منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق، نماز جماعت، عدم و ملکه

دانلود پایان نامه ارشد

معهم و يجعلها الفريضة” (با جماعت نماز بگزارد و نيت فريضه نمايد).
مرحوم شيخ طوسي در معناي اين حديث مي فرمايد: نمازگزاري كه مشغول نماز است و به نماز جماعت برمى‏خورد، نمازش را به نيّت نافله تمام کند و سپس نماز فريضه را به جماعت اقتدا كند. اين حكم در مورد نمازگزارى كه نمازش را به نيت فريضه تمام کرده نيست؛ زيرا اگر نمازى به نيت فريضه به ‏جا آورد، نمى‏تواند بعد از فراغت از نماز، نيّت نافله كند. نيز احتمال دارد که منظور از فريضه قضاي نمازهاي واجب باشد.1061
نيز در باب “المياه وأحكامها” ضمن بيان رواياتى تصريح شده كه آب وضو يا غسل بايد خالص، طاهر و… باشد؛ اما در روايتى، انجام غسل و وضو با گلاب جايز شمرده شده است. شيخ طوسي در توجيه اين روايت وجوهى را ذكر مى‏كند:
– اين خبر، گرچه در كتب و اصول تكرار شده، شاذّ است و علما بر ترك عمل به ظاهر آن اتفاق دارند.
– محتمل است كه مراد از “وضو”، شستشو باشد كه از آن به وَضو (به فتح واو) تعبير مى‏شود.
– وجه ديگر اين‏كه مقصود از “ماءورد” گلاب نباشد، بلكه آبى باشد كه قدرى گلاب در آن ريخته باشند. 1062
2 – حمل بر رخصت‏
در برخى از روايات، انجام بعضي از امور در شرايطي خاص مجاز شمرده شده است. از جمله: در باب “اول وقت نوافل الليل” امام صادق ( در پاسخ به اين سؤال که “آيا جايز است که نماز شب در شبهاي کوتاه تابستان در ابتداي شب اقامه شود؟” راوي را تشويق کرده و اين امر را اجازه فرمودند. شيخ طوسي اين روايت را بر رخصت براي مسافر يا کسي که اقام? نماز در آخر شب برايش دشوار است، حمل مي کند و در تأييد اين ديدگاه به بيان چند روايت مي پردازد.1063
3 – حمل بر ضرورت‏
در روايات اسلامي، برخي احکام ناظر به حال ضرورت مي باشند که بر اثر آن نوعي تعارض ابتدايي با رواياتي که مشمول احکام اوليه در حالت اختيار هستند پديد مي آيد. اما فقها با استفاده از آيات قرآن کريم1064 قواعدي را براي حالت اضطرار وضع کرده و اين گونه روايات را بر ضرورت حمل کرده اند.
به عنوان نمونه رواياتي که قراءت سور? حمد را در نماز واجب کافي مي دانند حمل بر حالت ضروت شده است و مؤيد آن رواياتي است که بر اين امر تصريح مي نمايند. 1065
4 – حمل اِخبار بر انشا
از موارد ديگري که سبب به وجود آمدن تعارض مي گردد ناديده انگاشتن آهنگ سخن و در دست نبودن قراين حالي و مقالي است. اين امر سبب مي گردد تا برخي جملات انشايي را خبري و يا خبري را انشايي بپندارند. بر اين اساس، محدثان برخي از جملات به ظاهر اخباري را بر تعجب، استفهام انکاري يا امر وجوبي حمل کرده و با جمع دلالي آنها، تعارض موجود را برطرف کرده اند.
به عنوان نمونه عمار بن موسي از امام صادق ( دربار? مردي پرسيد که پرستويي را در صحرا مي زند يا صيد مي کند، آيا آن را مي تواند بخورد ؟ امام فرمود: آن از چيزهاي خوردني است!
شيخ طوسي جمل? امام را بر تعجّب حمل کرده و مؤيد آن را روايتي مي داند که از خوردن پرستو نهي کرده است. 1066
5 – حمل مجمل بر مفصل
حديث مجمل حديثي است که در معناي خود ظهور نداشته و نيازمند تبيين باشد.1067 بدون شك، فهم و درك اخبار مجمل، با مراجعه به خبرى كه دلالتش روشن است، ممکن مي باشد. شيخ طوسى در موارد متعددي اين قاعد? کلي را بيان مي نمايد: “والاخذ بالمفصل أولى منه بالمجمل”1068 و از اين طريق روايات به ظاهر متعارض را تببين مي نمايد.
به عنوان نمونه در كتاب ديات در باب “مشاركت چند نفر در قتل يك فرد”، روايتى نقل شده كه امام مى‏فرمايد:
“در ازاى يك نفر تنها يك نفر كشته شود و هر كدام از قاتلان را كه حاكم اراده كرد، در ازاى مقتول، قصاص مى‏كند”.
اين روايت با روايات تجويز قتل چند نفر در ازاى يك نفر در ظاهر تنافى دارد، زيرا قصاص چند نفر با پرداخت دي? اضافه از جانب اولياي مقتول امکانپذير است. اما شيخ طوسي اين روايت را مجمل دانسته که بر روايات مفصّل حمل مى‏شود. 1069
6 – حمل مطلق بر مقيّد
مطلق در لغت به معناي مرسل و رها و آنچه قيد و بند ندارد و در اصطلاح به معناي واژه اي است که بر يک معناي شايع، که در مصاديق متعدد سريان دارد، دلالت مي کند.
مقيّد در نقط? مقابل مطلق و به نحو تقابل عدم و ملکه است؛ يعني واژه اي که شايع نيست، گرچه قابليّت اين شيوع را دارد و هرگاه قيد را بردارند، مطلق و شايع مي شود.1070
شيخ طوسى اين نكته را مدّ نظر داشته كه با وجود مقيّد يا مقيّدات، امكان عمل به مطلق نيست، لذا در چنين مواردى مطلق را بر مقيّد حمل كرده است.
به عنوان نمونه شيخ طوسي رواياتي را که در نهي از احتکار به صورت مطلق وارد شده بر رواياتي که در شرايط فقدان محصول از احتکار نهي مي کند حمل مي نمايد.1071
البته بايد توجه داشت برخي از روايات مطلق تا زماني که دليلي بر تقييد آنها وجود نداشته باشد بر اطلاق خود باقي مي مانند. مثلا در باب “التيمم و احكامه” از امام ( در مورد فردى كه تيمم كرده سؤال مى‏شود. امام ( مى‏فرمايد: تا زمانى كه آب يافت شود، تيمم کفايت مي کند.
شيخ طوسي در ادام? اين خبر مي فرمايد:
“و هذا الخبر على عمومه لأنّه لم يقيّده بوقت دون وقت، وإنّما أطلق بأن يجزئه إلى وقت وجود الماء”. 1072
7 – حمل عامّ بر خاص
عموم در اصطلاح عبارت است از فراگيري معنا نسبت به هم? مصداقهاي واژه و به عبارت ديگر تحقق فراگيري واژه در جايي که قابليت اين فراگيري را دارد، و عام همان واژ? دلالت کننده بر معنا و فراگير بودن آن است.1073
خاص در اصطلاح عبارت است از دليلي که در برابر دليلي فراگيرتر (اعمّ) از خود قرار مي گيرد و به صورت عموم و خصوص مطلق است، به گونه اي که معمولاً اين دليل از آن دليل عام، دلالت قويتري دارد و موجب مي شود تا از حکم آن دليل عام دست بکشيم و بدان عمل نکنيم.1074
به عنوان نمونه در تهذيب الاحکام، “باب من قتله الحد” روايتي آمده است که هرکس از حد يا قصاص بميرد، ديه ندارد.
در حالي که در روايات ديگري اين مطلب به صورت مخصّص بيان گرديده و اين حکم را به اين صورت تخصيص مي زند: اگر حد از حق الله باشد، ديه اي از بيت المال بر شخص نيست اما اگر از حق الناس باشد، ديه شخص از بيت المال داده مي شود.1075
8 – بيان دلالت الفاظ ظاهر در وجوب
برخي از انواع تعارض از معاني مختلف عبارات ناشي مي گردد. مثلاً يکي از اقسام انشاء، صيغ? امر مي باشد که ظهور در وجوب دارد اما گاهي در معناي اصلي اش که وجوب است استعمال نشده و در معاني ديگري که شماره آن را تا 18 معنا آورده اند به کار مي رود.1076
وجود اين امر سبب گشت تا محدّثان و فقيهان صيغه امر را در بسياري از موارد حمل بر معاني ديگري همچون استحباب، تخيير، اباحه، رخصت و غيره نمايند.
براي مثال در برخي روايات براي تأکيد استحباب غسل جمعه، تصريح به لفظ وجوب شده است؛ امّا اين روايات را به دليل روايات ديگري که که در اين باب وارد شده است بر استحباب حمل مي کنند.1077
9 – بيان دلالت الفاظ ظاهر در حرمت
صيغ? نهي نيز که ظهور در حرمت دارد گاه در معاني مختلفي غير از معناي اصلي اش به کار رفته است، که مهمترين آنها استعمال نهي به معناي کراهت مي باشد.
براي نمونه در باب “صيد”، از امام رضا ( دربار? خوردن كلاغ سؤال شد، حضرت فرمود: “أنه لايؤكل”. مرحوم شيخ طوسي عبارت “لا يؤكل” را حمل بر كراهت كرده، مى‏گويد: اين عبارت دلالتى بر حظر و منع ندارد، زيرا امام در روايتى صريحاً مى‏فرمايد: “إنّ أكله ليس بحرام”.1078
10 – حمل بر تقيه
يکي از مباحثي که در فقه و حديث شيعه مورد توجه قرار گرفته، بررسي جهت صدور حديث است. زيرا بخش قابل توجهي از احاديث شيعه در شرايط تقيه1079 صادر شده و اين موضوع ضرورت بررسي عنصر تقيه و نقش آن در استنباط احکام را ايجاب مي نمايد. اين مسأله که به دليل شرايط خفقان حاکم بر جامعه اسلامي پديد آمده، سبب بروز مشکلاتي در فقه شيعه و باعث طعن مخالفان بر مذهب تشيع شد. از اين رو، راويان شيعه از همان دوران حضور ائمه اطهار: به تعيين احاديث صادر شده در شرايط تقيه پرداختند و کتب مستقلي را به اين امر اختصاص دادند.1080 البته استقبال از نگارش کتب مستقل در اين موضوع، در ميان محدثان مکتب قم و کوفه بيش از محدثان مکتب بغداد بوده و عنايت بغداديان به اين موضوع را مي توان در آثار شيخ طوسي با بازشناسي احاديثي که از روي تقيه صادر شده و طرح تقيه به عنوان يکي از راه حلهاي تعارض اخبار جست و جو کرد.1081 شيخ طوسي در دو کتاب تهذيب و استبصار در بسياري موارد به حديثي که در شرايط تقيه صادر شده اشاره مي کند و اصالت آن را رد مي نمايد. از اين رو، بايد گفت:
“کتاب هاي تهذيب و استبصار در شناخت شرايطي که امامان شيعه در آن به سر مي برده اند و نيز بررسي عنصر تقيه در مسير حديث شيعه، منابع قابل توجهي است. ضمن آن که اين مطلب در جاي خود، معرف تسلّط شيخ در شناخت آرا و نظريات فقهي اهل سنت است”.1082
البته بايد توجه داشت که کاربرد شناسايي عنصر تقيه، تنها در استنباط احکام و مسائل فقهي نيست، بلکه با در نظر گرفتن بسياري از حوادث دوران ائمه معصومين: شمار زيادي از جريانات سياسي و اجتماعي آن عصر توجيه و تفسير مي گردد.1083
در خصوص حمل حديث بر تقيه ادلّه و شرايط بسياري وجود دارد که برخي از موارد به کاررفته در آثار انديشمندان بغداد، به ويژه شيخ طوسي، را مي توان به چند محور کلي تقسيم کرد:
– عامي بودن راوي؛1084
– موافقت حديث با عامه؛1085
– تصريح امام بر تقيه؛1086
– مخالفت خبر با قرآن؛1087
– اجماع طائفه بر ترک عمل به حديث؛1088
– شرايط زماني و مکاني.1089‏
سخن را در باب شيوه هاي جمع و تأويل اخبار با بيان اين نکته به پايان مي بريم که چنانکه ملاحظه شد شيوه هاي فقه الحديثي در جمع اخبار متعارض بيشتر اختصاص به شيخ طوسي دارد و در آثار ديگر انديشمندان اين جنبه از نقد محتوايي اخبار کمتر مورد عنايت قرار گرفته است. اين امر نشان از احاط? بسيار شيخ بر احاديث عامه و خاصه دارد. امّا آنچه نبايد از آن غفلت ورزيد اين است که شيخ طوسي:
“در تأويل و جمع ميان اخبار، از روى دغدغه اى كه نسبت به پاسخگويى معاندان داشته، چه بسا به افراط كشيده شده است و اين امر سبب گشته تا فقيهانى چون محقّق و علامه در مواردى بر او اشكال كنند. مثلاً امر در روايت كه براساس مبناى شيخ ظهور در وجوب دارد، به سبب آن كه روايت ديگرى حكم به استحباب كرده، شيخ نيز حمل بر استحباب مي نمايد، با اين كه اگر تنها روايت اول در دسترس باشد، نمى توانيم آن را حمل براستحباب كنيم. دراين گونه موارد برخى از فقيهان راه ديگرى را مى پيمايند و وجه جمع ديگرى را ذكر مى كنند. دليل اين جمع شيخ آن است كه او اساس را اقوال فقيهان و قول مورد قبول خود مى گيرد و مى كوشد با ذهنيّت خود روايات را تفسير و تأويل يا طرح كند و روشن است كه با اين مبنا لازم مى آيد روايتى كه از نظر دلالت، ظهور در وجوب دارد و از نظر سند نيز مشكلى ندارد، حمل بر استحباب شود. اين مبنا بعداً مورد نقد ديگران واقع شده و رفته رفته طرق ديگرى جايگزين اين روش جمع گرديده است”.1090

فصل ششم
ويژگيهاي مکتب حديثي بغداد

6- 1.طرح بحث
آخرين فصل اين رساله را به بيان ويژگيهاي مکتب حديثي بغداد که سبب تمايز آن با ديگر مکاتب حديثي مي گردد اختصاص داده ايم و سعي ما برآن است تا مزاياي اصلي اين مکتب را که برايند کلّي فصلهاي پيشين است ارائه نماييم. بيان تلاشهاي حديث شناختي مکتب بغداد و بررسي تعامل عالمان شيعه با اهل سنت و نيز تقابل آنها با مشربهاي خرد ستيز شيعه بويژه مکتب حديثي قم و بيان مهمترين اختلافات مکتب بغداد و قم در مسائل دخيل در مطالعات حديث شناختي از محورهاي مورد بحث در اين فصل مي باشد.
اهميت اين بحث بدان سبب است که مکتب حديثي بغداد نقط? عطفي در تاريخ حديث شناختي شيعيان به شمار مي رود. از اين رو، تبيين ويژگيهاي آن

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه نماز جماعت، مصلحت و مفسده، مقام استدلال، معرفت خداوند Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه، امام صادق، عقل و نقل، ابوسهل نوبخت