منابع و ماخذ پایان نامه اخوان المسلمین، روشنفکران، ناسیونالیسم

دانلود پایان نامه ارشد

المسلمين بوده است. به همين منظور و با هدف گسترش ايده فوق در جهان اسلام در شکل گيري جنبش‌هاي مشابه در جهان اسلام نقش محوري ايفا نمود.
به عنوان نمونه تأسيس اخوان المسلمين در الجزاير، تأسيس اخوان در کشورهاي حاشيه خليج فارس، تأسيس اخوان در سودان(1946)و تأسيس اخوان در کشورهاي سوريه، يمن، موريتاني، کويت و لبنان.از جمله اهداف مهم جنبش پشتيباني از مبارزات آزادي خواهانه مسلمانان در کشورهاي مختلف از جمله مصر، و فلسطين بود.
در ابتدا فعالیت‌های جنبش نیمه مخفی بود و سازمان اخوان‌المسلمین برای گسترش جنبش از جزوه، نامه، سخنرانی و ملاقات‌های شخصی استفاده می‌کرد. جنبش در شرایطی تأسیس شد که از یک سو عناصر محافظه‌کار الازهر هرگونه سازش یا نوسازی جامعه و دگرگونی دینی را رد می‌کردند و از سوی دیگر، نوگرایان به دنبال جامعه‌ای بودند که در آن دین و سیاست از هم جدا باشد.
برای درک انگیزه ظهور اخوان المسلمین باید به بررسی اوضاع مصر از سال 1337ق(1919م). پرداخت.
در این دوران بخشی از مصر، (محمودیه) در اشغال انگلیس بود. تب و تاب جنبش ملی بر ضد سلطه ی خارجی اوج گرفته بود. احزابی تشکیل یافته و تظاهرات و تلاشهای سیاسی و اجتماعی وسیعی شکل گرفت و روح مبارزه ی ملی حاکم شد. از آن سوی مبلغان مسیحی نیز بر کوشش‌های تبلیغی خود افزودند. قبطیان مصر به رهبری برخی از نویسندگان و روشنفکران خود به ناسیونالیسم مصر و به تعبیر دیگر قبطی گرایی دعوت‌ می‌کردند. غربزدگی و تفکر غربی، رواج آداب و سنن فرهنگی به ویژه در میان طبقات اشراف و نفوذ اقتصاد سرمایه داری از دیگر خصوصیات جامعه ی مصر شده بود. برخی از روشنفکران از جدایی دین از حکومت سخن‌ می‌گفتند. مهمتر از همه، با الغای خلافت عثمانی در 1342ق(1924م)و تقسیم قلمرو آن دولت به کشورهای کوچک و متعدد، بحران سیاسی عظیمی در مصر و سایر کشورهای عربی ایجاد شده بود. هرچند کوشش‌هایی از سوی الازهر و سازمان‌های دیگر برای احیای خلافت صورت گرفت، اما عوامل متعدد از جمله رقابت برخی مدعیان خلافت، این کوشش را بی ثمر ساخت . در مقابل آنچه رشد یافت، ناسیونالیسم عرب و طرفداری از وحدت عربی بود، نه اسلامی. نظامی کهن و پوسیده فروپاشیده بود، اما هیچ نظامی جایگزین آن نشده بود. در چنین اوضاع آشفته ای جنبش جدید اسلامی آغاز شد.)يوسفي اشكوري،1385،14)
از نظر هرایردکمجیان تأسیس این سازمان نمایانگر تلاقی جریان های نیرومند اجتماعی و شخصیت توانای بنا بود .مصر در سالهای میان دو جنگ جهانی کانون فشارهای متضاد اجتماعی، اقتصادی،سیاسی و ایدئولوژیک به حساب‌ می‌آمد. اين عوامل، محیط مساعدی برای ظهور اخوان فراهم آورد. مشخصه این محیط بحرانی که سابقه آن قبل از بنا به نیمه دوم قرن نوزدهم باز می گشت، نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی اروپا در دوران سلطه بریتانیا و خاندان غیربومی محمدعلی بود. در این محیط بحرانی دو جنگ جهانی، عکس العمل مصری‌ها نسبت به نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی اروپا به دو شکل و جریان عمده نمایان گردید:
یکی پیکار علیه خدیو و اربابان اروپاییاش بود که مبارزات مصطفی کامل و محمد فرید و سعد زغلول علیه بریتانیا سمبل آن به شمار میرفت . دومین جریان جنبش اصلاح(رفرم اسلامی و سلفیه) زیر نظر شیخ محمد عبده بود و این عکس العمل‌های ناسیونالیستی و اسلامی وابسته سالهای بین دو جنگ در گرماگرم رویارویی سه جانبه میان پادشاه، بریتانیا و سیاستمداران ناسیونالیست به رهبری حزب وفد زمینه مناسبی برای رشد پیدا کردند. اما از دیدگاه مصری ها این جنبش‌های روشنفکرانه اجتماعی – سیاسی نتوانسته بودند مصر را از یوغ بریتانیا، نفوذ فرهنگی و اقتصادی منحط غرب و حکومت درباریان فاسد رها سازند . رهبر مذهبی مصر نیز قادر نبود یک فرمول ایدئولوژیک برای شکل دادن به فرآیند ساختار ملی و تحول اجتماعی- اقتصادی مصر ارائه دهد . بدین ترتیب واکنش حسن البنا در قبال محیط بحران، طرفداری از بازگشت به بنیادهای اسلام یعنی دعوت به بنیادگرایی و بازتاب مستقیم جنبش‌های تجدیدحیات طلبانه قبلی بود. (دكمجيان1390،148-147)
به تعبیری‌ می‌توان جنبش اخوان المسلمین را زاییده اوضاع سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر مصردر پی تفکر جدایی دین از سیاست(سكولاريزم) در میان روشنفکران و آهنگ احساسات ملی گرایانه برای اصلاح اوضاع این کشور در دوران اختناق بعد از انقلاب 1919.م مصر بر ضد انگلیس دانست.(آقايي،1365،10)
شاید بنیانگذاران این جنبش به ویژه حسن البنا (مرشد عام اخوان المسلمین) از یک سو با تحول در اعتقاد مسلمانان و بالاخص مصریان از حالتی ایستا به سمت پویایی و حاکمیت تعالیم شریعت بر زندگی اجتماعی و سیاسی مصر گام بر‌ می‌داشت . از سوی دیگر بر یگانگی مسلمانان در برابر استعمارگران غرب که کشورهای اسلامی را مورد تجاوز قرار داده بودند تاکید‌ می‌کرد.(راستگو1390،2)
حمید عنایت در باره ی ریشه‌های پیدایش اخوان‌ می‌گوید:”جمعیت اخوان که به رهبری حسن البنا در سال 1928در اسماعیلیه بنیاد گرفت اصلاَ زاییده ی مقتضیات سیاسی و اجتماعی مصر در نخستین سال‌های پس از جنگ جهانی اول بود که از آن جمله رواج بی دینی میان روشنفکران و درس خواندگان و گسترش فکر علمانیت پس از پیروزی کمال آتاتورک و برانگیخته شدن احساسات سیاسی مصریان در پی انقلاب سال 1919برضد انگلیس، و آرزوی همگانی ایشان را به اصلاح اوضاع داخلی مصر باید یاد کرد ولی اگر اخوان از یکسو برای حاکمیت تعالیم اساسی اسلام برزندگی اجتماعی و سیاسی مصر می‌کوشیدند و‌ می‌خواستند معتقدات اسلامی مصریان را از حالت ایستا و بی اثر خود بیرون آورند، هدف دیگر آنان تحقق یگانگی عرب و برافکندن یوغ آن قدرت های اروپایی بود که به وطن اسلامی دست درازی کردند (عنايت،1370،240)

3-2 ویژگی‌های جماعت اخوان‌المسلمین

حسن‌البنّا ویژگی‌های این جماعت را چنین توضیح داده است:
• اخوان‌المسلمین دعوتی است “سلفی”زیرا مردم را به بازگشت به اسلام و کتاب و سنّت و روش اسلاف و صالحان امت فرامی‌خواند؛ اما پیداست که در برخی برداشت‌های خود با آن‌چه امروزه جریان سلفیه نامیده می‌شود، تفاوت‌هایی دارد که نباید مغفول بماند.
• اخوان‌المسلمین دعوتی است “سنّی”زیرا خود را ملزم به سنّت پیامبر، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، در همة ابعاد به خصوص در عبادت و عقیده می‌داند.
• اخوان‌المسلمین دعوتی است “صوفیانه” زيرا اساس خوبی‌ها را در وارستگی و طهارت نفس و پاکی دل و شرح صدر می‌داند و بر پایداری بر عمل تأکید دارد، و معتقد است نباید به خلق طمع داشت، بلکه باید همه چیز برای خدا باشد. ولی ناگفته پیداست و تاریخ هشتاد ساله اخوان نیز گواه بر این است که نگاه اخوان به “تصوف”  با شیوة خانقاهی و سنّتی آن فرق دارد و آن بخش از تصوف را که با سنّت پیامبر، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، تعارضی ندارد و پیراسته از بدعت‌‌هاست، می‌پذیرد و به‌کارمی‌بندد که در قرآن و سنّت به تزکیه و احسان معروف است.
• اخوان‌المسلمین جریانی است “سیاسی”زیرا خواهان اصلاح حکومت و تعدیل نگرش نسبت به مسائل مربوط به امت و حفظ عزت و کرامت مردم و ارتباط بین‌المللی است.
• اخوان‌المسلمین جریانی است “ورزشي” زیرا به سلامت عمومی توجه دارد و بر این باور است که “مؤمن قوی بهتر از مؤمن ضعیف است.”و خود را ملزم به فرمودة پیامبر، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، می‌داند:”جسم شما بر شما حقی دارد”و می‌داند که مسئولیت‌ها و تکالیف انجام نمی‌شود مگر با داشتن جسمی سالم و قوی و سرشار از ایمان و ذهنی روشن و فهمی صحيح.
• اخوان‌المسلمین پیونددهنده علم و فرهنگ و روش فکری است: زیرا آموختن علم را فریضه‌ای اسلامی می‌داند تا جایی‌که “اگر علم در چین باشد باید در پی آن رفت”و دولت اسلامی مؤظف به رشد ایمان و علم در جامعه است.
• اخوان‌المسلمین شرکتی است “اقتصادی”زیرا نظرشان این است که اسلام به مدیریت مال و کار و کسب عنایت خاصی دارد و پیامبر، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، فرموده است: “چه نیک است مال پاک برای شخص پاک”و هم فرموده است: “کس شب از دست‌رنج خود بهره گیرد گناهان او بخشیده است”.
• اخوان‌المسلمین نهادی است “اجتماعی”زیرا برای پیشگیری و درمان و علاج دردهای اجتماعی تلاش می‌کند و برنامه دارد.
• اخوان‌المسلمین نهادی است “برنامه‌ریز”زیرا موارد ذیل را توصیه می‌کند:
• دوری از اختلاف و فتنه‌انگیزی؛
• پرهیز از هیمنه و تسلط اعیان و اشراف و سیاستمداران بر جماعت؛
• پرهیز از هیمنه و تسلط احزاب و گروه‌های سیاسی بر جماعت؛
• عنایت به سازندگی و تکوین شخصیت‌ها و رعایت حرکت گام‌به‌گام و تدریجی در برنامه‌ها؛
• عمل‌گرایی و دوری از تبلیغات شعارگونه؛
• توجه شدید به اقبال جوانان و عنایت خاص به آنان؛
• توجه به سرعت گسترش جماعت در روستاها و شهرها و داشتن برنامه (اربابی1392،42)

3-3تشکيلات و نحوه عملکرد جنبش اخوان المسلمین:

در رأس جنبش اخوان المسلمين رهبري جنبش قرار داشت که ابتدا به عهده حسن البناء بود و پس از ترور بنا ,حسن الحديبي آن را به عهده گرفت. بعد از مرشد عام جنبش کادر اصلي رهبري جنبش قرار داشت که عمدتا از افراد بسيار برجسته جنبش بودند و بخش‌هاي مهم و اساسي جنبش را رهبري مي کردند . عبدالقادر عوده، سيد قطب از اين افراد بودند.
مهم ترين بخش تشکيلات جنبش پس از کادر رهبري بخش فرهنگي قرار داشت که تبليغات نشريات، مجلات و بسياري از کارهاي اساسي تبليغاتي جنبش را انجام مي داد .در يک دوره مسئوليت بخش فرهنگي به عهده نظريه پرداز مهم جنبش سيد قطب بود(همان) جنبش بنا به مقتضيات زمان گاه بصورت علنيدر جنگ‌هاي‌هاي فلسطيني و آزادي مصرو گاه بصورت مخفي اقدام به تشکيل سازمانهاي نظامي نيز مي كرد.اولين سازمان نظامي اخوان “الجهاز السري” نام داشت و در جنگ جهاني دوم براي آزادي مصر از ارتش بيشترين رشادت‌ها را نشان داد.
جمعيت اخوان المسلمین بر حسب مناطق و شهرها به شعبه‌های مختلفي تقسیم‌ می‌شوند که هر کدام از این شعبه‌ها دارای مسوولی به نام “مجلس اداری” است که به وسیله مجمع عمومی هر شعبه انتخاب‌ می‌شود. اخوان المسلمین از نظر اداری به سه بخش اداره شعبه، ادارة منطقه و دفتر اداری که هر سه تابع” دفتر ارشاد عام” هستند، تقسیم‌ می‌گردد.
کمیته‌های اصلی وابسته به دفتر ارشاد شامل کمیته مالی، کمیته قضایی، کمیته سیاسی، کمیته خدمات، کمیته مسايل فقهی و کمیته آمار‌ می‌باشد. بودجه جمعیت به وسیلة جمع آوری حق عضویت و هدایا و اوقاف فراهم‌ می‌آيد(هوسمي1368،38)
اخوان دارای سلسله مراتب داخلی‌ می‌باشد که شامل موید، منتسب، منتظم و عامل‌ می‌شود و هر عضو پس از طی مراحلی که شامل گذراندن دوره‌های فرهنگی و اعتقادی است به مرحله بعدی راه پیدا‌ می‌کند.
جنبش براي رسيدن به اهداف خود از شيوه‌هاي مختلفي استفاده مي نمود به عنوان نمونه:
1- نشر کتاب و مجله.
2- تبليغات وسيع و گسترده از طريق مساجد و مدارس ديني.
3- تبليغات و تلاش مخفي و وسيع براي نفوذ در کادر ارتش و ارگان هاي دولتي.
4- نوشتن نامه‌هاي سرگشاده به مقام‌هاي حکومتي.
5- اقدامات نظامي (گلي زواره،1380، 350-349)
3-4- حسن البنا(مؤسس اخوان المسلمین)
مؤسس اخوان المسلمین، حسن البناء در حدود سال 1900م در شمال غربی قاهره متولّد شد، بعد از ورود به دبیرستان به عضویت یکی از انجمن‌های اسلامی درآمد و در این ارتباط سازمان جدیدی به نام انجمن امداد حصافیه را پایه گذاری نمود که دارای دو هدف اصلی “نگهداری و گسترش ارزش‌های اسلامی”و “دفاع در برابر هجوم میسونرهای غربی”بود. این سازمان الگویی بود که مطابق آن بعدها اخوان المسلمین طرح ریزی گردید. وی در مورد گسست نسل جوان و دانشجویان از فرهنگ خویش وحقایق اسلام بسیار نگران بود و اعتقاد داشت كهآينده هر ملّت و هر ایدئولوژی در دست نسل جوان، طلبه، دانشجویان و روشنفکران قرار دارد؛ لذا عمده فعالیت‌های خود را متوجّه این قشرها کرد.
وی بر آن بود همان طور که در انقلاب‌های چپی، کادر انقلابی از طبقه پرولتاریا برمیخیزد، در انقلاب اسلامی نیز برای پیشبرد اهداف باید، مستضعفین را مورد توجّه قرار داد. وی در مساجد، مراکز فرهنگی و عمومی درباره

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه اسلام سیاسی، دین و سیاست، اسلام گرایی Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه اخوان المسلمین، کشورهای اسلامی، شورهای اسلامی