منابع و ماخذ مقاله وجوه اعجاز قرآن، وجود خداوند، واجب الوجود

دانلود پایان نامه ارشد

زندگي پس از مرگ و صبر در سختيها به گونه اي كه تحمل و كار آمدي آنها چندين برابر ميشود.290
پس از اين مقدمات، به بيان كاركردهاي نگرش ايماني در قرآن ميپردازيم. نكته اي كه در انديشه علامه طباطبايي به عنوان يك متفكر بزرگ اسلامي ومفسر قرآن قابل توجه است اين است كه ايشان در مورد اين كاركردها همان نظري را دارد كه درجاي جاي قرآن مطرح شده است.لذا در اينجا كاركردهاي نگرشي دين از ديدگاه قرآن را به سه قسم “روانشناختي”، “رفتاري”، “اخروي” تقسيم مي‌کنيم.و هر كدام را به اختصار بيان ميكنيم. و در ضمن بيان اين كاركردها، كاركردهاي نگرشي دين از ديدگاه علامه طباطبايي هم مطرح ميشوند.
1- كاركردهاي نگرش ايماني در قرآن
1-1- كاركردهاي روانشناختي ايمان: با ياد خدا دلهاشان آرام مي‌گيرد، خدا را مدافع خود و خود را مشمول برکات خداوند مي‌دانند، نسبت به يكديگر مودت و دوستي دارند، اگر به درجه اي از تقوا برسند، داراي نيروي تشخيص حق و باطل ميشوند، هميشه توكلشان به خداست، چون آيات الهي بر آنان خوانده ميشود بر ايمانشان افزوده ميشود، عزت را فقط براي خدا و رسول خدا ميدانند، خدا را ولي و ياور خود مي‌شمارند، خود را پيروزميدانند، به هنگام مصيبت صبور و به هنگام خشم داراي حلم هستند، و خدا را دوست دارند.
علامه طباطبايى ذيل آيه مباركه “الا بذكر الله تطمئن القلوب”يكي از كاركردهاي فردي دين را انبساط و آرامش رواني بيان ميكند و در اين باره اظهار مى دارد:
“اين آيه، تنبيهى است به اين نكته كه مردم متوجه پروردگار خود بشوند و با ياد او دل هاى خود را راحت سازند… پس ياد او براى نفسى كه اسير حوادث است و همواره در جستجوى ركن وثيقى است كه سعادت او را ضمانت كند، و نفسى كه در امر خود متحير است و نمى داند به كجا مى رود و به كجايش مى برند و براى چه آمده، مايه انبساط و آرامش است.”291
2-1- كاركردهاي رفتاري ايمان: در تنهايي از تقوا و در تنگدستي از صدقه دادن غافل نيستند، حتي زماني که برايشان بيم ضرر برود دست از راستگويي نمي‌کشند، در نماز فروتن‌اند، از بيهوده روي گردانند، زكات ميپردازند، در انجام دادن کار نيک شتاب مي‌ورزند ودر آن سبقت ميگيرند، آنچه را خدا حلال كرده بر خود حرام نمي دانند، از بعضي گمانها پرهيز دارند، تجسس و غيبت نمي كنند و آن را بسيار زشت ميدانند، چشم و دامن خود را حفظ ميكنند، خيانت در امانت را روا نمي دارند، به عهد و پيماني كه بستهاند وفادارند، اموال ديگران را به ناحق نمي خورند، به دنبال برقراري عدل و قسط هستند، به عمران و آبادي مساجد الهي توجه دارند، و با مال و جانشان در راه خدا تلاش ميكنند.
3-1- كاركردهاي اخروي ايمان: داخل بهشت مي‌شوند، مورد آمرزش خدا قرار مي‌گيرند، با صالحان همنشين هستند. اجر و پاداش آنها با خداست.292
2- كاركردهاي معرفت زايي دين
همانطور كه گفتيم عقايد و باورها جزءنگرشي دين را تشكيل ميدهند .کارکردهاي معرفتي دين جوابگوي فکر و انديشه آدمي و مربوط به عرصه اعتقادات است.کارکردهاي معرفت بخشي دين شامل خداشناسي، پيامبر شناسي، معاد شناسي ميشود، که به ترتيب به آنها ميپردازيم:
1-2- خداشناسي
آيات‌ متعدد قرآني با فراخواني‌ انسان‌ به‌ تفكر در مخلوقات، نظم‌ حاكم‌ بر جهان، حدوث‌ جهان، فقر ماهوي‌ جهان و فطرت، انسان‌ را به‌ براهين‌ خداشناسي‌ رهنمون‌ مي‌سازد. دربارة‌ صفات‌ خداوند، پيامبران‌ به‌ معرفي‌ و تبيين‌ صفات‌ كمالي‌ و جمالي‌ خداوند پرداختند.293 سؤال اين است كه از چه طريقي بشر ميتواند اوصاف خداوند رابشناسد. متكلمان و از جمله علامه طباطبايي راههاي مختلفي براي دستيابي به اين شناخت ذكر كرده اند:
1-1-2- راه عقلي : وقتي وجود خداوند را واجب الوجود بدانيم، عقل يكي از صفات ثانويه واجب را يعني صفت سلبي ” نفي تركيب ” ثابت ميكند.
2-1-2- مطالعه جهان هستي : در پرتو مطالعه و تدبر در نظام تكويني عالم، ميتوان به صفاتي مانند حكمت و علم الهي پي برد.
3-1-2- مشاهده قلبي و كشف و شهود : انسان، در پرتو رياضت و مبارزه با نفس به جايي ميرسد كه ميتواند جمال و جلال خداوند را با چشم دل مشاهده كند.
4-1-2- مراجعه به قرآن و حديث : يكي از راههاي شناخت اوصاف الهي، رجوع به متون ديني است. در اين جا جايگاه دين و پيشوايان مذهبي مشخص ميشود. قرآن كريم و روايات مفسران واقعي آن، حقايق بسيار ژرف و معارف بسيار وسيعي درباره خداشناسي در اختيار بشر گذاردهاند. معارفي كه چه بسا عقل بشر به تنهايي قادر به فهم آن نيست. در قرآن كريم بيش از 120 اسم، اعم از اسم ذات، صفات و افعال براي خداي سبحان ذكر شده است. 294
2-2- پيامبرشناسي
يكي از كاركردهاي دين در حوزه معرفت شناسي، شناسايي پيامبران به مردم است. افرادي از طريق دين و كتابهاي آسماني به مردم معرفي شدند كه با خداوند تماس داشته و پيام او را دريافت ميكردند. در تورات، انجيل و قرآن كريم به نام برخي از پيامبران الهي و داستان زندگاني آنان اشاره شده است. در قرآن نام 25 نفر از پيامبران آمده است، اما تصريح شده كه پيامبران ديگري هم بودند كه سرگذشت آنان را بر تو بازگو نكرده ايم. در روايات منقول از اهل بيت آمده است كه خداوند 124 هزار پيامبر مبعوث فرموده است.295
1-2-2- تبيين خصوصيات پيامبران
دين، پيامبران را شخصيتهاي برگزيده اي معرفي كرده است كه مأموريت خاصي داشتهاند :
1- 1-2-2- پيامبر بشر است: ” قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحي إِلَيَّ “؛ بگو من بشري مانند شما كه به من وحي ميشود.
2-1-2-2- پيامبران براي هدايت انسانها آمدهاند. انسان ميتواند با پيروي از آنان، سعادت خويش را تضمين نمايد و از گمراهي نجات يابد.
3-1-2-2- پيامبران از سوي خداوند برانگيخته شدهاند و مأموريت دارند.
4-1-2-2- پيامبران، پيام الهي را دريافت ميكنند، و چيزي بر آن نمي افزايند : ” إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحي “.
اديان الهي براي معرفت انبيا، صفات برجسته آنان را به مردم معرفي كردهاند. ذكر زهد و ساده زيستي و تواضع و صبر و پايداري پيامبران در قرآن مجيد در اين راستا ميباشد.296مثلاً قرآن كريم، پيامبر اسلام را اُمّي معرفي كرده است؛ يعني سواد خواندن و نوشتن ندارد و اين از وجوه اعجاز قرآن است : ” وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً الاْرْتابَ المُبْطِلُونَ “.297
2-2-2- معرفي انگيزه بعثت پيامبران
خداوند از ارسال رسل و انزال كتب اهدافي را تعقيب كرده است كه مهم ترين انها عبارت است از :
1-2-2-2- تعليم : اديان الهي از طريق كتابهاي آسماني و پيامبران معارفي را در اختيار بشر قرار داده است. بخشي از اين معارف به گونه اي است كه بشر نمي تواند با عقل خويش به آنها دست يابد. : ” وَيُعَلَّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ “. خداوند يكي‌ از وظايف‌ پيامبران‌ را تعليم‌ حكمت‌ و دانش‌ مي‌داند كه‌ انسان‌ از آن‌ خالي‌ الذهن‌ بود: “وَيُعَلٍّمُكُمُ‌ الكِتَابَ‌ وَ‌الحِكمَةَ‌ وَيُعَلٍّمُكُم‌ مَا لَم‌ تَكُونُوا تَعلَمُونَ”.
2-2-2-2- تزكيه مردم : فرا خواندن مردم به تزكيه و تقوا از اهداف مهم بعثت پيامبران است.
3-2-2-2- دعوت به توحيد و پرستش خدا : قرآن مجيد ميفرمايد : همه پيامبران مردم را به توحيد و دوري از شرك فرا خواندند.
4-2-2-2- عدالت گستري : قرآن مجيد فلسفه ارسال همه پيامبران را برپايي عدالت معرفي كرده است.298
5-2-2-2- نياز فطري بشر به ارسال رسل : علامه از جمله كساني است كه ارسال رسولان را ضروري ميداندو ثانياً براي مدعاي خود استدلال عقلي مطرح كرده است. شكل برهان وي را ميتوان به صورت زير تنظيم كرد:
مقدمه نخست: دستگاه آفرينش به صورتي است كه هر موجودي، از جمله انسان، بالضروره به سوي كمال نوعي خويش هدايت ميشود.(اصل كمال جويي وسعادت طلبي)
مقدمه دوم: انسان به صورت طبيعي داراي حب ذات است و براي خود، همه چيز را استخدام ميكندو دامنه استخدام وي، همه همنوعانش را نيز فرا ميگيرد.(اصل استخدام )
مقدمه سوم: انسان به دليل استخدام گر بودن بالاضطرار اجتماعي است.
مقدمه چهارم: حب ذات، برتري جويي و استخدام گري انسان، سبب بروز اختلاف و ستيز در جامعه ميشود. ( اصل اختلاف در زندگي اجتماعي ).
مقدمه پنجم: نظام آفرينش اقتضا ميكند كه اين اختلاف برطرف شودتا انسانها به كمال برسند. 299
مقدمه ششم: اگر اختلافاتي كه در جامعه بشري رخ ميدهد مهار و كنترل نشوند، حيات اجتماعي مختل خواهد شد، ولي چون حيات اجتماعي براي انسان ضرورت دارد، بنابراين، بايد براي حل و رفع اختلافات، چاره انديشي كند. راه چاره براي حل و رفع اختلافات اجتماعي نيازمند قانون و برنامه اي جامع و راهگشا است. ( اصل ضرورت قانون ).
مقدمه هفتم: قانوني كه براي زندگي اجتماعي بشر لازم است ممكن است گونههاي متفاوتي داشته باشد، اما از آنجا كه اين اختلافات منشأ دروني دارد، يعني از طبيعت و سرشت انسان سرچشمه ميگيرد نمي توان قانون يا راه حلّ آن را امري دروني و بشري دانست، در نتيجه، بايد اين قانون منشأ بيروني داشته باشد و آن، چيزي جز وحي الهي نيست بنابراين تنها قانون جامع آن است كه سرچشمة الهي داشته باشد.300
درنتيجه :براي اينكه از جوامع بشري رفع اختلاف شود و زمينه كمال انسانها فراهم آيد، بعثت انبياء و فرو فرستادن وحي از سوي خداوند ضروري است.
3-2- معاد شناسي
از آن جا كه شناخت معاد و فرجام انسان، در زندگي فردي و اجتماعي او تأثير به سزايي دارد؛ به طوري كه حتي اعتقاد به توحيد، به تنهايي نمي تواند اثر گسترده اي در جهت دار كردن زندگي انسان داشته باشد. قرآن كريم تحقق معاد را از وعدههاي حتمي الهي ميشمارد و ميفرمايد : ” وَ أَنَّ السّاعَهَ لا رَيْبَ فِيها ” و از طريق بيان پديدههاي مشابه معاد مانند رويش گياه، خواب اصحاب كهف، زنده شدن حيوانات و زنده شدن بعضي از انسانها در همين جهان امكان معاد را ثابت ميكند و از طريق برهان حكمت و عدالت خدا، بر ضرورت معاد تأكيد مينمايد؛301
به نظرعلامه آگاهى از حيات پس از مرگ، و اوصاف آن عالم كه از جمله امور اعتقادي است، ازقلمرو فكر بشر بيرون است، و دستيابى به اين معارف جز از طريق دين امكان پذير نيست، زيرا كه دين به دليل آن كه از پيام وحى سرچشمه گرفته است. به وضوح آينده بشر، و سرانجام زندگى او را ترسيم نموده، و با كمال صراحت و قاطعيت ضرورت اصل معاد و حيات اخروى را اثبات مى كند، و اعتقاد به آن را يكى از اصول سه گانه دين مى شمارد.302
علامه طباطبايي در خصوص اهميت معاد مى فرمايد:
“اعتقاد به معاد يكى از اصول و پايه هايى است كه استوارى دين بر آن بنا نهاده شده است؛ چون با سقوط اين پايه امر و نهى و وعده و وعيد و بلكه اصل نبوت و وحى ساقط مى شود كه با سقوط اينها دين الهى به كلى باطل مى شود”.303.
بنابراين از ديدگاه علامه طباطبايي معادشناسى از كاركردهاي ارزنده دين است ودين دراين عرصه كاركردهايي دارد كه نه تنها عقل بشري بلكه هيچ چيز ديگري نمي تواند جايگزين آن بشود و پرسش هايي كه بشر در اين زمينه دارد را پاسخ دهد.
2-1-2-4- کارکردهاي دين در عرصه اخلاق
پيش از هر بحثى پيرامون كاركردهاى دين در عرصه اخلاق لازم است.براي روشن تر شدن موضوع ابتدا معناى لغوى و اصطلاحى اخلاق از ديدگاه علامه (ره)رابيان ميكنيم زيرا تا تعريفى دقيق از اخلاق صورت نگيرد، نمى توان به درستي كاركرد دين درعرصه اخلاق و يا رابطه آن دو را بيان نمود.
از نظر علامه اخلاق جمع “خلق” است و خلق به يک صورت ادراکي ميگوييم که در درون انسان جايگير شده و در موقع مناسب در درون انسان جلوه کند و او را به اراده عمل وا ميدارد.304به عبارت ديگر “خلق” ملکهاي نفساني است که اگر افعال بدني مطابق اقتضاي آن ملکه بخواهد از آدمي سرزند، آسان سر ميزند، خواه آن فعل از فضايل باشدمانند شجاعت، عفت و امثال آن، و چه از رذايل مانند حرص و جبن و امثال آن.305
در تعريف اخلاق نيز تعابير

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ مقاله سوره بقره Next Entries منابع و ماخذ مقاله اخلاقي، اخلاقي‌، قواي