منابع و ماخذ پایان نامه اصل موضوع

دانلود پایان نامه ارشد

علم به جميع اموري را که مورد نياز مردمان است از صفات امام برمي شمارد.1228 امّا همين متكلمان در مسائل ديگر مانند قدرت ائمه بر اظهار معجزه1229 و دريافت وحي1230 و شنيدن صداي فرشتگان1231 و زائران حرمهاي مطهر خود پس از وفات و آگاهي بر احوال شيعيان خود1232 با نظر مفوضه مخالفت کرده و علم امام به اين امور را واجب و لازم نمي دانند.
اين در حالي است که شيخ مفيد به جز آگاهي امام به هم? صنايع و لغات، ديگر امور را از لوازم امامت و در محدود? علم امام برشمرده است و اگرچه برخي از اين امور مانند ظهور معجزه و ارائ? کارهاي خارق العاده از ديدگاه وي وجوب عقلي ندارد؛ اما بنابر روايات صحيحي که دربار? آنها وارد شده، خبر از ظهور آنها مي دهد1233 و در مواردي بر نوبختيان به سبب ناآشنايي با اخبار و احاديث خرده مي گيرد.1234
به طور کلي ويژگيهاي علم امام از ديدگاه شيخ مفيد عبارت است از:
– علم ائمه ذاتي آنها نيست و علم ذاتي تنها شايست? مقام ربوبي است؛1235
– علم ائمه از سطح علم بشر عادي فراتر است؛1236
– امامان در برخي موارد از نهان آدميان و حوادث آينده آگاهند، اما اين گونه نيست که ضمير آدميان و حوادث آينده در هم? موارد بر ايشان منکشف باشد؛1237
– آگاهي ائمه از حوادث آينده و نهان آدميان وجوب عقلي نداشته و اين لطفي است که خداوند به آنان روا داشته است؛1238
– آگاهي امامان از هم? لغات و صنايع محال و غير ممکن نيست؛1239
– علم امام به موارد فوق واجب و لازم نيست و نمي توان اين گونه از علم را در رديف صفاتي چون عصمت و آگاهي امام به احکام شرعي به شمار آورد و روايات وارده نيز قطعيّت اين موضوع را ثابت نمي کند.1240
– اگرچه وجوب عقلي اين امر که علم غيب از صفات امام باشد محل ترديد است، به هر روي، تعبد به پذيرش علم غيب امام و صدور معجزات و کرامات از ايشان و اخبار از آينده واجب است.1241
شريف مرتضي نيز اظهار نظر مشابهي دربار? محدود? علم امام به موارد ذيل اشاره مي کند:
– امام ممكن است نسبت به پاره اى از رخدادها و حوادث غيرقابل پيش بينى آگاه نباشد.1242
– امام در محدوده اي که حکومت و ولايت او اقتضا دارد بايد از علم و آگاهي خطاناپذير برخوردار باشد و لازم نيست تا از هم? امور آگاهي داشته باشد.1243
– لزوم آگاهي امام به احکام ديني از زمان پيشوايي ايشان است و لازم نيست جميع احکام شرعي را از بدو تولد بداند.1244
شيخ طوسي نيز در مباحث کلامي خود تقريباً آراء شيخ مفيد و سيد مرتضي را بازگو مي نمايد و همانند ايشان علم امام را به احکام شرعي و آنچه به ولايت و حکومتش مربوط است واجب مي داند و همانند سيد مرتضي محدود? زماني علم امام را از ابتداي امامت بر مي شمرد.1245

در جمع بندي نظرات متکلمان بغداد مي توان گفت که ايشان آگاهي از غيب را در اموري که ولايت و حکومتشان اقتضا مي کرده واجب و لازم دانسته و آن را از صفات امام بر شمرده اند؛ اما آگاهي امامان از ديگر امور ضرورت عقلي نداشته و اگر در مواردي بنابر روايات صحيحه آگاهي از غيب در امور ديگر براي ايشان ثابت گشته، لطف و کرامتي است که خداوند به ايشان اعطا کرده است.1246 تفاوت ديدگاه ايشان با گروههاي غلات و مفوضه نيز در اين است که آنان علم امام را ذاتي مي دانند اما به تصريح عالمان بغداد علم غيب ذاتي منحصر به ذات ربوبي است و علم پيامبران و امامان با الهام خداوند حاصل شده و از اين رو اکتسابي است و اين گونه از علم امام مورد انکار هيچ يک از عالمان اماميه قرار نگرفته است.1247
6- 5- 6- 2- 2. اختلاف مکاتب قم و بغداد دربار? حدّ غلو
به طور کلي مي توان گفت مکاتب قم و بغداد دربار? اصل موضوع غلو، موضع يکساني دارند و هر دو گروه، غلات و مفوضه را تکفير مي کنند؛ اما در خصوص برخي از جزئيات و حدّ غلو، ميان آنها اختلاف نظر وجود دارد. آن گونه که ديديم مشايخ قم و غضائري از بغداديان براي ائمه شأن و منزلت خاصي برحسب اجتهاد خود قائل بودند و تجاوز از آن حد را غلو و ارتفاع در مذهب (بيرون رفتن از چارچوب مذهب) مي‌شمردند.1248 به نظر ايشان تفويض، خرق‌عادت، معجزه، علم غيب، و اغراق در شأن ائمه مانند نفي سهو از پيامبر 6منجر به غلو مي‌شده است.1249 (البته اختلاف ديدگاهها در مکتب قم نيز به سان هر مکتب فکري ديگري نبايد ناديده انگاشته شود). در حالي که بسياري از اموري که از ديدگاه قميان غلو بوده امروزه از ضروريات مذهب به شمار مي آيد.1250
نسبت دادن تقصير و کوتاهي در حق ائمه: به مشايخ قم، ديگر مشخص? غاليان از ديدگاه محدثان قم است.1251 در حالي که شيخ مفيد اين ديدگاه استادش شيخ صدوق را ـ داير بر اين كه هركس مشايخ قم را متهم به تقصير و كوتاهي در حق ائمه كند از مفوّضه است ـ نمي‌پذيرد، معتقد است برخي از مشايخ و دانشمندان قم واقعاً مقصرند و در حق ائمه كوتاهي مي‌كنند و آنان را از مراتبشان پايين مي آورند. بسياري از ايشان بر اين باورند که ائمه احکام ديني را نمي دانند تا به قلوبشان القا شود و برخي از آنان مي گويند که ائمه در استخراج احکام به رأي و ظنون پناه مي برند و اين امور بدون ترديد از تقصير و کوتاهي در حق ائمه است.به نظر شيخ مفيد آنچه ابن وليد گفته كه “اولين درجه غلو نفي سهو از پيامبر(ص) و امام است”، از مصاديق بارز تقصير است.1252 در حالي که شيخ مفيد مشخص? غلو را در اين مي داند که “از امام نفى حدوث شود و دربار? آنان قائل به الوهيت و قدمت باشيم زيرا نتيجه آن قول به خلقت اجسام و ايجاد جوهر است كه مقدور عباد نيست و از ويژگيهاى خالق جهان خداوند است”.1253
با ملاحظ? هم? آنچه گفته شد شايد بتوان اين ديدگاه را که قميان در برابر غلو موضع سختي گرفته اند، در بوت? نقد نهاد. زيرا اگرچه شدت عملهايي از برخي عالمان مکتب قم در مواردي ديده مي شود، اما گويي بهره گيري از اتهام راويان به غلو در مواردي بوده که مباني فکري فرد با عقايد قميان ناسازگار بوده است. ضمن آن که بسياري از مواردي که شيخ مفيد بر عقايد شيخ صدوق خرده گرفته، عيناًً آنها را به غاليان نيز نسبت داده است. از اين رو، مي توان گفت که مکتب بغداد با آگاهي بيشتري قدم به عرص? نقد عقايد غاليان گذاشته و با به کارگيري معيارهاي نقد حديث، محدود? انديشه هاي غلوآميز را با دقت نظر بيشتري مشخص نموده است.
6- 5- 6- 3. عدد و رؤيت
در دوران شيخ صدوق و جعفر بن محمد قولويه قمي،1254 نظري? جديدي در اثبات حلول ماه رمضان مطرح شد که براساس آن ماه رمضان همواره سي روز و ماه شعبان بيست و نه روز خواهد بود و بدين سبب به رؤيت هلال نيازي نيست.
اين نظريه بر اين مبنا استوار است که چون سال قمري 354 روز تمام است در نتيجه، ماههاي قمري، يك ماه در ميان، 29 روزه خواهد بود که بنابر آن، ماه رمضان همواره سي روز و ماه شعبان بيست و نه روز خواهد بود و نيازي به رؤيت هلال نيست.1255
نظري? عدد، جز در ميان اندکي از فقهاي شيعه، از جمله شيخ صدوق مقبول نيفتاد و وي نيز براي اثبات ديدگاه خود به رواياتي استناد جست.1256 شيخ مفيد نيز، ابتدا از طرفداران اين نظريّه بود و رساله اي با نام لمح البرهان در تأييد و اثبات نظري? عدد نگاشت،1257 امّا بعدها از اين ديدگاه بازگشت و رسال? جوابات اهل الموصل في العدد و الرؤية را نوشت. وي در اين رساله به تفصيل ادل? قائلان به عدم نقصان ماه را پاسخ گفته است و با استناد به ظواهر آيات قرآن کريم و نقد سندي و دلالي روايات و رفع تعارض آنها بر مبناي اخبار علاجيه، احاديث رؤيت را به دليل موافقت با قرآن کريم و مخالفت با عامّه پذيرفتني مي داند.1258
پيروان مکتب وي همچون سيّد مرتضي1259 و شيخ طوسي1260 نيز احاديث مورد استناد صدوق و موافقان اين نظريه را از جعليّات زنادقه و جاعلان حديث دانسته و به ردّ آنها پرداختند.1261
بدين ترتيب ملاحظه مي گردد که اختلافاتي که ميان مکتب قم و بغداد وجود دارد عمدتاً برخاسته از مبناي ايشان در نحو? پذيرش احاديث و به سخن ديگر در حجّيّت يا عدم حجّيّت اخبار آحاد و مقدار توجه آنان به عقل در فهم معناي احاديث است.

خاتمـه

پژوهش حاضر، تاريخ و تحليل مکتب حديثي بغداد است که در قرن چهارم و پنجم هجري ظاهر شده و دستاوردها و نتايجي در تاريخ برجاي گذاشته است. کوشش ما بر آن بود تا با کاوش در رويکردهاي حديثي اين مکتب و ارزيابي مباني آن، سرشت انديشه هاي حديثي اين دوره را بازيابيم.
چنانکه ملاحظه شد، جدا از دور? حضور امامان: که گرايشهاي متفاوتي ميان اصحاب ايشان وجود داشته است، در عصر غيبت نيز گرايشهاي گوناگوني در زمين? فقه و کلام وجود داشته که برخاسته از نحو? نگرش دانشمندان اماميه به اخبار و روايات و به طور کلي منابع احکام است. صاحبان اين گرايشها را اجمالاً به دو گروه مي توان تقسيم کرد:
گروه اول- اصحاب حديث که خود به دو شاخ? افراطي و معتدل تقسيم مي گشتند؛ گروهي از ايشان روايات را با اصول دقيق علم رجال و علم حديث نقد مي کردند همچون شيخ کليني، محمد بن حسن بن وليد و شيخ صدوق. گروه ديگر طرفدار بي قيد و شرط احاديث بودند و هرگونه حديثي را مي پذيرفتند؛ از قبيل حشويه و مقلده. به طور کلي پايگاه اهل حديث در هر دو شاخ? آن شهرهاي “قم” و “ري” بوده که در قرن سوم و چهارم فعاليت داشته اند.
گروه دوم- اين گروه که فعاليت خود را هم زمان با استيلاي مکتب اهل حديث آغاز کرد، مکتب متکلّمان بوده است. نخستين پايه گذاران مشرب عقل گرايي در ميان اماميه ابن ابي عقيل عماني و ابن جنيد اسکافي بوده اند که معمولاً از ايشان با عنوان “قديمين” ياد مي کنند. به پيروي از ايشان در اواخر قرن سوم با ظهور شيخ مفيد و پس از او سيد مرتضي مکتب “فقيهان متکلّم” بر مجامع علمي اماميه تفوّق يافت و با فعاليتهاي پيگير شيخ طوسي تا قرنهاي متمادي به مکتب بلامنازع فقه، حديث و کلام اماميه بدل گرديد. آنچه در اين پژوهش مورد مطالعه و بررسي قرار گرفت، نگرشها و رويکردهاي حديثي مکتب متکلمان بغداد بود که خلاصه اي از دستاوردهاي آن را ذيلاً مي آوريم:
در فصل آغازين، کوشش نموديم تا نشان دهيم که آرايش نظام سياسي و فرهنگي عصر آل بويه سبب گشت تا زمينه هاي تکوين و گسترش مکتب بغداد فراهم آيد.
در فصل دوم، گفتيم که مکتب بغداد، به سان هر نظام فکري و علمي ديگر، بر اثر عواملي امکان ظهور و بروز يافت. ضمن ارزيابي تحوّلات تاريخي اين دوران، عوامل مؤثر در گسترش اين مکتب را بررسي نموديم و به اين نتيجه دست يافتيم که جريانهاي خردگراي شيعه و سني در بغداد، همچون معتزله و نوبختيان نقش مؤثري در تکوين مکتب عقل گراي بغداد داشته اند. همچنين به برکت حضور ائمه اطهار: در بغداد، اين شهر در قرون دوم و سوم شاهد حضور شيعيان و فعاليتهاي علمي آنان بود که اين خود نقش مهمي در گسترش فعاليتهاي مکتب بغداد در قرن چهارم تا نيم? قرن پنجم داشت. بويژه آن که بزرگاني همچون شيخ مفيد، شريف رضي، شريف مرتضي و شيخ طوسي در آن ديار به فعّاليت علمي پرداختند و مکتب کلامي و فقهي شيعه را بنيان نهادند.
فصل سوم اين پژوهش را به معرّفي مشاهير مکتب بغداد و آثار حديثي آنان اختصاص داديم. آنچه در اين ميان حايز اهمّيّت بود حضور بسياري از محدّثان مناطق ديگر در بغداد و نگارش و انتشار آثار حديثي خود در اين شهر بود.
در فصل چهارم، با ارائ? پيش فرضهاي مکتب حديثي بغداد، چگونگي نگرش آنان به احاديث را مورد بررسي قرار داديم. بارزترين مبناي اين مکتب که به تفصيل بيان شد، اعتقاد به عدم حجّيّت خبر واحد بود که به تبع آن ناگزير به مباحثي نظير عقل و اجماع نيز پرداختيم. در بحث از خبر و اقسام آن گفته شد که خبر به متواتر و واحد تقسيم مي گردد و قسم اخير را از ديدگاه عالمان مکتب بغداد بررسي کرديم و کوشيديم وجوه اتّفاق و افتراق مکتب متکلّمان و مکتب شيخ طوسي را در اين باره توضيح دهيم. برآيند کلّي اين بحث در اين نکته

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد تربیت هنری، آموزش هنر، برنامه درسی، کودکان پیش دبستانی Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه نهج البلاغه، جهان اسلام