منابع و ماخذ پایان نامه افغانستان، افغانستانی، ناصر خسرو، اقبال لاهوری

دانلود پایان نامه ارشد

اول که اشعارش اکثراً شامل غصههای عشق و رنگینی و لطافت و حکمت و عرفان است، غالب آثار دورة دوم مشحون از احساسات و درد و حزن و فریاد و ناله و آه و حاکی از داستانهای اسارت و زجر و کشتار و غارت هموطنان او به دست لشکریان چپاولگر اقوام بیگانه و پایم گرد جهاد در مقابل تجاوز و تعدی به ملت مظلوم افغانستان است.
اینک بررسی مختصر آثار منظوم او:
دورة اول: قبل از کودتای کمونیستی سال 1358هـ.ش.
1. اولین مجموعة اشعار: استاد خلیلی اولین مجموعة مختصر اشعار خود را به خواهش استاد سرور گویا اعتمادی در سال 1332هـ.ش. ترتیب داده و آمادة طبع گردانیده است.92
2. دومین مجموعة اشعار:
در سال 1334هـ.ش. استاد مجموعهیی دیگر از اشعار منتخب خود را گردآوری کرد که به خط بهترنی استادان خط نوشته شده و در چاپخانة دولتی کابل چاپ شده است که این مجموعه نیز مانند مجموعة قبلی شامل همة اشعار استاد نیست و نسخههای آن نایاب است.
3. برگهای خزائی:
رباعیات استاد است. این مجموعه نیز همزمان با دومین مجموعة اشعار خلیلی به چاپ رسید که در عرض سه سال هر دو مجموعه نایاب شد. برگهای خزائی در سال 1340هـ.ش. در کابل منتشر شد.
4. سومین مجموعة اشعار:
چنانکه استاد گویا در آخر این مجموعه اشاره کرده است دکتر سهیل، رئیس دائمی مطبوعات که خودش نیز از شعرا و نویسندگان افغانستان است، در سال 1339هـ.ش. بر آن شد که کلیات اشعار استاد خلیلی، اعم از قصیده و غزل و مثنوی و رباعی و ترجیحبند و ترکیببند و قطعات را جمعآوری کند. این مجموعه برای اولینبار در سال 1340هـ.ش. در چاپخانة دولتی کابل چاپ شد که دارای 510 صفحه و مشتمل است بر اشعاری که تقریباً کلیة آنها در مجموعهیی به نام دیوان (اول) استاد خلیلی (چاپ تهران در سال 1341 هـ.ش) نیز آمده است، غیر از چند غزل و چند شعر دیگر از جمله آشوب زمانه، وصیت فاتح میوند، به همسر عزیزم، تاریخ مسجد کاریزمیر، رشوتخوار و… .
5. دیوان خلیلالله خلیلی (دیوان اول):
این دیوان که دارای 338 صفحه است، برای اولین بار در تهران به سال 1341هـ.ش. به همت آقای محمدهاشم امیدوار هراتی، با شرح حال خلیلی از سرور گویا اعتمادی و مقدمه از صلاحالدین سلجوقی سفیر افغانستان در مصر، و مقدمه و تفریظی از استادان افغانستانی: الفت، پژواک و مجروح و استادان برجستة ایرانی: بدیعالزمان فروزانفر، سعید نفیسی، دکتر رضازادة شفق، دکتر علی صورتگر، حبیب یغمایی و آقای نوح سمنانی، چاپ شده است.
دورة دوم: پس از تجاوز شوروی:
پس از هجوم شوروی به افغانستان، استاد خلیلی وطن عزیز خود را بدرود گفته، به دشت غربت افتاد. در طول این ایام صعوبتبار، وی اکثراً قلم خود را سلاح خود قرار داده و با اشعار شرربار خود به میدان جهاد درآمده است. مجموعههای شعر وی که در این مدت به چاپ رسیده است بیشتر در برگیرندة همین اشعار زمان غربت و آوارگی اوست اینک عنوان و شرح مختصر این مجموعهها:
1. نیاز و نیایش:
جزوهایست در 244 صفحه که در مردادماه سال 1361هـ.ش چاپ شده است با مقدمهیی مختصر از خود استاد در دو صفحه دارای 13 دوبیتی و شعرهایی در قالب مثنوی با عنوان: دیدة زیبانگر، دعا، جلوة یار، مرگ حجابافکن، زورق عمر، مروارید، جنونی جنبش، نامی نگونسار و نه من تاجر نه تو بازرگانی.
2. مادر گلگونکفنان:
جزوهیی است در 8 صفحه، چاپ نیوجرسی آمریکا در شوال 1402هـ.ش شامل مثنوی که بیت اول آن چنین است:
دوش در داغ جگر میسوختم سوختن از شمع میآموختم
3. گزیدة آثار تاگور از گیتا نجلی93 و داستان کابلی والا:
جزوهیی است در 42 صفحه که در سپتامبر 1982م در نیوجرسی آمریکا چاپ و منتشر شده است و حاوی ترجمة فارسی گزیدة آثار تاگور از گیتا نجلی به شعر و داستان کابلی والا به نثر است، همراه با مقدمهیی مختصر در 4 صفحه از خود استاد خلیلی. گزیدهیی از ترجمة سرود نخستین این کتاب به عنوان نمونه آورده میشود:
رضای تو چنینم بیکران ساخت شکسته کوزهای را جاودان ساخت
بسا کاین کوزه از جان شد سبکبار ز لطفش باز بنمودی تو سرشار
تو این موجود زار ناتوان را تو این نای حقیر نوحهخوان را
کشانیدی بیابان در بیابان رساندی تا ستیغ کوهساران…
4. زمزم اشک:
جزوهیی است کوچک در 40 صفحه دارای یک مقدمة چهار صفحهیی و اشعاری با عنوان، وامحمدا، کاروان اشک، آه نیمشب (که استاد در بهار سال 1324هـ.ش در زندان ارگ کابل سروده است)، عروج همت، بهار سخن، کعبه و دروازة زرین که در آذرماه (قوس) 1361 در پیشاور چاپ و منتشر شده است.
5. از سجاده تا شمشیر:
جزوهیی است در 14 صفحه که در اردیبهشت 1363هـ.ش. در اسلامآباد چاپ شده و دراای مقدمهیی در 4 صفحه است و حاوی عنوانهای: گشایندة میوند (محمد ایوبخان غازی) به نثر و شعر، قسمتی از وصیت فاتح میوند، شعر کتیبة آرامگاه فاتح میوند در گورستان میا حبیب در پیشاور و سرگذشت خون (به نثر).
6. فریاد: شعری است در 17 صفحه که دو قسمت اول آن به وزن مثنوی مولانا و دو بند آخر آن به بحری دیگر است که با ترجمة اردو (به نثر) در 19 صفحه از محمد سرفراز، استاد شعبة فارسی مؤسسة زبانهای نوین اسلامآباد به همت عبدالغفار در رمضان 1306 به چاپ رسیده است. این شعر با بیان شب آغاز میشود که در تیرگی آن شاعر نالههای مادران داغدار و کودکان دور مانده از دیار را میشنود و در همان حال «بر سر زانوی شب بنهاده سر» با چشمهای تر به خواب میرود و… .
7. ماتمسرا:
استاد در سال 1364هـ.ش. هنگام بازگشت به پاکستان از نیوجرسی آمریکا که برای مدت کوتاهی در آن دیار اقامت داشته، این مجموعه را در ایامی که در بیمارستان بستری بود، ترتیب داده است. این مجموعه در برگیرندة اشعاری است که استاد در ایام اقامت در آمریکا، در زمان آوارگی سروده است.
8. اشکها و خونها:
این کتاب ظاهراً دیوان سوم استاد است که به اهتمام رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد در سال 1985م. در 222 صفحه چاپ شده است و دارای اشعاریست که استاد در بین سالهای 1959 و 1985 سروده است.
9. شبهای اوارگی: مجموعهای دیگر از اشعار استاد، دارای 411 صفحه که در آبان 1365هـ.ش از طرف شورای فرهنگی جهاد افغانستان، به خط نستعلیق عبدالله حنیف جمشیدی، مهاجر افغانستانی به چاپ رسیده است. این مجموعه، با کمی تغییر در مقدمه، اشعاری را شامل است که بیشتر آنها قبلاً در مجموعة «ماتمسرا» چاپ شده بود.
آثار منثور استاد خلیلی بعد از تجاوز شوروی:
1. ترجمة فارسی داستان کابلی والا94:
این داستان اثر تاگور است به نثر و گویا استاد این کتاب را بر دیگر آثار تاگور ترجیح داده است.95
2. نخستین تجاوز روسیه در افغانستان (1308هـ.ش./ 1929م.):
در اردیبهشت 1363هـ.ش. در اسلامآباد به خواهش برهانالدین ربانی به چاپ رسیده است.
3. غوث الاعظم:
رسالة کوچکی است در 36 صفحه که در سال 1361ش. چاپ شده است. عبدالغفارگداز آن را به اردو ترجمه کرده است. موضوع این رساله، شرح حال و آثار شیخ عبدالقادر گیلانی است.
4. شیخ الاسلام صاحب مبارک تگاب: رسالهایی است در 132 صفحه، چاپ پیشاور، در شرح زندگاین شیخالاسلام محمد حمیدالله که مؤلف، طی آن دربارة شجرة طریقت شیخالاسلام و اذکار و آداب قادریه و نقشبندیه و طریقة چشتیه و سهروردیه و اذکار طریقة سهروردیه و چشتیه بحث کرده است.
5. ایار از نگاه صاحبدلان:
رسالة کوچکی است در 40 صفحه که به همت سید علی نوازگردیزی در اسلامآباد چاپ شده است. استاد آن را در 1362هـ.ش. در نیوجرسی تألیف کرده است. استاد در این رساله شرح حال ایاز را از کتب تاریخ و تذکره مانند: تاریخ بیهقی، تذکرةالاولیا، چهار مقاله، جوامع الحکایات آورده است.
6. یمگان:
رسالهای است. دربارة زندگی حکیم ناصر خسرو، آرامگاه و آثار او که از نگاه تاریخی ارزش بسزای دارد؛ زیرا در آن مدارکی معرفی شده که از مقبرة حکیم ناصر خسرو بدست آمده و مربوط به دورة تیموریان (اواخر قرن نهم تا سال 1290هـ.ق) است.
ج) درونمایههای شعر خلیلی
اگر به دنبال درونمایههای شعر خلیلی در حوزة اندیشه و معنی باشمی و از میان اشعار او شخصیت فکری او را جستجو کنیم قبل از هر چیز باید آثار او را به دو دسته تقسیم کنیم: اول: آثاری که در عشرتسرای کابل سروده است و دوم: آنچه در ماتمسرای غربت ساخته است (اشعار ایوانی و اشعار میدانی).96 و دیگر اینکه هجوم ارتش سرخ شوروی را به وطن شاعر باید به عنوان نقطة عطفی در شعر و اندیشة او دانست. بعد از این رویداد است که خلیلی و شعر او از «ایوان» به «میدان» روی میآورد و ندای آزادگی سر میدهد. در همه حال، از بررسی دیوان استاد، چند موضوع در بیان درونمایههای شعر او حضوری چشمگیر دارد.
1. عشق به میهن
مهمترین موضوع اشعرا او بخصوص پس از اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ، عشق به وطن است. خلیلی «پس از رویدادهای افغانستان کمتر شعر عاشقانه سرود و اگر سخنش از رمز و رازهای عشق و شیفتگی نشانی داشت، این شوریدگی جز در راستای عشق به میهنش نبود».97 نام بلخ و غزنه و بامیان و هرات و جوزجان و کابل و قندهار و گردیز و غور و جلالآباد و بدخشان و… با خلیلی همان کار را میکند که نام دیار معشوق با عشاق صادق. خلیلی فردی است روشن و آگاه، عشق او به میهنش عشقی کور نیست، این همه هواخوانی برخاسته از معرفت و آگاهی و شناخت ویژه است.98 و این عشق گاه چنان او را مجذوب خود ساخته است که از حد ابراز علاقه و شیفتگی فراتر میرود و به حد ستایش و پرستش میرسد:
داند خدا كه بعد خدا مي پرستمت

هان اي وطن مپرس چرا مي پرستمت
ذرات هستيم زتو بگرفته است جان
چون برتري زجان، همه جا مي پرستمت
در نيمه شب كه باز كند آسمان درش
با صد هزار دست دعا مي پرستمت
چون پر شكسته مرغ، كه از آشيان جداست
اينك ز آشيانه جدا مي پرستمت
پيري نمود قامتم از بار درد، خم
زاري كنان به قد دوتا مي پرستمت
از ياد رودهاي كف آلود نعره زن
ديوانه ام به شور وصدا مي پرستمت
از ياد آن فضاي فروزان نور بار
در زير اين گرفته فضا مي پرستمت
از ياد مرغهاي فلك تاز در هوا
با مرغ آرزو به هوا مي پرستمت
از ياد آن چنار كهنسال سبز پوش
در پيش برگ برگ، جدا مي پرستمت
چون بوي گل به ياد تو ام مي برد به باغ
با لرزش نسيم صبا مي پرستمت
هر جا كه مطربي كند از شوق نغمه سر
در پرده های ساز ونوا مي پرستمت
بُعد مكان اثر نكند در ديار عشق
اي دور از نظر به كجا مي پرستمت
با آن همه مصيبت وزندان كه ديده ام
با گونه گونه جور وجفا مي پرسمت
ثروت مدار شهر سزاوار ذكر نيست
از بهر آن يتيم گدا مي پرستمت

از ياد كشتگان به خون غرق گشته ات
در خون واشك كرده شنا مي پرستمت
از ياد آنكه بر لب شمشير آبدار
صد بوسه داده روز وفا مي پرستمت
از ياد سنگري كه سر افراز مردمان
با خون خويش كرده بنا مي پرستمت
در تنگناي زندگي وخوابگاه قبر
در عالم فنا وبقا مي پرستمت
هم با صرير خامه وهم با زبان دل
هم آشكار هم به خفا مي پرستمت
2. اتحاد و همبستگی مسلمانان
خلیلی علاوه بر استادان سلف، سبک اقبال لاهوری را پسندیده و مانند او خواستار یگانگی مسلمانان است.99 او همچون سید جمالالدین و اقبال، برخورد آگاهانه را خواهان است و خوب میداند که بسیاری از کالاهای اندیشه و صنعت که از بازار بیگانهها وارد میشود، شهد زهرآلود است. نیاز آموختن علم و صنعت را به نیکی درک میکند، ولی از آن بیم دارد که آسانگیری در خریدن و آموختن به بهای گران تمام شود. برخورد آگاهانه با تمدن غربی از اینجا ضرورت مییابد:
اینک آمد کاروان غیر، چشمت بازدار زشت و زیبایش ببین اینش بگیر آتش مگیر
علم وی تحصیل کن، از مکر وی دوری گزین چشم بگشا، گوش بر الفاظ بیجانش مگیر
در جایجای اشعار او فکری بلند انعکاس یافته که دغدغة نوع بشر و نابسامانیهای جهان را بیان میکند.100
3. موضوعات اجتماعی، انتقادی، عرفانی و اخلاقی
اشعار گوناگون خلیلی تحت نامهای مختلف بیانگر اندیشههای وطنی، اجتماعی، انتقادی، عرفانی و اخلاقی و نیز شامل مضامین لطیف غنایی و اوصاف دلکش از طبیعت و گاه اخوانیات است که شاعر در هر زمینه لطف طبع و قدرت بیان خود را نشان داده است. «اشعارش صرفنظر از بار حماسی آکنده

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه افغانستان، زبان فارسی، محمود افغان، دانشگاه کابل Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه افغانستان، ملک الشعرا