منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق

دانلود پایان نامه ارشد

بوده اند.1190
2- ديدگاه نوبختيان که غلوّ را هم در ذات و هم در صفات انگاشتند و ظهور معجزات و کرامات را بر دست ائم? اطهار: محال شمردند.
3- ديدگاه ميانه که غلوّ را در فقط در ذات دانسته و قميها را به تقصير و کوتاهي در حق ائم? اطهار: متهم کردند. اين رأي مختار بيشتر محققان و متکلّمان شيعه و بويژه انديشه وران مکتب بغداد است.
6- 5- 6- 2- 1. نقد عقايد غلات از ديدگاه دانشمندان مکتب بغداد1191
عقايد غاليان از موضوعاتي است که در سده هاي اوليه مورد انکار دانشمندان شيعه قرار گرفت. بطوري که کتابهايي را در ردّ عقايد باطل آنان نگاشتند. از آن جمله اند: کتاب الرد علي الغلاة از اسماعيل بن علي نوبختي،1192 الرد علي اصحاب التناسخ و الرد علي الغلاة از حسن بن موسي نوبختي،1193 کتاب الرد علي الغلاة و المفوضة از حسين بن عبيدالله غضائري،1194 مسأله في الرد علي الغلاة از ابويعلي جعفري،1195 کتاب الرد علي الغلاة از يونس بن عبدالرحمن،1196 الرد علي الغلاة از ابوالفتح کراجکي.1197 افزون بر آنچه گفته شد ديگر عالمان مکتب بغداد نيز در آثار خود به ردّ آراء غاليان پرداخته اند.
در اين مجال به مشخّصه هاي اصلي تفکر غاليان که دانشمندان مکتب بغداد در برابر آنها موضع منفي اتخاذ کرده اند مي پردازيم:

الف- الوهيّت و نبوّت ائمه:
چنانکه در تعريف غلو گفته شد ادّعاى الوهيّت و نبوّت درباره ائمه معصومين: عقيد? اصلي غلات بوده است. امامان شيعه به شدت با اين عقيد? باطل مبارزه کردند و عالمان شيعه نيز به تبع ايشان، اين گروه را مسلمان نمايان کافر ناميدند كه از حدود شرعى تجاوز كرده و از راه ميانه بيرون رفته اند.1198
ب‌- بقاء پيامبر و ائمه
از ديگر تفكراتي که به غلات نسبت داده اند اين است که پس از مرگ پيامبر يا امام مدّعي مي شدند که او به ظاهر مرده است. ولي در واقع روح او به آسمانها عروج کرده و آن که به جاي او کشته شده يا مرده شخص ديگري در سيما و صورت او بوده است. اين اعتقاد غلات برگرفته از اعتقاد آنها به الوهيّت پيامبر و ائمه: است.1199
شيخ مفيد در مقام نقد اين عقيد? باطل، پيامبر و امامان را مانند ديگران، بشر دانسته كه مي ميرند و فاني مي شوند1200 و در موارد متعدد به نقد انديشه بقاء ائمه پرداخته است و آن را رد مى كند. فرقه هايي از غاليان نظير محمديه، ناووسيه، بشريه، مفوضه و سبائيه از قائلان به اين رأي بودند.
دليل ديگر بر بطلان اين عقيده بيان کيفيت وفات ائمه معصومين : است. در اين باره اگرچه در چگونگي وفات امامان شيعه ميان شيخ صدوق و شيخ مفيد اختلافي وجود دارد، اما خبر از وفات ايشان ردّي براي بقاي امامان تلقي مي شود. گفتني است شيخ صدوق معتقد است که هيچ يک از ائمه اطهار:، با مرگ طبيعي از دنيا نرفته اند؛ بلکه آنها را با شمشير يا سم کشته اند.1201 در حالي که شيخ مفيد بر اين باور است که اميرالمؤمنين، امام حسن، امام حسين و امام کاظم: را با شمشير يا با سم کشته شده و امام رضا ( نيز به احتمال قوي ، با سم به شهادت رسيده، اما کشته شدن بقيه ائمه: با شمشير يا با سم ثابت نشده است و راهي به اين داوري هم وجود ندارد.1202
ج‌- تفويض
تفويض در لغت به معناي واگذار کردن و تسليم امري به ديگري و حاکم کردن او در آن امر است. باور به تفويض از عقايد گروه ديگري از غلات به نام مفوّضه است. بنابر عقيد? ايشان “خداوند هم? امور را به پيامبر اکرم 6 تفويض کرده و او را قادر بر آفريدن امور دنيا کرده است. آن حضرت نيز دنيا را آفريده و تدبير کرده و خداوند هيچ چيز از اين امور را – خود مستقيماً- نيافريده است. بسياري از اين گروه دربار? حضرت علي ( نيز همين عقيده را دارند يا مدّعي اند که امامان مي توانند شرايع را نسخ مي کنند…”.1203
اين مفهوم از تفويض مورد نکوهش امامان شيعه: قرار گرفته است. در روايتي از امام صادق ( آمده است که ايشان در پاسخ کسي که گفته بود مفوّضه مي گويند خداوند پيامبر اکرم 6 و اميرمؤمنان علي ( را آفريد و سپس کار را به ايشان واگذاشت و آنان هستند که مي آفرينند، روزي مي دهند، زنده مي کنند و مي ميرانند، فرمود: آن دشمن خدا که چنين مي گويد دروغ گفته است. سپس امام ( در ردّ اين عقيد? باطل اين آيه را تلاوت فرمودند: (ام جعلوا لله شرکاء خلقوا لخلفه فتشابه الخلق عليهم قل الله خالق کل شيء و هو الله الواحد القهار).1204
شيخ صدوق در توضيح عقيد? مفوضه و ردّ انتساب ديدگاه ايشان به شيعه، ميان تفويض امور دين به ائمه: به عنوان عقيد? عمومي شيعه و تفويض امور دنيا و خلق و رزق به ايشان – به همان مفهوم پيشگفته – تفکيک نموده و قول اخير را عقيد? غلات مفوضه معرفي مي نمايد.1205
شيخ مفيد با صحّه گذاشتن بر عقيد? ابن بابويه دربار? اين گروه مى نويسد:
“مفوضه گروهى از غلات هستند. تفاوت آنان با غلات ديگر در اين است كه به حدوث ائمه : وخلق آنان اعتراف دارند و قدمت را از آنان نفى مى نمايند در عين حال خلق و رزق جهان را به آنان نسبت مى دهند. آنان مدعى هستند: خدا تنها آنان راخلق كرده و خلقت جهان و افعال را به ايشان واگذار نموده است”.1206
نکته اي که ذکر آن ضروري مي نمايد اين است که برخي عقيده به تفويض را همان مفهوم ولايت تکويني مي دانند و برآنند که مفهوم اخير که صورت جديدي از همان تفسير مفوّضه از جهان و نقش ائمه: در خلق و رزق موجودات است، برايند تلاشهاي مکتب فلسفي صدر الدين شيرازي موسوم به حکمت متعاليه در قرن يازدهم هجري است؛1207 امّا بايد توجه داشت که ميان تفويض و مقول? ولايت تکويني تفاوت ماهوي وجود دارد. زيرا مراد از ولايت تکويني اين است که خداوند اهل بيت:را مجراي فيض قرار داده و آنان را توانايي بخشيده تا بتوانند در مقام مقتضي به اذن پروردگار در امور کائنات تصرف کنند. اين ولايت در طول ولايت ذاتي خداوند و جلوه اي از آن است، امّا عقيده به تفويض، خداوند را از صفح? تدبير امور کائنات کنار نهاده و به ولايت تکويني اهل بيت استقلال مي بخشد.1208
د‌- اشباح و تناسخ
تناسخ در اصطلاح به معناي انتقال روح از جسمي به جسم ديگر است. تناسخيه کساني را گويند که معتقدند روح همواره از بدني به بدن ديگر مي رود و اين سير هرگز به پايان نمي رسد. بنابراين بهشت و دوزخ در همين دنياست؛ بهشت صورتهاي نيکو و لذات دنيوي است و دوزخ صورتهاي زشت مثل بدن بيمار يا ناقص و رنجهاي دنيوي است. 1209
دست? مهمي از اهل تناسخ را غلات شيعي تشکيل مي دادند که بنابر اظهار شيخ مفيد به خلقت ارواح پيش از اجسام در عالم ذرّ باور داشتند. بدين صورت که ارواح ذوات فعال و مأمور و منهى بوده اند. اين ارواح که در عالم ذر خلق شده اند، داراى شناخت، تعقّل، فهم و نطق بودند. پس خداوند اجسام راخلق كرده وآنان بر اجسام وارد شده اند.1210
شيخ مفيد در ردّ اين باور، اخبار مربوط به خلقت ارواح پيش از ابدان را از احاديث آحاد برشمرده و بر فرض صحّت اين قسم از روايات، آنها را بدين صورت که خداوند ارواح را قبل از ايجاد اجسام در علم خود مقدّر کرده است يا مراد از ارواح ملائکه مي باشند، تأويل مي نمايد.1211 ضمن آن که اخبار مربوط به عالم ذرّ را نيز توجيه کرده و تعلّق روح به ذرّات و سپس به بدن را همان تناسخ مي داند.1212
مفيد در بطلان قول به اشباح و خلقت ارواح قبل از اجساد تفاوتى بين ارواح معصومين: و مردم ديگر قائل نيست و هر دو را به غلات نسبت مى دهد1213 و دربار? رواياتى كه مى گويد: “حضرت آدم ( شبحهائى را بر عرش خدا ديد كه نور افشان هستند و آن شبحها رسول خدا، اميرالمؤمنين، حضرت فاطمه و حسنين: بودند و خداوند به وى فرمود: اگر اين اشباح نبودند نه او را خلق مى كرد و نه هم آسمان و زمين را” مى گويد:
“خداوند مى خواست مقام و منزلت آنان را به آدم نشان بدهد و بگويد آنان علت غائى خلق جهان هستند. نه اين كه آنان ارواح ناطق و صورتهايى بودند كه پاسخ مى دادند، بلكه صورتهايى بودند به مانند صورتهاى بشرى و هيأتهائى كه بعداً به آن حالت درخواهند آمد”.1214
اين مسأله يکي از موارد مسائل مور اختلاف شيخ صدوق و شيخ مفيد نيز بوده است. چه شيخ صدوق بنابر روايات بسياري که در اين باره وارد شده خلقت ارواح را در عالم ذرّ مي پنداشته است.1215
بي آن که بخواهيم دربار? سخن شيخ مفيد و شيخ صدوق داوري نماييم، امّا بايسته است به يک نکته دربار? ارتباط خلق ارواح پيش از اجسام و رابط? آن با موضوع تناسخ اشاره کنيم. چنانکه آيت الله صافي در داوري ميان شيخ مفيد و شيخ صدوق در خلقت نفوس و ارواح ابراز داشته اند مي توان گفت:
“خلقت ارواح قبل از اجساد در احاديث بسياري تصريح شده است و صدوق چون راهي به ردّ اين اخبار نداشته است، به آن اظهار اعتقاد کرده است و اين عقيده با تناسخ ارتباط ندارد؛ زيرا تناسخ عبارت از تعلّق روح به اجسام عنصري متعدّد در اين دنياست که بعد از فناي هر جسمي، به جسم ديگر تعلّق گيرد و حقيقت واحده در صورتهاي کثيره ظاهر شود و در هر دوري پاداش يا کيفر دور قبل را ببيند؛ در حالي که خلقت ارواح قبل از اجسام، تعلّق آنها منحصر به يک جسم عنصري مي باشد که جسماً و روحاً غير از ارواح و اجسام ديگر است. اين معني بدون اين که ما در مقام اثبات آن باشيم، اگرچه در نزد مثلِ صدوق، از بزرگاني که تحذّق و تتبّع کامل دارند ثابت است، في حدّ نفسه ممکن است و با عقيده به تناسخ نبايد قياس شود”.1216
هـ – حلول و تجسّم
انديش? حلول و تجسم بدين معني است که برخي افراد را خدا مي خواندند و به حلول روح الهي و مجسم شدن اين روح در آنها عقيده داشتند.1217 يکي از گروههاي قائل به حلول حلاجيّه هستند که به حلول و تجلى حق در افراد و اشخاص معتقدند. اين گروه به حسين بن منصور حلاج منسوب هستند كه اظهار تشيع مى كرد و معتقد بود كه حق در وى حلول كرده است. وي در اواخر سال 309 ق. به دستور على بن عيسى به قتل رسيد.1218
صدوق در كتاب اعتقادات خود حلاجيّه را از غلات معرفى كرده و در بار? آنان مى نويسد:
“حلاجيه گروهى از غلات هستند كه عبادت را تجلى حق دانسته و تارك نماز و تمام واجبات بودند. آنان مدعى شناخت اسماءاعظم الهى بودند و عقيده داشتند: حق در آنان تجلى مي كند و چون شخص خلوص يابد و به مذهب آنان شناخت يابد نزد آنان از پيامبران برتر باشد و ادعاى علم كيميا دارند”.1219
شيخ مفيد نيز که كتابى در ردّ آنان نگاشته است،1220 در تصحيح الاعتقاد درباره آنان چنين مي نگارد:
“حلاجيّه گروهى از متصوّفه هستند كه قائل به اباحه مى باشند (حلال و حرامى نمى شناسند) و اعتقاد به حلول دارند. ويژگى حلاج اين بود كه اظهار تشيع مى كرد گرچه از تصوف بود. آنان گروهى ملحد و زنديق هستند نسبت به هر گروهى اظهار حمايت مى كنند و ادعاهاى باطلى درباره حلاّج دارند”. 1221
و‌- اباحي گري
به برخي فرقه هاي غلات نظير حلاجيه و بشريه1222 اباحي گرى و الحاد نسبت داده اند. تمايل عمومي اين فرقه ها بر اين است که با آزاد گذاشتن افراد در ترك واجبات و ارتكاب محرمات زمينه را براى جذب افراد فاسد فراهم آورند.1223 شيخ مفيد وجود شرايع را بهترين دليل در ردّ اين باور باطل مي داند. 1224
ز‌- علم غيب
در سير تاريخي مباحث کلامي دربار? علم امام دو گرايش فکري به طور عمده وجود دارد:
1- اعتقاد به علم وسيع امام به جميع علوم، صنايع، لغات و ضمائر بندگان و قرار دادن اين شرط به عنوان شرايط ذاتي امام؛1225 گروههايي از غلات و مفوضه بر اين عقيده بوده اند و البته عقيد? غالب در مباحثات کلامي متأخران نيز باور به علم وسيع امام است که اين علم البته به صورت اکتسابي مي باشد.
2- اعتقاد به علم محدود امام که گرايش غالب شيعيان در سده هاي نخستين پس از غيبت بوده و عالماني چون نوبختان، ابن قب? رازي1226، شيخ مفيد و شريف مرتضي از قائلان به آن بوده اند. البته بايد دانست که ميان ديدگاههاي ايشان نيز اختلافاتي به چشم مي خورد و هر يک محدوده هاي خاصي را براي علم امام در نظر گرفته اند.
نوبختيان معرفت امام به هم? لغات و صنايع را عقلاً و قياساً واجب مي دانستند.1227 ضمن آن که حسن بن موسي نوبختي در گزارش خود از فرق? تشيع

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه غلوّ، ديدگاه، تبليغ، نفي Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه اصل موضوع