منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق، ابوسهل نوبخت

دانلود پایان نامه ارشد

(د. 208 ق.)
يونس بن عبدالرحمن معروف به مولي آل يقطين از بزرگترين محدّثان شيعه به شمار مي رود.328 از سال ولادت او اطلاع دقيقي در دست نيست جز آن که گفته اند که وي در روزگار هشام بن عبدالملک چشم به جهان گشود.329 وي امام صادق ( را در حرمين شريفين ملاقات کرده امّا موفّق به شنيدن حديث از آن بزرگوار نشده است؛330 او از برجسته ترين راويان امام کاظم و امام رضا 8بوده331 و وثاقت و جلالتش به تأييد ايشان رسيده است.332 وي را استادان بزرگي چون عبدالله بن سِنان، عبدالله بن مُسکان، هشام بن حکم، حَمّاد بن عيسي، حَمّاد بن عُثمان، علي بن رئاب و حارث بن مُغِيرَة بوده است.333
يونس بن عبدالرحمن يکي از راوياني است که هم در مدح و هم در ذمّ او گزارشهاي بسياري در دست است. رجال شناسان گزارشهاي حاکي از ذمّ او را که عمدتاً از جانب قميان نقل شده334 مردود شمرده و سند آنها را صحيح نمي دانند.335 ابوعَمرو کَشّي (ق 3) که اين گزارشها را در کتاب رجال خويش آورده، خود با موازين عقلي به نقد روايات جرح پرداخته و در نتيجه همه را مخدوش شمرده است.336 از اين رو، با اطمينان مي توان گفت يونس بن عبدالرحمن راوي ثقه و جليل القدر و يکي از اصحاب اجماع است337 که روايات او مورد اعتماد مي باشد.338
چنين به نظر مي رسد که اين شايعات منفي دربار? يونس تا حدّي با داستان مقاومت وي در مقابل جريان “واقفه”339 سازگار باشد، چه آنان زماني که از همراه ساختن يونس با خود نوميد شدند او را به باد تکفير و تفسيق گرفتند، يا آن که اين روايات را در زمان امام هفتم ( رواج داده تا چهر? يونس بن عبدالرحمن را مخدوش نمايند.340 شايد يکي ديگر از دلايل اعتراض قميها به يونس بن عبدالرحمن انتساب فرقه اي از غلات به نام “يونسيه” به وي باشد.341 چه محدّثان قم در برابر غاليان و انديشه هاي غلوّ آميز، موضعي سخت اتّخاذ کرده بودند.342 اما کتاب الرد علي الغلاة يونس، نشاني از همراهي وي با قميان و هم رأيي او با آنان در مبارزه با غلات است.
اگرچه اين محدّث را بدان سبب که بخشي از فعّاليّت او در قم بوده است قمي شمرده اند،343 اما از بررسي آراء و انديشه هاي او چنين به دست مي آيد که وي از محدّثان مکتب عقل گراي بغداد بوده است. به عنوان نمونه اگر بهره گيري از استدلالهاي عقلي در مناظرات کلامي را يکي از ويژگيهاي مکتب حديثي بغداد به شمار آوريم، بايد يونس بن عبدالرحمن را که از چهره هاي بارز عرص? اين مناظرات344 و از شاگردان متکلّم معروف هشام بن حکم بوده است345 از محدّثان عقل گراي بغداد به حساب آورد. از اين رو، مقابل? حديث گرايان قم با آراء و انديشه هاي وي مي تواند نشاني از گرايش يونس به مسائل عقلي باشد. افزون بر آن، نگارش کتاب اختلاف الحديث و علل الحديث از سوي يونس بن عبدالرحمن، خود مي تواند حاکي از مبارز? علمي او با قشري نگري قميان و پذيرش احاديث صحيح و سقيم از سوي آنان باشد.
از نشانه هاي عظمت شخصيت علمي يونس بن عبدالرحمن کتابها و تصنيفاتي است که از خود به جاي گذاشته است. به طوري که فضل بن شاذان درباره او بر اين باور است که بالغ بر يک هزار کتاب در ردّ مخالفان شيعه تأليف کرده است.346 اگرچه اين رأي اندکي مبالغه آميز به نظر مي رسد، به هر روي از تلاش گسترد? اين محدّث بزرگ در عرص? فقه و حديث حکايت دارد. برخي از آثار او عبارتند از: کتاب الشرايع، کتاب السهو، الادب، الزکاة، جوامع الآثار، فضل القرآن، کتاب النکاح، الحدود، الصلوة، العلل الکبير، اختلاف الحديث، الرد علي الغلاة، کتاب يوم و ليلة و…347
درباره کتاب اخير، ابوهاشم جعفري (از ياران برجسته امامان)، مي‏گويد: کتاب يوم و ليلة يونس بن عبد الرحمن را نزد امام عسکري ( بردم. حضرت به دقت کتاب را نگاه كرد و تا آخر آن را ورق زد و فرمود: آنچه در اين کتاب است، دين من و دين پدرانم است؛ تمام اين کتاب حقّ و حقيقت است.348
توجه او به مسأل? نقل حديث و گردآوري روايات تا آن جاست که مي توان وي را از جمله جامع نويسان پيش از کليني محسوب کرد. کتابهاي الجامع الکبير في الفقه، جامع الآثار و جامع الصغير از جمله آثار او در اين موضوع است. البته چنانکه کلبرگ ياد آور شده ظاهراً شرح حال نويسان الجامع الصغير را در زمره آثار يونس ياد نکرده اند.349 مگر آن که اين کتاب را جزئي از جامع الآثار چهار جزئي که ابوغالب زراري از آن ياد کرده است بدانيم.350

3 – 2 – 4. ابواحمد محمد بن ابي عمير زياد بن عيسي (د. 217 ق.)
وي از موالي آل مُهَلَّب351 و از موثّق ترين افراد مورد اعتماد شيعه و سني352 و از اصحاب اجماع353 به شمار مي رفته است. او امام کاظم ( را درک کرده و با امام رضا و امام جواد8مصاحبت داشته است.354 با توجه به خفقان حاکم بر جامعه و موقعيّت او در بين طايف? اماميه، وي را مورد اهانت قرار داده به زندان افکندند و اموالش را که تا حدود پانصد هزار درهم بود، به تاراج بردند.355
ابن ابى عمير نزد جمع بسيارى از اصحاب امام صادق، امام كاظم و امام رضا:به استماع و ضبط روايت پرداخت. برخى از بزرگان، تعداد كسانى را كه او از آنان روايت نقل كرده است تا 410 تن ذكر كرده اند.356
اگرچه مشايخ او هم از عالمان شيعه و هم از سنّيان بوده اند، اما فضل بن شاذان از پدر خود نقل مي نمايد که به ابن ابي عمير گفتم تو مشايخ و بزرگان اهل سنّت را ديده اي، اما چگونه از آنان حديثي نشنيده اي ؟ گفت: از آنان حديث شنيده ام، اما چون مي بينم که بسياري از شيعيان علوم خاصّه و عامّه را شنيده و آنان را با هم آميخته اند و حديث يکي را به ديگري نسبت مي دهند، من نخواستم تا چنين اشتباهي به من دست دهد. بنابراين از احاديث اهل سنت صرف نظر کرده و به احاديث اهل بيت: اکتفا نمودم.357
علاقه و اهتمام وى به روايات امامان: به حدّى بود كه كتابهاى روايى بسيارى را تدوين كرد، به طوري که تعداد آنها را 94 كتاب ذكر كرده اند.358 پاره اي از آن کتابها در کتب نجاشي و شيخ طوسي فهرست شده است. اما چون مدت هفده سال را در حبس گذراند، در اين مدّت خواهرش کتابهاي او را در زير خاک پنهان کرد و به روايتي خود او آنها را زير باران گذاشت و هم? آنها از بين رفت.359 او پس از آن توانست فقط آنچه را در حافظه بود در چهل کتاب و بدون سند، با عنوان نوادر گرد آورد360 که شيخ طوسي اين مجموعه را کتاب نيکويي توصيف مي نمايد.361
بسياري از دانشمندان امامي نظير نجاشي، شيخ بهايي، شيخ انصاري و امام خميني4 مرسلات ابن ابي عمير را در حکم مسند دانسته و به آنها اعتماد کرده اند.362 علامه مامقانى; (د.1351ق.) در اين باره مى گويد:
“محمد بن ابى عمير، تنها كسى است كه تمامى عالمان شيعه [در طول قرون گذشته] روايات مرسل او را پذيرفته و آنها را مانند روايات مسند معتبر دانسته اند. اگرچه دربار? برخى [از اصحاب ائمه:] نيز اين مطلب را گفته اند، ليكن گويند? آن عده اى معدود بوده اند و دربار? آنها به مانند آنچه دربار? ابن ابى عمير گفته اند، اتفاق نظر وجود نداشته است”.363
اما با اين حال برخي همچون محقق اردبيلي، محقق حلي و آيت الله خويي 4 به دليل انکار حجّيّت احاديث مرسل، مرسلات ابن ابي عمير را نيز نپذيرفته اند.364 زيرا بنابر نظر منکران حجّيّت احاديث مرسل، شرط جواز پذيرش روايت، شناخت عدالت راوي است و اين شرط در احاديث مرسل محرز نيست؛ زيرا روايت شخص ثقه و عادل، موجب تعديل واسطه نمي گردد.365
اكنون از آن صحابى امام و محدث گرانقدر بيش از 4700 روايت در كتب روايى وجود دارد366 كه زمينه هاى مختلفي از قبيل تفسير، فقه و كلام را شامل است. ابن ابى عمير علاوه بر آن كه روايات فقهى بى شمارى در جاى جاى ابواب فقهى از خود به يادگار گذاشته، حجم قابل ملاحظه اى روايت هم دربار? مسائل كلامى نقل كرده است.

3 – 2 – 5. محمد بن عيسي بن عبيد بن يقطين (د. 260 ق.)
وي از راويان برجست? شيعه و از اصحاب امام جواد ( و از موالي و هم پيمانان اسد بن خُزَيمَة بوده است.367 رجاليان شيعه وي را توثيق کرده و مدح بليغي از او به عمل آورده اند،368 تنها شيخ طوسي به تبع شيخ صدوق وي را به سبب پيروي از غلات تضعيف کرده است.369 وي تأليفات زيادي از خويش برجاي نهاد. از آن جمله اند: الواضح المکشوف في الردّ علي اهل الوقوف، کتاب المعرفة، کتاب الوصايا، التجمل و المروة، کتاب النوادر، کتاب الرجال.370

3 – 2 – 6. ابو محمد حسن بن موسي نوبختي (د. 300 يا310 ق.)
ابومحمد حسن بن موسي از متکلّمان، فيلسوفان واديبان برجست? قرن سوم هجري است. وي از مترجمان کتابهاي يوناني به عربي نيز بود و عده اي از مترجمان همچون ابوعثمان دمشقي و اسحاق بن ثابت نزد او مي آمدند.371 شيعيان و معتزليان هريک وي را منسوب به خويش مي دانند،372 اما ابن نديم که معاصر وي بوده او را شيع? امامي معرّفي کرده است.373 شمار? آثار او را بيش از 30 کتاب برشمرده اند.374 از مهمترين آثار وي کتاب فِرَق الشيعة است که به موضوع چگونگي تقسيم شدن شيعه به فرقه هايي چند مي پردازد. از ديگر آثار او کتاب الآراء و الديانات، کتاب الخصوص و العموم، الردّ علي اصحاب التناسخ و الغلاة، الجامع في الامامة ، خبر الواحد و العمل به و جوابات لابي جعفر بن قبه ; مي باشد.375 در پاورقي اضافه شود:

3 -2 – 7. ابوسهل اسماعيل بن علي نوبختي (237 -311 ق.)
ابوسهل نوبختي از متکلمان بزرگ شيع? بغداد بوده است. مقام علمي و تبحّر او در علم کلام چنان بوده که وي را شايست? لقب “شيخ المتکلّمين” دانسته اند.376 وي افزون بر کلام و فلسفه در علوم ديگري نظير ادب، شعر و سياست نيز دستي داشت و در دستگاه خلافت عباسي مقامي نزديک به مقام وزارت را عهده دار بود.377
مقام علمي او چنان بود که عامّه و خاصّه نزد او علم آموختند378 و حتّي برخي او را پيشواي متکلّمان معتزلي دانسته اند.379 بزرگاني نظير علي بن عبدالله بن وَصيف (د. 356 ق.)، ابوالجَيش بَلخي (د. 367 يا 376ق.)، محمد بن يحيي صُوْلي (د. 335 ق.) از زمر? شاگردان او بوده اند. ضمن آن که شيخ مفيد، سيّد مرتضي، شيخ طوسي و نجاشي را نيز مي توان از شاگردان با واسط? او به شمار آورد. به همين دليل، عقايد آنان در باب امامت و مسايل ديگر کلامي، تقريباً با عقايد ابوسهل همساني دارد.380
وي در تأييد مذهب شيعه و ردّ آراء مخالفان آثار کلامي بسيار از خود برجاي گذاشته که شمار? آنها را تا 33 کتاب برشمرده اند. از جمل? اين آثار کتاب الرد علي الغلاة، الرد علي عيسي بن ابان في القياس، ابطال القياس، الانوار في تاريخ الائمة الاطهار:، الاستيفاء في الامامة، التنبيه في الامامة، کتاب الخصوص و العموم و الاسماء و الاحکام و …381
نظر به دوراني که وي در آن مي زيسته، وي بخشي از مباحث خود را به مسأل? امامت و غيبت امام عصر (عج) اختصاص داده است. افزون بر اين وي از کساني است که توفيق ديدار حضرت مهدي ( را در دوران کودکي آن حضرت داشته است.382

3 – 2 – 8. ابوعلي محمد بن هُمام کاتب اِسکافي (258 – 332 يا 336 ق.)
ابوعلي از محدّثان و مشايخ بغداد و از اصحاب محمد بن عثمان عمري است.383 جمع بسياري از محدّثان شيعه در نيم? سد? چهارم هجري از جمله شيخ صدوق از شاگردان او به شمار مي روند.384 وي در سوق العطش بغداد سکونت داشته385 و در سال 332 386 و به قولي 336 387 بدرود حيات گفته است.
ابن همام محدّثي برجسته و حلقه‌اي اساسي در زنجيره‌هاي روايي اماميه محسوب مي‌شود، چنانکه برخي از اصول حديث اماميه همچون اصلهاي زيد زراد و عاصم بن حُمَيد و نيز کتاب الرسالة الذهبية و کتاب سليم بن قيس هلالي از طريق او به آيندگان رسيده است. ظاهراً ابن همام کتابي در فهرست آثار اماميه داشته که مورد استفاد? وسيع نجاشي در الرجال و طوسي در الفهرست قرار گرفته است. همچنين ابن نديم و غضائري از برخي داوريهاي رجالي وي بهره برده‌اند.388
از جمله تأليفات ديگر وي کتاب الانوار في تاريخ الائمة:389 و کتاب التمحيص390 است. کتاب اخير با 171 حديث در 9 باب، با موضوع اختبار و امتحان بندگان از جانب خداوند متعال و لوازم آن مانند صبر و رضاست.391 احاديث اين كتاب

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه امام صادق Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه جنيد، ق.)،، ابي، عقيل