداوند، عقل و نقل، استنباط حکم