منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق، جهان اسلام، فرهنگ و تمدن

دانلود پایان نامه ارشد

فصل دوم

نگاهي به مکتب حديثي بغداد

2 – 1. تاريخچ? مکتب حديثي بغداد
دانش حديث در سده هاي ميانه، دانش حاکم بر هم? علوم و معارف اسلامي بود. از اين رو، بنياد آموزش اسلامي بر پاي? حديث استوار گرديد و محدّثان را مي توان پايه گذاران اصلي هر يک از شاخه هاي علوم اسلامي به شمار آورد. در اين ميان، برخي مناطق و شهرها در قلمرو تمدن اسلامي، به تناسب اوضاع و شرايط حاکم بر آن، از محوريّت بيشتري برخوردار بود و مورد توجه محدّثان قرار مي گرفت.
بدين سان، مکاتب حديثي در تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامي در شهرها و مناطق مختلف شکل گرفته و در گذر زمان از حوزه اي به حوز? ديگر انتقال يافته است. ناگفته نماند که در برخي مقاطع زماني دو يا چند مدرس? عظيم در جهان اسلام، توجّه دانشمندان را به خود جلب کرد (مانند همزماني تقريبي مکاتب ري و قم)، اما معمولاً اين همزماني، مقارن با افول يک مکتب و طلوع مکتب ديگر بوده است.
با سپري شدن عصر تشريع و آغاز عصر حضور ائمه:، مناطقي از جهان تشيّع که منزلگاه امامان شيعه: واقع شد، همواره محلّ حضور دانشمندان شيعه بوده است. بدين ترتيب که ابتدا مکتب مدينه و کوفه و از آن پس با آغاز عصر غيبت حوز? ري، قم و بغداد حاکميّت علمي يافت. گفتني است که مکتب مدينه و کوفه در طيّ تاريخ، به سبب موقعيّت خاصّ فرهنگي و مذهبي، تا قرن سوم هماره مطمح نظر دانشمندان بود و حاکميّت نسبي خود را حفظ کرد، به طوري که ديگر مکاتب حديثي از آبشخور اين دو مکتب سيراب گشتند.123
امّا با آغاز عصر غيبت و تفوّق مکتب حديثي قم، رونق علمي و فرهنگي از مدينه و کوفه رخت بربست و به مکتب قم و ري انتقال يافت. با آغاز قرن چهارم هجري همزمان با حکومت آل بويه، مکتب بغداد بر مجامع علمي شيعه حاکم شد و مکاتب ديگر تحت الشعاع اين مکتب قرار گرفتند. به طوري که مي توان گفت مکتب بغداد به دليل تقارن آن با برخي جريانهاي تاريخي، رويکردهاي نوين در عرص? مطالعات حديث شناختي و پيوند احاديث با استنباطهاي فقهي و گرايشهاي عقلاني، مهمترين مکتب در درازناي تاريخ حديث، فقه و کلام به شمار مي آيد.
با نگاهي تاريخي به مکتب بغداد و سير تحوّلات آن در گذر زمان، مي توان آن را در دو بره? زماني مورد مطالعه قرار داد:
نخست دوران اقتدار حوز? فقهي و فرهنگي امام جعفر صادق ( تا آغاز خلافت متوکّل عباسي، و ديگري از نيم? دوم قرن چهارم هجري و مقارن با خلافت آل بويه.
بر اين اساس، مباحث اين بخش را به دو دور? پيش از غيبت و پس از آن تقسيم کرده ايم:

2 – 1 – 1. مکتب بغداد در عصر حضور ائمه اطهار:
سرآغاز مکتب حديثي بغداد را مي توان از زمان تأسيس بغداد در نيم? قرن دوم هجري و حضور محدثان شيعه در اين شهر دانست. اين دوره که مقارن با امامت امام صادق ( تا امام جواد ( بوده، اوج فعّاليّت علمي و فرهنگي شيعه به شمار مي آمده است. مدرس? امام صادق ( كه کانون آزادى انديشه ها و تضارب آراء بود منشأ دگرگونى فرهنگى بين شيعيان اماميّه گرديد.124 بعدها بسيارى از عالمان شيع? اماميّه از سرچشم? اين مكتب سيراب شدند و جريان تدوين نظام مند دانشهاي اسلامي در ميان شيعه و ظهور فرهنگ غني شيعي، در مکتب قم و بغداد به اوج خود رسيد.
در اين عصر شاگردان امام صادق ( در کنار توجّه به نشر احاديث – همچون تدوين اکثر اصول اربعمأة 125- ، به مسائل عقلاني و کلامي نيز تمايل نشان دادند. از آن ميان، شخصيّتهاي برجسته اي همچون هشام بن حکم، يونس بن عبدالرحمن، محمد بن ابي عمير را مي توان پيشتازان عرص? عقل گرايي و پايه گذاران اصلي مکتب بغداد معرفي کرد.
اگرچه در اين دوران مکتب بغداد مراحل آغازين شکل گيري خود را پشت سر مي گذاشت، مرکزيّت اصلي حديث شيعه از آنِ کوفه بود. چنانکه شمار بسياري از راويان شيعه در قرن دوم و سوم از اين شهر بوده اند. از جمله حسن بن علي بن زياد وَشّاء موفق گرديد نهصد تن از شاگردان امام صادق ( را در مسجد کوفه درک نمايد.126 ناگفته نماند که حضور هر يک از امامان معصوم: در شهر کوفه و بيوتات حديثي شيعه در آن سامان، مانند آل اعيَن، نقش مهمي در شکل گيري و اقتدار اين مکتب داشته است.127 ضمن آن که شيعيان بغداد، اگرچه شمار قابل ملاحظه اي از جمعيّت بغداد را تشکيل مي دادند، در پي به شهادت رسيدن امام صادق ( به دست منصور عباسي و سختگيري نسبت به شيعيان، به ناچار راه تقيه را در پيش گرفتند. در عصر امام کاظم ( نيز اين سخت گيريها ادامه يافت تا آن جا که هارون الرشيد در ابتداي حکومتش، امام ( را به زندان افکند و آن حضرت از آن پس گاهي در زندان به سر مي برد و گاه آزاد بود و اين وضعيّت چهارده سال به طول انجاميد و سرانجام به شهادت امام ( منجر شد.128 اين شرايط سبب گشت تا رعب و وحشت بر علويان و شيعيان بغداد به سايه افکند و در نتيجه فعّاليّتهاي علمي آنان در مناطق ديگري نظير کوفه متمرکز گردد.
از اين رو، آنچه در بررسي مکتب بغداد در عصر حضور ائمه: مطمح نظر قرار گرفته است، توجّه به جنبه هايي از قبيل روند شکل گيري انديشه هاي عقل گرايانه در اين مکتب بوده که نقش مهمّي را در پايگيري مکتب عقل گراي بغداد در عصر آل بويه ايفا نموده است.

2 – 1 – 2. مکتب بغداد در عصر غيبت
با آغاز دوره سوم خلافت عباسيان (334 – 447 ق.) و تأسيس حکومت آل بويه، بار ديگر شرايط مساعدي براي حضور شيعيان در بغداد و فعّاليّتهاي علمي آنان فراهم آمد. در فترتي که بين اين دو برهه از فعّاليّت مکتب بغداد پيش آمد، مکتب حديث گراي قم پا به عرص? حضور نهاد. اقتدار مکتب قم مقارن با عصر دوم عباسي (232 – 334 ق.) بود و چنانکه در فصل پيش ملاحظه شد، فضاي کلي حاکم بر اين دوره، به ويژه در بغداد مقرّ خلافت عباسي، فضاي اختناق و تقيّه و سخت گيري شديد بر شيعيان بود. از اين رو، مراکزي در ايران نظير قم، ري، سمرقند و نيشابور به دليل دور بودن از مرکز خلافت عباسيان محل حضور شيعيان گرديد. در ميان اين مراکز، شهر قم به دلايلي از جمله حضور خاندان اشعري129 و مراودات گسترد? راويان و محدّثان آن با ائمه معصومين: از اقتدار بيشتري برخوردار بود.
اما از آغاز عصر غيبت به دلايلي نظير حضور نوّاب اربعه و خاندان نَوبَختي130 در بغداد و مرکزيّت بغداد به عنوان پايتخت علمي و سياسي جهان اسلام و اقتدار حاکم بر آن، اين مکتب بار ديگر توجّه دانشمندان را به خود جلب کرد. تا آن جا که برجسته ترين شخصيّتهاي مکاتب ري و قم همچون محمد بن يعقوب کُلَيني (د. 329 ق.)، شيخ صدوق (د. 381 ق.)، ابن قُولُويَه (د.368 يا 369 ق.)،131 ابن بَطَّه قمي (ق 4)132 و بسياري از محدّثان ديگر به بغداد سفر کرده يا در آن جا اقامت گزيده اند. در نتيج? اين مراودات، مکتب بغداد علاوه بر ميراث گرانبهاي محدّثان دور? پيشين، از دستاوردهاي مکتب قم نيز بهره مند گشت. اين امر سبب گرديد تا مکتب بغداد با بهره گيري از دستاوردهاي پيشينيان به رويکردهاي نويني در عرص? مطالعات اسلامي دست يابد. ظهور برجسته ترين شخصيتهاي مکتب تشيّع همچون شيخ مفيد، سيّد مرتضي و شيخ طوسي – که جامع مکتب حديث گراي قم و مکتب عقل گراي بغداد است- تبلور اصلي اين جريان به شمار مي رود.
تفوّق مکتب حديثي بغداد در عصر غيبت تقريباً با آغاز فرمانروايي آل بويه آغاز گشت و با انقراض حکومت آل بويه افول نمود. چنانکه گفتيم در سال 448 ق. با حمل? گروههاي افراطي به خانه و کتابخان? شيخ طوسي و به آتش کشيدن آن جا شيخ طوسي ناگزير به نجف اشرف مهاجرت کرد. با مهاجرت شيخ طوسي به نجف و سلط? ترکان سنّي مذهب سلجوقي مکتب حديثي بغداد نيز تحرّک و پويايي خود را از دست داد اما انديشه هاي دانشمندان آن به ويژه شيخ طوسي تا يک قرن بعد، بر حوزه هاي علميه سايه گستر بود. بطوري که عالمان پس از شيخ طوسي تا حدود يک قرن، تنها شرح آثار شيخ را شرح و از روشها و شيوه هاي ابتکاري وي پيروي مي کردند. از اين رو، در تاريخ فقه شيعه با نام “مقلّده” شناخته شدند.133
رکود علمي حاکم بر عصر بعد از وفات شيخ طوسي را مي توان در چند عامل جست و جو کرد: نخست شيفتگي دانشمندان تشيّع به عظمت علمي شيخ و بهره گيري از آثار وي، و ديگري عوامل مذهبي و اجتماعي و رخ دادن آشوبها و فتنه ها در بغداد و در نتيجه مهاجرت شيخ به نجف اشرف؛ زيرا اگرچه شيخ با حضور در نجف فراغت بيشتري براي تدريس و تحقيق در علوم اهل بيت: را يافت، اما باعث گرديد تا از بزرگترين حوز? جهان اسلام جدا گشته و در نجف حوزه اي نوپا بنيان نهد و طبيعي است که در يک حوز? نوپا، زمين? طرح مسائل جديد و پويايي و بالندگي علم کمتر وجود دارد.134 ضمن آن که با روي کار آمدن سلجوقيان، وضع زندگي سياسي و فرهنگي شيعيان بغداد دگرگون گشت و فضاي اختناق و تقيّه بر آنان حاکم شد. اين اوضاع تا سقوط بغداد در سال 656 ق. به دست هلاکوخان مغول ادامه يافت. از اين عصر به بعد با پيدايش دانشمندان برجسته اي نظير ابن ادريس حلّي، محقّق حلّي و علاّمه حلّي و ديگران شاهد ظهور مکتب حلّه هستيم. اما با اين حال، بايد گفت که دانشمندان مناطق مختلف، در فاصل? افول مکتب بغداد تا ظهور مکتب حلّه که يک قرن به طول انجاميد، باز هم در حفظ ميراث شيعه کوشيدند و آثار گرانبهايي را از خود به ياد گذاشتند.135

2 – 2. عوامل مؤثر در گسترش مکتب بغداد
در اواخر عصر دوم عباسي، در دوران الراضي بالله (322- 329 ق.) تشيع در ايران و عراق نفوذ چشمگيري به دست آورد. چهار سال پس از خلافت وي بود که بويهيان بر بغداد مسلط شدند.136 الراضي ضمن اعلاميه اي در بغداد، اهل حديث و حنابله را مورد حمله قرار داد؛ به ويژه از اين ناحيه که آنها، شيعيان اهل بيت را متّهم به کفر و گمراهي مي کنند.137
عوامل مؤثر بر گسترش تشيع در بغداد و در نتيجه شکل گيري مکتب بغداد را مي توان به چند محور تقسيم کرد:

2 – 2 – 1. حضور امامان معصوم:در بغداد
از زمان حضرت امام جعفر صادق ( (80- 148 ق.) به بعد، بيشتر ائم? معصومين: بنا به دلايل سياسي و فشارهاي وارد از جانب خلافت عباسي به بغداد آمده اند. امام کاظم و امام جواد 8چندي در اين شهر سکونت گزيده و سرانجام در همان جا به شهادت رسيدند. پيکر مطهّرشان را در مقابر قريش (کاظمين فعلي) به خاک سپردند. انتقال امام هادي و امام حسن عسکري 8به سامرا و ارتباط با شيعيان از طريق شبک? گسترده و مخفيان? وکالت از ديگر عوامل گسترش و پويايي مکتب بغداد به شمار مي رود.
اين امر سبب گرديد تا عدّه اي از شيعيان به بغداد مهاجرت کنند و مناطقي از آن شهر را به خود اختصاص دهند. به عنوان نمونه “محلّ? کرخ” از ابتدا شيعه نشين بوده و کانون عرضه و نقل حديث به شمار مي آمده است.

2 – 2 – 2. سازمان وکالت
سازمان وکالت، که همان نظام ارتباط امام با شيعيان به وسيل? وکلا بود، ريشه در عصر امام صادق ( داشت و در عصر امام هادي و امام عسکري 8ساماندهي و تقويت شد و اوج فعّاليّت آن در عصر غيبت صغري بود. در اين عصر، سازمان وکالت تحت رهبري نواب خاص حضرت مهدي (عج) و با فعاليت وکلاي مناطق مختلف ارتباط شيعيان با امام عصر( را حفظ کرد و نقشي اساسي در تثبيت موقعيّت سياسي و فرهنگي شيعه ايفا نمود.
چنانکه از روايات تاريخي استفاده مي شود، شهرهاي مورد نظر براي تعيين وکلا به چهار دسته تقسيم مي شد:
الف: بغداد، مدائن و کوفه.
ب: بصره و اهواز.
ج: قم و همدان.
د: حجاز، يمن و مصر.138
در اين ميان شهر بغداد به دليل استقرار نايبان خاص امام عصر (عج) در آن ديار، اهميت بسزايي يافت و محل حضور گسترده شيعيان گرديد.139

2 – 2 – 3. نفوذ شيعيان در دستگاه خلافت
يکي ديگر از عوامل گسترش تشيّع، رسوخ آنان در دستگاه خلافت عباسيان بود. از مطالع? تاريخ و حديث به دست مي آيد که همواره رجال شيعه داراي مناصب مهمّي در مرکز خلافت و ساير بلاد بوده اند،140 و از اين که خلفا به طرد و تکفير پيشوايان شيعه ترتيب اثر مي داده اند و کساني مانند ابن ابي العَزاقِر (د. 322 ق.) و حسين بن منصور حَلاّج (د. 309 ق.)141 را که

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه جهان اسلام، رکن الدوله، جذب دانش Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه خاندان نوبخت، امام صادق