منابع و ماخذ پایان نامه انسان کامل، ظاهر و باطن، عاشق و معشوق، کمال مطلق

دانلود پایان نامه ارشد

است و تعبير ايشان اين است: ” اين مقام به دست نميآيد مگر از براى اصحاب ولايت و ايقان و اوحدىّ از ارباب معارف و ايمان، كه به نور معرفت و قدم سلوك از جِلباب بشريّت خارج و حجب عوالم مُلْك و ملكوت را خرق نموده، به مبادى وجود و مصادر غيب و شهود رسيده، و به مشاهده حضوريّه، عوالم غيب را دريافته باشند.”355درهر تنزلي، تقيد و تعيني است و در هر تعيني حجابي است چون انسان مجمع جميع تعينات است محتجب به تمام حجب هفتگانه ظلمانيه و حجب نورانيه ميباشد که تاويل ارضين السبع و سموات السبع است. مادامي که انسان در اين حجب محتجب است از مشاهده جمال ازل و نور اول محجوب است و مشاهده آن فقط در يوم الدين است که يوم خروج شمس حقيقت از حجاب افق تعينات است، چون نفخ صور دميده شود خواهد ديد.356
2-6-6. مراتب ولايت در انسان کامل
در مباحث گذشته به اين نکته اشاره شد که امام در اهميت موضوع ولايت، کتاب وزين “مصباح الهداي? الي الخلاف? و الولاي?”را در دو بخش با عنوان”مشکات” به رشته تحرير در آورد؛ مشکات اول در باب ولايت ذاتي و صفاتي است که بعد از ذکر مقدمه در بيان محتواي کتاب به برخياز اسرار خلافت محمدي و ولايت علويدر حضرت علمي و پاره اي از مقام نبوت ميپردازد و در مشکات دوم مباحثي در زمينه ولايت افعالي و بعضياز اسرار خلافت و ولايت در نشئه عينيه را مطرح ميکنند.
در آن تصريح دارد بر اين که شرط نيل به مقام ولايت خروج از تصرف ابليس و قرار گرفتن در تحت تصرف جنود الله ميباشد و اين هم مشروط به طهارت ظاهر و باطن است.357
امام با تحرير اين اثر وزين سعي کردهاند تا چهره حقيقي خلافت و ولايت را آشکار سازند اما هرگز مقام و جايگاه ولايت را محدود ندانسته بلکه قلمرو آن را موسع و اولياي الهي را شايسته اين مقام دانستهاند. البته طريق ديگران براي نيل به آن بر اساس شريعت معصومان( ممضاست و غيراين طريق هر سبيل ديگري منتهي به صراطي انحرافي است. “ولايت با تمسک به مقام روحانيت هاديان طرق معرفت و انوار راه هدايت، كه واصلان إلى اللّه و عاكفان على اللّه‏اند، حتم و لازم است، و اگر كسى با قدم انانيّت خود بى تمسّك‏ به ولايت‏ آنان بخواهد اين راه را طى كند، سلوك او إلى الشّيطان و الهاوية است.”358
اين مقام هر چند براي ذوات مقدسه معصومين( ثابت است اما راه براي غير ايشان مسدود نيست. هرگاه سالکي در مقابل تعاليم الهي سر تسليم فرود آورد و عبد محض او گردد خداوند به او قدرتي عنايت ميکند که او بتواند افعالي مشابه فعل الهي را انجام دهد. ولايت که اولا و بالذات براي ذات ربوبي است در اثر دوام عبادت به بنده سالکش تسري مييابد. امام معتقدند مهمترين منزل که بايد آن را کنار زند منزل انانيت است که شرط اساسي نيل به مقام ولايت است. عروج به اين مقام مستلزم خروج از اصنام خودخواهي و اوثان خودپرستي است.359 بايد از همه حجب عالم علوي (مفارقات) و حجابهاي عالم سفلي (مقارنات) بگذرد تا به اين مقام نورانيت دست يابد، و اين بدون دوام در عبادت و استقرار در مقام عبوديت ممکن نخواهد بود. پس ميتوان گفت که ولايت ثمره تداوم عبادت و عبوديت است و بدون درک به عجز و ناتواني خويش و معرفت به کمال مطلق الهي نيل به اين مقام امري مستحيل است. تجلي ولايت در انسان کامل زماني است که او کمال انساني خويش را تحلي بخشد و آن زماني است که معرفت و طهارت و خروج از انانيت و عبوديت که از شرايط لازمه آن است فراهم گردد و بدون تمهيد اين مقدمات وصول به جايگاه رفيع ولايت مقدور نخواهد بود. مقام ولايت رزق کساني است که عزم خويش را جزم نموده و با حزم و دورانديشي در مسير الهي گام بردارند. خود را از ارجاس و اضغاث تخليه سپس با آداب شرعيه وجود خويش را تحليه سازند تا به مقام تجليه که همان تجلي مقام ولايت است بار يابند.

ترسيم مراتب ولايت در قوس صعود و نزول
فناي ذاتي ( مقام او ادني)
قوس صعود فناي صفاتي( مقام قاب قوسين)
فناي فعلي( مقام تدلي)

فيض اقدس
مراتب ولايت ذاتي
اسم اعظم
صفاتي ولايت عين ثابت انسان کامل و حقيقت محمدي
قوس نزول
فيض مقدس
افعالي عقل کلي در امر الهي
ولايت وجود عنصري نبي و ولي در عالم خلق
مراتب ولايت در قوس نزول داراي شش مرتبه است که اولين مرتبه آن فيض اقدس است. امام معتقدند که حقيقت حقه در مقام غيب هيچ ارتباطيبا خلق ندارد و فيض اقدس به عنوان نخستين خليفه حق نقش واسطه ميان غيب مطلق و اسما و صفات را ايفا ميکند، زيرا اسما و صفات به لحاظ کثرات علمي نميتوانند به اين مقام غيبيمرتبط شوندو فيض را بلا واسطه دريافت کنند. ” إنّ الأسماء و الصفات الإلهيّة أيضا غير مرتبطة بهذا المقام الغيبي، بحسب كثراتها العلميّة؛ غير قادرة على أخذ الفيض من حضرته بلا توسّط شي‏ء…”360
اين خليفه الهي دو وجه دارد: وجهي به سوي هويت غيبيکه اين وجه هرگز آشکار نميشود، و وجهي به سوي عالم اسما و صفات دارد که به اين وجه در آنها تجليميکند.خلافت فيض اقدس، رب خلافت علوي است که با حقيقت محمدي در نشئه خلق و امر متحد است. “و هي ربّ الولاية العلويّة (ع) الّتي هي متّحدة مع حقيقة الخلافة المحمّديّة (ص) في النشأة الأمر و الخلق…”361
پس از ولايت فيض اقدس، ولايت اسم اعظم است، از نگاه امام نخستين چيزيکه از فيض اقدس، فيض را دريافت ميکند اسم اعظم است. که امام مصداق آن را پيامبرخاتم و خاندان معصوم او ميداند. چنان که در کلام نورانيرسول خدا(ص) آمده است که فرمود:”لولا نحن ما خلق الله آدم.” آنان مظهر رحمت رحمانيه اند که اصل وجود را افاضه ميکنند.362 ولايت عين ثابت انسان کامل پس از اين مرتبه قرار دارد. بعد از اين مرحله، ولايت فيض مقدس است که خليفه و واسطه ميان عالم و اعيان ثابته و اعيان خارجياست و همه چيز در عالم خلقت از ناحيه او تحقق مييابد.363

2-6-7. مقامات انسان کامل
انسان از نگاه امام محدود به عالم ماده نيست بلکه مقامش فراتر از آن است، انسان داراي دو مقام دنيا و شهادت و به اعتباري داراي سه مقام ملک و ملکوت و جبروت و به اعتباري داراي چهار مقام ملک و ملکوت و جبروت و لاهوت و به اعتباري ديگر انسان مطابق حضرات خمس داراي پنج مقام شهادت مطلقه، غيب مطلقه، شهادت مضاف، غيب مضاف و کون جامع و به اعتباري داراي هفت مقام معروف به هفت شهر عشق و هفت اقليم وجود در لسان عرفاست.364 انسان کامل تجلي ولايت الهي است که از طريق قرب به ذات ربوبي و حب به صفات باري حاصل ميشود. ” فإنّ الولاية هي القرب، أو المحبوبيّة، أو التصرّف، أو الربوبيّة، أو النيابة” 365
اگر يکي از اوصاف الهي ولايت است، اين وصف هميشه مظهر ميخواهد که مصداق مظهريت او انسان کامل است و ميزان در کمال انسانيت، عروج به معراج حقيقي است که اوج آن وصول به قرب الي الله است که همان معناي فناي ذاتي ميباشد. 366
از نگاه امام مقام انسان کامل جمع مطلق است که حقيقت عيني اسم اعظم است چنان که در لسان سيدالموحدين اميرالمؤمنين( آمده است: “انا اللوح‏، انا القلم، انا العرش، انا الكرسي، أنا السماوات السبع، انا نقطة باء بسم اللَّه‏.”367 تمام مقامات انسان در قرب به خداي سبحان است که کمال استجلا در آينه پرفروغ او تحقق يافته و وجودش مشکات انوار الهي ميگردد. انسان کامل بزرگترين آيات و مظاهر اسم و صفات حق و مثل و آيت حق تعالي است چنان که در لسان علوي آمده است. “ما لله تعالي آيه هي اکبر مني.”368 انسان واجد همهي اين مقامات است و با تلاش و همت صاحب بزرگترين کرامات است. امام شرط نيل به اين مقام را رياضت و گذر کردن از انانيت دانسته و در غزلي بسيار زيبا دستيابي به اين مقام را چنين توصيف مينمايد.
بايد از آفاق و انفس بگذري تا جان شوي وآنگه از جان بگذري تا در خور جانان شوي369
انسان در عين حال که در ملک است در ملکوت است و در عين اين که در ملکوت است در جبروت است؛ نشئات ثلاثه نفس انساني (ملک و ملکوت و جبروت) همه تجليات يک حقيقت قدسيه و مراتب يک بارقه الهيه است.370 دنيا براي انسان محل رشد و ارتقاي مقام و زمينهاي براي نيل به عوالم بالاتر است و دار طبيعت آخرين تنزلات وجودي براي اوست؛ آدمي بايد در همين نشئه که نازلترين مرتبه وجودي است مظهر الوهيت گردد و اوصاف الهيه را به نمايش گذارد.371 چرا که حقيقت هستي با او معنا يافت و خدا به واسطه او شناخته شد. چنان که در حديث قدسي ماثور است که: “كنت كنزاً مخفيا فاحببت ان اعرف وخلقت الخلق لكى اعرف‏.”372
از نگاه امام همه اين مقامات در پرتو تعاليم وحياني منطوي است، آنان که از قرآن و ولايت دور ماندهاند از اصل خويش فاصله گرفتهاند. تمام غفلت انسان از مقام منيع و جايگاه رفيع در همين نکته نهفته است. “شيخ عارفان كامل جناب صدرالمتالهين، قدس سره، در كتاب اسفار مى‏گويد: “بدان، اى مسكين، كه اين قرآن با هزار حجاب از سوى حق بر خلق نازل گشته، به خاطر كسانى كه چشم دلشان ضعيف و ديده‏هاشان مثل خفاش از ديدن نور عاجز است. اگر بر فرض باء بسم الله با عظمتى كه در لوح دارد بر عرش فرود مى‏آمد، عرش ذوب مى‏شد و نابود مى‏گشت، چه رسد به آسمان دنيا. و كلام حضرت حق: “لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى‏ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ‏.” اگر ما اين قرآن را بر كوهى فرو مى‏فرستاديم، هر آينه مى‏ديدى كه از خشيت الهى خاشع و متلاشى گشته است. اشاره ‏به همين حقيقت دارد”. اين كلام از يكى از معادن علم و معرفت صادر شده كه برگرفته از مشكات وحى و نبوت است. من مى‏گويم: كتاب تكوينى الهى و قرآن ناطق ربانى نيز با هفتاد هزار حجاب از جهان غيب و خزينه پنهان الهى نازل شده است تا كتاب تدوينى الهى را حمل كند و نفس‏هاى واژگونه زندانى در طبيعت و جهنم‏هاى آن را نجات دهد و غريبان اين وحشت آباد را به وطن‏شان راهنمايى كند. ” 373
امام با درک عميق به اين مطلب اولين اثر عرفاني خويش را در عنفوان جواني با شرح دعاي سحر تدوين و در آن هدف و انگيزه اش را در تاليف آن چنين بيان ميدارد که: “اين فقير درگاه پروردگار عظيم كه افتخار انتساب به رسول كريم( را دارد مدعي است دعاهايى كه از خزائن وحى و شريعت و حاملان علم و حكمت به ما رسيده از بزرگ‏ترين نعمت‏هاى خداوند بر بندگان و از جمله رحمت واسعه او بر شهرها و ديارها است؛ زيرا اين دعاها پيوند معنوى ميان خالق و مخلوق، رشته ميان عاشق و معشوق، وسيله ورود به دژ محكم خداوند، و عامل تمسك به عروةالوثقى و حبل‏المتين‏اند. اين غرض نهايى و مقصد والا جز به قدر توان آدمى در توجه به معناى ادعيه و قدرت او در فهم اسرار و حقيقت آن‏ها ممكن نيست. در اين ميان، من دعاى مشهور مباهله را كه از ائمه اطهار، عليهم السلام، به منظور توسل به حضرت نورالانوار در سحرگاهان به ما رسيده از دعاهايى يافتم كه قدرش بسى جليل و منزلتش بسى رفيع است، زيرا مشتمل بر صفات حسناى الهى و امثال علياى ربوبى است و اسم اعظم و تجلى اتمّ اقدم پروردگار در آن آمده است؛ لذا خواستم آن را از بعض جهات، با توانى اندك و دانشى ناچيز، به مقدار استعداد خويش شرح دهم.” 374
مقامات عاليه در عبارات ادعيه نهفته است که به همين جهت ادعيه را قرآن صاعد ناميدهاند و اين از امتيازات و مختصات شيعه است که در مکتب ايشان چنين تعاليم متعالي براي نيل به مقامات عالي انساني تدارک ديده شد و هر کس با عزم و ارادهاش قادر به دستيابي بدان است. پس بايد اين گونه از خداي خويش طلب مقام نمايند و اوج سعادت و عزت را طلب کنند.375 به نظر ميرسد که امام با تمسک به همين تعاليم در مقام علم و عمل عزم خويش را جزم و با همت عالي و پيروي از سيره معصومين( به مقامات عالي انساني دست يافته و توانسته کمالات انساني در پرتو تعاليم ديني در زماني که ميرفت دين و همهي ارزشهاي

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه انسان کامل، اسفار اربعه، وحدت شهود، عالم مثال Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه انسان کامل، شناخت انسان، ظاهر و باطن، وجود منبسط