منابع و ماخذ پایان نامه اعجاز قرآن، قرآن کریم، فلسفه یونان، قانون اساسی

دانلود پایان نامه ارشد

اثبات آن به مقايسه ميان احكام فردي و اجتماعي قرآن با قوانين مصوب در كشورهاي غربي پرداخته است. (زرقانی، 1409ق،341)
قرآن کریم علاوه بر معارف، یک رشته «قوانین اجتماعی»، که ترسیمی از قانون اساسی اسلام و قوانین مدنی و جزایی و ….آن است را هم به همراه دارد. قرآن مجيد به يك روش عادلانه كه از افراط و تفريط به دور باشد، رهبرى مى‏كند. خداوند در سوره نساء آیه 58 ، اكيدا فرمان مى‏دهد كه امانت‏ها را به صاحبان‏شان برگردانيد و در هنگام داورى، راه عدالت در پيش گيريد. مائده/8، انعام/152، نور/32، نساء/3، و…..نمونه هایی از سفارش عدالت در اعمال الهی است. هم چنین خريد و فروش و معاملات را تجويز، ربا و فزون‏طلبى را تحريم نموده، آن جا كه مى‏گويد: «وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا» (بقره /175).

2. 2. اعجاز قرآن در تفاسیر المنار و نمونه :
اعجاز در قرآن کریم، از جمله مباحث اساسی در علوم قرآنی محسوب می گرددکه از دیرباز اذهان مفسران را به خود اختصاص داده است که رشید رضا و استاد مکارم شیرازی از جمله آنها محسوب می گردد. اثبات الهی بودن این معجزه بزرگ آنقدر اهمیت داردکه در صورت عدم اثبات این مهم، شالوده دین فرو خواهد ریخت. بنابراین محققان بررسی وجوه گوناگون اعجاز قرآن را به منظور دفاع از دین و اسلام وظیفه خود دانسته اند. آنچه در ادامه خواهد آمد بررسی این مهم از دریچه نگاه مفسران المنار و نمونه است:
2 . 2. 1. اعجاز قرآن در تفسیر المنار:
المنار یکی از تفاسیر نام آشنای قرن چهاردهم و از متاثرترین تفاسیر، در محافل علمی و پژوهشهای قرآنی است؛ آرای المنار مورد توجه، بهره‌گیری یا نقد عموم مفسران پس از آن واقع شده است. (مغنیه، 1424، ج1،ص110؛ ج2، ص 35؛ ج3، ص32؛ ج4، ص33؛ ج6 ، ص 218؛ خویی، ص 150، 301، 314).
شخصیت علمی و اجتماعی شیخ محمد عبده، طرح آرا و افکار نو در حوزه دین پژوهی و رویکرد جامعه نگری و علمی و تربیتی به قرآن، از علل مهم شهرت و اقبال محافل علمی و روشنفکری به تفسیر المنار است. المنار در کنار ویژگی‌های مثبتش، گاهی دچار لغزش هایی همچون سلفی گری1، و حمله به باورهای دینی و نو آوری افراطی و یا عقل‌گرایی2 افراطی شده است. شيخ محمد عبده‏ در جلد اول تفسیر المنار فصل مستقلى را با عنوان «تحقيق وجوه اعجاز در نهايت اختصار و ايجاز» در موضوع اعجاز اختصاص داد است. عبده در آغاز این فصل درباره اهمیت توجه به اعجاز قرآن گفته است: «پژوهشگران در اين باره آرايى دارند و در اين زمينه رساله‏ها و كتبى تأليف شده است. من اين فصل را بدان سبب آوردم كه مى‏دانم مسلمانان، خود، شديدا به اين بحث نيازمندند، تا چه رسد به مسئله دعوت ديگران و استدلال به قرآن و اعجاز آن از سوى مسلمانان در برابر آنان».(رشیدرضا، 1990، ج1،ص199).
شیخ محمد عبده‏ در اين فصل وجوه مختلف اعجاز قرآن را بیان کرده که در اینجا به طور خلاصه به آنها اشاره می‌شود:
1. اعجاز قرآن در اسلوب و نظم: شیخ عبده معتقد است اعجاز قرآن در اسلوب و نظم مشتمل بر وزنی غریب و نظمی عجیب است. آنان نظم سخن را دو گروه کردند، نخست: نثر که خودش به بخش های مُرسل و مُسَجع تقسیم می شود. دوم: نظم، که خودش به قصیده و رجز تقسیم می شود اما سبک و نظم قرآن در هیج یک از اینها جای ندارد. (همان، صص198-201). عبده در ادامه آورده است ايمان واثق دارم كه مسئله نظم و اسلوب يكى از مسائل اساسى و مهم، و براى هر كس كه ديده بصيرت بگشايد و انديشه كند كه يكى از شگفتي‌هاست؛ و به رغم كثرت آنچه در اين باره براى نخستين بار نوشته و يا آنچه تكرار كرده‏اند، هيچكس حق آن را ادا نكرده است.(همان، ص199)
2. اعجاز بلاغی قرآن: عبده معتقد است انتخاب کلمات و واژه گزینی آنان در کنار هم به گونه‌ای است که اگر کلمه‌ای را جایگزین کلمه‌ای دیگر کنیم ویژگی کلمه اصلی را نداشته و در معنا مختل می شود و از جهت بلاغت و اسلوب لطمه می خورد و همچنين تأثير آن بر دل‌هاى مخاطبان را مورد بحث قرار مى‏دهد. (همان، صص201-203)
3. زمينه‏هاى خبر دادن از غيب، وقایعی که در گذشته در زمان پیامبران و عصر نزول آمده و یا در زمان آینده آمده و درستی آنها اثبات شده است. (همان،صص204، 205)
4. بركنار بودن از هر گونه اختلاف، بيان مفاهيم مورد نظر خود بدان گونه كه همه كسانى كه در برداشت از آن با يكديگر اختلاف نيز دارند آن را مى‏پذيرند و با حق نيز هماهنگى دارد. عبده معتقد است اینگونه اعجاز در سوره های بلند قرآن وجود دارد و سوره های کوچک قرآن این وجه اعجاز را ندارد. (همان، صص205، 206)
5 . اشتمال بر علوم دينى و قوانين اسلامى وجه دیگر اعجاز است. قرآن حتی در مسایل سیاسی و اجتماعی هم قانون گذاری کرده و در هر زمانی قابلیت اجرا را دارد و همین برتری قرآن را اثبات می کند. (همان، صص206، 207)
6 . ناتوان ماندن زمان از نسخ و ابطال چيزى از آن؛ عبده آورده است : قرآن تبیین کننده بسیاری از نشانه های خداوند در آفرینش آسمان و زمین و جامدات و نباتات و حیوان‌ها و انسانها و دریاها و رود خانه ها … است و در آن سرگذشت بسیاری از امت های پیشین نیز آمده است. پیشرفت دانش هم هرگز نتوانست آیه ای از قرآن را حذف کند. این قرآن بود که شرایع امت های پیشین را منسوخ نمود و فلسفه یونان را ویران کرد و برای تاریخ فلسفه جدید آورد.(همان،صص207-209)
7. آشكار كردن حقيقت مسائلى كه براى مردم ناشناخته بوده است. این وجه از اعجاز به اعجاز علمی در المنار اشاره دارد که بسیاری از مسایل ناشناخته در عصر نزول را بیان می‌کند.

2 . 2. 1 . 1 . ابعاد اعجاز قرآن در تفسیر المنار:
از آنجایی که تحلیل تمام موارد اعجاز قرآن در تفسیر المنار خارج از حوصله این رساله است؛ به همین منظور ما در ادامه به مهمترین آنها که متشکل از سه بخش اعجاز بیانی، علمی و تشریعی است؛ می پردازیم.

2 . 2. 1 . 1 . 1 . اعجاز بیانی قرآن در تفسیر المنار:
صرف نظر از اين كه هر يك از علما در وجوه مختلف اعجاز، نظرات مختلفی گفته‏اند، آنچه هيچ ترديدى در آن نيست اين حقيقت است كه هرگز «اعجاز بیانی یا بلاغى‏ قرآن» مورد نزاع و جدل قرار نگرفته و تنها چيزى كه در ميان فرقه‏هاى مختلف اسلامى مورد نزاع واقع شده آن است این است كه آيا مى‏بايست بلاغت قرآن را تنها وجه اعجاز دانست يا در كنار آن وجوه اعجاز ديگرى نيز وجود دارد.
در جار و جنجال و جدل كلامى فرقه‏ها شبهه اختلافى در مورد اعجاز بيانى به نظر مى‏رسد و البته اين شبهه مآلا براى هر كس كه در ديدگاههاى پيروان فرق در خلال جدلى كه مطرح كرده‏اند به دقّت نظر بپردازد، برطرف مى‏گردد.(صابری، 1376ش، ص76)
همان گونه که پیشتر بیان شد توجه به بعد ادبی قرآن همواره مورد توجه دانشمندان و قرآن پژوهان بوده است. در دوران‌ معاصر نیز بسیاری از مفسران به این مهم توجه داشته و تلاش نموده اند تا اعجاز قرآن را از این حیث نشان دهند. از جمله این مفسران عبده و رشیدرضا است، که در جلد اول تفسیر المنار فصل مستقلى را با عنوان «تحقيق وجوه اعجاز در نهايت اختصار و ايجاز» در موضوع اعجاز اختصاص داده اند و یکی از وجوه متعدد اعجاز را وجه بیانی آن دانسته اند. در اين روش، قرآن بعنوان مقدّس‏ترين متن عربى، در نظر گرفته شده و وجوه اعجاز بيانى آن مورد بحث و بررسى قرار مى‏گيرد.(شرقانی، بی تا، 269-278؛ الاوسی، 1381ش، ص159)
رشید رضا درباره وجه بیانی اعجاز این چنین بیان می داردکه: « قرآن مشتمل بر نظمى غريب و ناشناخته و وزنى عجيب و شگفت انگيز و اسلوبى خاص است كه با آنچه سخنوران در مطلعها، فاصله‏ها، و مقطعهاى كلام عرب و … يافته‏اند تفاوت و تباين دارد. انان نظم سخن را به دو گروه محدود کرده اند: نخست: نثر که به بخش های مُرسل و مُسَجع تقسیم می شود. دوم: نظم، که به قصیده و رجز تقسیم می شود اما سبک و نظم قرآن در هیج یک از اینها جای ندارد».( رشید رضا، 1990م،ج1، ص198-201)
عبده در ادامه آورده است ايمان واثق دارم كه مسئله نظم و اسلوب يكى از مسائل اساسى و مهم، و براى هر كس كه ديده بصيرت بگشايد و انديشه كند كه يكى از شگفتي‌هاست؛ و به رغم كثرت آنچه در اين باره براى نخستين بار نوشته و يا آنچه تكرار كرده‏اند، هيچكس حق آن را ادا نكرده است.(همان ، ص199)
عبده معتقد است قرآن شامل114سوره است که در کوتاهی و بلندی باهم متفاوت اند اما همه آنها در ترکیب مفاهیم بلند، صفات خداوند، آیات او در آفاق و انفس همانند هم هستند. اگر کسی بگوید که اختلاف اسلوب و نظم، اعجاز به حساب نیامده و شاعران نیز هر یک اسلوب خاص دارند؛ باید گفت هر قدر منظومه های شاعران متفاوت باشد اما هرگز از قواعد شعر گذشتگان خارج نمی شودو هر قدر که کتابهای نویسندگان نیز متفاوت باشد باز از انواع چهارگانه کلام که ذکر شد، خارج نیست. ( همان 201)
شيخ محمد عبده در بحث خود به رد نظريّات كسانى مى‏پردازد كه در اين عقيده در مورد بلاغت مخالفت مى‏كنند و بر اين باورند كه «ارجاع دادن مسئله به ذوق افراد ارجاع به مجهول است و هيچ حجّت و برهانى نمى‏توان بر اين امر اقامه كرد و هيچ مدلولى را به واسطه چنين چيزى نمى‏توان ثابت نمود؛ زيرا ذوق معنوى همانند ذوق حسّى امرى خاصّ صاحب آن است و تنها آن كسى كه چيزى را به ذائقه تجربه كرده با آن آشناست». از نظر او علّت اظهار چنين سخنى، ناآگاهى آنان نسبت به زبان فصيح است. البته عبده در اين ميان به اين حقيقت نيز توجّه دارد كه ذوق زبان فصيح را مى‏توان از طريق مطالعه گفتارهاى بليغى كه به زبان مورد نظر مطرح شده و با سر و كار داشتن با اين گونه كلام، حفظ كردن آن و به كارگيرى آن به دست آورد، نه با قرائت كتب متأخّرى كه در اين فنّ نوشته شده و به عجمه و تعقيد نزديكتر است تا به فصاحت و بيان و بلاغت. عبده در عين حال كه درباره كتب متأخّرين فنّ چنين مى‏گويد از كتاب متقدّمينى كه تا قرن پنجم هجرى قواعد نحو و لغت و بلاغت را بنيان نهادند و بويژه از دو كتاب اسرار البلاغه و دلايل الاعجاز تقدير مى‏كند؛ چرا كه از ديدگاه وى‏ اين دو كتاب تنها كتابهايى هستند كه تو را در شناخت قوانين بلاغت به وجدان و ضميرت ارجاع مى‏دهند. (همان، ص201-202)
عبده در مسئله اعجاز بلاغى قرآن جايگاهى را نیز به تأثير تلاوت داده و ديدگاههاى اروپاييانى را كه زبان عربى را فرا گرفته‏اند نيز در رديف استدلالهايى كه بر اعجاز قرآن آورده مى‏شود قرار داده و به «گواهى كسانى از آنان كه اهل علم و انصافند، بر اعجاز و اسلوب و بر اين حقيقت كه بلاغت در اعماق دل نيز تأثير مى‏گذارد» استناد كرده است. عبده تحت تأثير نظريّات و آراء عبد القاهر در مورد اعجاز و برداشت از آن و نيز تحت تأثير شيوه وى در استدلال و مناظره قرار دارد.(همان) در ادامه به نمونه هایی از تفسیر بیانی قرآن از نگاه نویسندگان المنار می پردازیم.

2 . 2. 1 . 1 . 1 . 1 . جلوه هایی از اعجاز بیانی قرآن در تفسیر المنار:
از دیدگاه عبده آیات«وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى‏ عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ» (23و24/بقره)، از بارزترین نشانه های اعجاز قرآن محسوب می شود. زیرا در زمانی که اعراب در پیشرفته ترین دوران فصاحت و بلاغت خود به سر می بردند فردی امی و درس خوانده سخنانی را می گفت که بزرگان فصیحان و بلیغان آن دوران نیز نمی توانست به رقابت ببنشیند.(همان ،ج1، ص190)
از نظر وی «مِنْ مِثْلِهِ» در آیه مذکور دارای دو وجه است؛ وجه نخست آن که ضمیر«ه» در «مِثْلِهِ»، متعلق به قرآن است و به «مِمَّا نَزَّلْنا» باز می گردد. بدین معنی که می فرماید سخنی همانند قرآن بیاورید. و وجه دیگر آن که ضمیر «ه» به « عَبْدِنا» بر می گردد. در این دو وجه عبده معتقد است وجه دوم درست تر است. عبده در ادامه برای بیان دلیلش اذعان داشته که «مِنْ» بر «مِثْلِهِ» وارد شده و آن به این

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه اعجاز قرآن، قرآن کریم، علوم قرآن، حیات طیبه Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علامه طباطبایی، اعجاز قرآن، نکات ادبی، پیامبر (ص)