منابع و ماخذ مقاله سوره بقره

دانلود پایان نامه ارشد

و سخاوت و مانند وظايف معاشرت و داد و ستدو غير آنها و اين قسم بويژه معاملات ناميده ميشود”.265
بنا بر آنچه بيان شد علامه طباطبايي سه بعد يا سه بخش براي دين مطرح كرده اندكه عبارتند از :1-اعتقادات، 2-اخلاق، 3-احكام عملي.266ايشان اخلاق و احكام را جزءبخش عملي دين به شمار مي آورد.
2- دين و نظريه فطرت علامه
در لغت نامه دهخدا فطرت به معاني آفرينش، ابداع و اختراع، صفتي كه هر موجودي در آغاز خلقتش داراست، خميره، سرشت، جبلت، سرشت كه بچه بر آن آفريده در رحم به كار رفته است.
بر اين اساس، فطرت آن حالت و ويژگي و قالبي است كه آدمي در بدو خلقتش بر اساس آن آفريده شده و مطابق آن شكل گرفته است.اين امور در راستاي هدفي قابل توجه سازمان يافته اند، هدفي كه با كل هدف خلقت انسان سازگار است و در آن مسير قرار ميگيرد. از آنجا كه بر اساس آيات قرآن كريم، هدف خلقت انسان عبوديت، خليفه الهي و در يك كلام رسيدن به كمال و انسان كامل شدن است، اين امور نيز در اين راستا در نهاد او تعبيه شده است. اين امور هدايت تكويني الهي را براي آدمي به ارمغان ميآورند.بنابر اين فطرت عبارت است از مجموعه استعدادها و گرايشهاي دروني انسان كه خداوند در جهت هدايت تكويني انسان آنها را آفريده است267.
علامه طبا طبايي دين را ازجمله امور فطري ميداند. و در توضيح اين مطلب بيان ميكند كه :
” از آنجايي كه خداي سبحان هر نوعي از انواع موجودات را به سعادت مخصوص خويش راهنمايي ميكند. چون سعادت بشر در اين است كه اجتماعي زندگي كند.”268
و بيان ميكند كه:
” همين اجتماع و مدنيت، آدميان را به احكام و قوانيني محتاج ميكند كه با احترام نهادن به آن و به كاربستن آن، امور مختلف زندگي را منظم ساخته و اختلافات خود را كه غير قابل اجتناب است برطرف سازند و هر فردي در جايي قرار بگيرد كه سزاوار آن است و به همين وسيله سعادت و كمال وجودي خود را در يابد”.269
لذا خداي سبحان برايش قانوني درست كرده بنام دين، كه تمامي احكامش از سرچشمه فطرت مايه گرفته، همان فطرتي كه خداوند انسان را بر آن فطرت آفريده، فطرتي كه در حقيقت راه خدا و دين خداست. 270
بنابراين از نظر علامه طباطبايى سنت تشريع، مبتنى بر سنت تكوين است وي در اين باره ميفرمايد:
” عمل بر طبق دين عمل بر وفق قوانينى است كه نظام خلقت برايش مقرر كرده و تسليم در برابر دين، تسليم در برابر خط مشى است كه خلقت پيش پايش نهاده است”.271
بنابراين ايشان فطري بودن دين را به معني مطابق بودن محتواي آن با نظام خلقت ميداند.
3- دين و ماهيت اجتماعي آن
در بينش علامه، رسالت دين، هدايتگرى است و موضوع آن انسان است. با اين حال دين امري فردي نيست، بلکه برعکس، از آن جا که چهره غالب زندگي انسان، زندگي جمعي است وجامعه براي او يک ضرورت است، دين نيز که هدفش سامان دادن به زندگ انسان و به دنبال آن هدايت او به سوى کمال است، نمي تواند نسبت به جامعه انساني، روابط و نهادهاي آن بي توجه باشد. 272
به نظر ايشان اگر قرار است انسان به عنوان يک فرد به سعادت برسد، ناگزير اين کار بايد از طريق دخالت در زندگي عيني و اجتماعي او صورت گيرد . علامه (ره)در اين باره ميفرمايدكه :
“مهمترين هدفي كه در تعاليم اسلام دنبال شده صلاح مجتمع و اصلاح عموم است، چون هر چند انسانها فرد فردند، وهر فردي براي خود شخصيت و خير و شري دارد، وليكن از نظر طبيعتي كه همه انسانها دارند يعني طبيعت مدنيت، سعادت هر شخصي مبتني بر صلاح و اصلاح ظرف اجتماعي است كه در آن زندگي ميكند، بطوريكه در ظرف اجتماع فاسد، كه از هر سو فساد آن را محاصره كرده باشد، رستگاري يك فرد و صالح شدن او بسيار دشوار است، و يا به تعبير ديگر عادتاًمحال است”.273
از نظر وي همين معنا ملاك اهتمام اسلام به شأن اجتماع است…علت اين شدت اهتمام هم روشن است ؛براي اينكه وقتي تربيت و رشد اخلاق و غرايز در يك فرد انسان كه ريشه و مبدأ تشكيل اجتماع است مؤثر واقع ميشود كه جو جامعه با آن تربيت معارضه نكند.274
بنابر اين حاکميت نيروى اجتماع بر فرد، ملاک اهتمام اسلام به موضوع جامعه و اجتماع است ؛زيرا از نظر علامه سعادت هر فرد مبتني بر صلاح جامعه اي است كه در آن قرار دارد، از اين رو ست كه اسلام به اصلاح جوامع تاكيد دارد.
4- كاركردهاي دين از ديدگاه علامه طباطبايي
كاركرد دين به دنبال اين است كه بگويد دين پاسخگوي چه نيازي از نيازهاي انسان است، اين عنوان ، از مباحث جديد كلامي است، كه در كلام سنتي نيز با عناويني متفاوت و به صورت سربسته و پراكنده مانند آثار دين، نقش دين در زندگي فردي و اجتماعي ، فوائد بعثت انبياءو…مطرح بوده كه نشانگر پيشينه اين بحث نزد متكلمان و دانشمندان مسلمان است.275
در مباحث گذشته گفتيم كه دين از نظر دوركيم در بعد اجتماعي خلاصه ميشود . بر اساس تعريفي كه او از دين ارائه ميدهد، دين را مجموعه اي از باورها و مناسك ميداندكه تنها بعد مناسكي دين از نظر وي كاركرد اجتماعي دارد، و باورهاي ديني از نظر او كاركردي ندارند . اما دين از نظر علامه طباطبايي از مجموعه اعتقادات، اخلاق ودستورات عملي‌ تشکيل يافته است كه به رفع نيازمنديهاى انسان اعم از دنيوى و اخروى، جسمى و روحى، فردى و اجتماعى ميپردازد و نقشهاي زيادي در زندگي دنيوي و اخروي، جسمي و روحي و فردي و اجتماعي دارد . علاوه بر اين، خود دين درسطوح ديگراجتماعي از ديدگاه ايشان نيز كاركردهاي ديگري دارد، كه اين كاركردها ي اجتماعي مضاف بر كاركردهايي است كه براي ابعاد سه گانه دين مطرح ميكند . لذا در اين بخش در ضمن بيان كاركردهاي فردي و اجتماعي دين در سطوح مختلف فرهنگي ،سياسي و… كاركردهاي ابعاد مختلف دين از ديدگاه علامه طباطبايي را هم بيان ميكنيم . اما قبل از اينكه به بيان اين كاركردها بپردازيم، لازم است كه پيش فرضهاي علامه طباطبايي را در بحث كاركردهاي دين مطرح نماييم تا بدين وسيله تفاوت دوركيم و علامه (ره) را هنگام بحث از كاركرد دين روشن كرده باشيم.
1-4- پيش فرضهاي علامه طباطبايي در بحث كاركرد دين
1-1-4-حقانيت دين و خدا
علامه طباطبايي علاوه بر اينكه فيلسوف و مفسر قرآن است يك متكلم بزرگ اسلامي نيز هست. متكلم علاوه بر تفسير و تبيين فارغدلانه دين، در مقام دفاع از دين و باورهاي ديني است. علامه (ره)هم رويكرد متعهدانه نسبت به دين دارد وهم حقانيت دين و خدا را مسلم فرض ميكند.
2-1-4- قرآن و سنت
از نظر علامه قرآن و سنت نخستين منابع ديني هستند. قرآن كريم مأخذ اساسي هر گونه تفكر اسلامي است و اوست كه مآخذ ديگر ديني را اعتبار و حجيت ميدهد و از همين جهت بايد براي همگان قابل فهم باشد. 276
3-1-4- سازگاري عقل و دين
عقل و دين از ديدگاه علامه در فطرت انسانها ريشه دارد، بنابر اين ايندو نه تنها با يكديگر تعارض ندارند يكديگر را تاييد نيز ميكنند. .277 علامه (ره) درپاسخ كسانى كه بشر را با وجود منابعى چون كتاب و سنت، بى نياز از قواعد منطقى وعقلى دانسته اند، مى فرمايد:
“كتاب و سنت، بشر را به استفاده هرچه بيش تر از روش عقلى صحيح فرا مى خواند و راه عقلى صحيح، چيزى جز مقدمات بديهى ويا متكى بر بديهيات نمى باشد. قرآن مى فرمايد: فبشّر عباد الذين يستمعون القول فيتّبعون احسنه اولئك الذين هديهم اللّه واولئك هم اولوا الالباب ( زمر/18)”.278 ايشان در باره ارتباط عقل و دين به عقلانيت اعتدالي معتقد است.279
4-1-4- شريعت سخنگو
به اعتقاد علامه الفاظ شريعت و متون ديني معاني دارند كه به كمك قراين و شواهد، بدست آمدني است و چنين نيست كه چشم به راه مفاهيمي باشيم كه مخاطب در پرتو نظريات علمي زمانه خود، آنها را بيابد و در اينها بدمد.280 اين ديدگاه در مقابل كساني مطرح ميشود كه معتقدند شريعت صامت و خاموش است.
5-1-5- دو ساحتي بودن دين281
به نظر علامه، اسلام، مدار زندگي انسان را وسيع تر از زندگي مادي ميداند.282ايشان معتقد است كه:
” اسلام نه تنها زندگي مادي را حيات حقيقي انسان ميداند و نه برخوردار شدن از مزاياي ان را سعادت واقعي ميشمارد، بلكه زندگي حقيقي انسان را حياتي ميشمارد كه جامع بين ماده و معنا باشد و خوشبختي حقيقي را در چيزهايي ميداند كه موجب سعادت دنيا و آخرت باشد”.283
2-4- کارکردهاي فردي و اجتماعي دين از ديدگاه علامه
همانطور كه پيش تر ذكر كرديم، دين از ديدگاه علامه طباطبايي داراي كاركردهاي مختلفي از جمله كاركردهاي فردي و اجتماعي است كه به ترتيب به آنها ميپردازيم.
1-2-4-كاركردهاي فردي دين
دين در حوزه فردي از نگاه علامه طباطبايي داراي كاركردهاي مختلفي است، كه به اجمال آنها را بيان ميكنيم.
1-1-2-4- كاركردهاي نگرشي دين
معادل انگليسي کلمه نگرش، واژه Atitude است، اين واژه معادلهاي فارسي متعددديگري همچون “طرز تلقي “، “وجهه نظر”، ” وضع رواني”، ” ايستار” و” گرايش” داردولي اكنون اصطلاح”نگرش”قبول عام يافته و به صورتهاي مختلف نيز تعريف شده است. 284. از جمله تعاريفي كه شايد جامع تر از بقيه باشد، تعريفي است از لمبرت (1964)و ديگران. او نگرش را يک روش نسبتا ثابت در فکر، احساس و رفتار نسبت به افراد، گروه ها، موضوع هاي اجتماعي يا قدري وسيع تر، هر گونه حادثهاي در محيط فردتعريف ميكند.
محققان در زمينه مولفههاي نگرش نيز اتفاق نظردارند و براي آن ابعاد شناختي، عاطفي و رفتاري در نظر ميگيرند.1- مولفه هاي عاطفي (احساسات و عواطف) که به هيجانهاي منفي يا مثبت و 2- مولفه هاي رفتاري (تمايلات رفتاري) که به نحوه خاصي از کنش فرد و 3- مولفه هاي شناختي (افکار و عقايد) که به فکر و تفسيرهاي خاص اشاره دارد. به عنوان مثال در مورد “مار”: نرم و لطيف دانستن مار (مولفه شناختي)، ترس و وحشت با ديدن مار (مولفه عاطفي) و رد درخواست ديگري براي لمس مار (مولفه رفتاري) است.285
عقايد و باورها، اعم از اينكه درست باشند يا نادرست، جزءشناختي نگرش را تشكيل ميدهند. در فرهنگ ديني و در معارف قرآني نگرشهاي متعددي مييابيم، برخي از اصلي ترين نگرشها عبارتند ازنگرش “ايماني”، “كفري”و “منافقانه”.286
علامه طباطبايي در پرتو آيات قرآن به تبيين واژه ايمان پرداخته است. ايشان در تفسير آيات 3و 4سوره بقره ميفرمايد: “كلمه ايمان از ماده (ء- م – ن)اشتقاق يافته، كانه شخص با ايمان، به كسي كه به درستي و راستي و پاكي وي اعتقاد پيدا كرده، امنيت ميدهد، يعني آنچنان دلگرمي و اطمينان ميدهد كه هرگز در اعتقاد خودش دچار شك و ترديد نمي شود، چون آفت اعتقاد و ضد آن شك و ترديد است”.287ايشان در ذيل تفسير اين آيات ايمان را جايگزين شدن اعتقاد در قلب تعريف كرده است. . نكته اي كه در اينجا قابل توجه است اين است كه علامه ايمان را اعتقاد صرف نمي داندو التزام به لوازم عملي آن را ضروري ميداند.ايشان در تفسير آيه 21 سوره حديدمي نويسد:”مراد از ايمان به خدا و رسول او، مرتبه عالي از ايمان است كه همواره آثارش بر آن مترتب است، يعني كسيكه داراي چنين مرتبه اي از ايمان باشد، همواره عمل صالح ميكند و از فسوق و گناه اجتناب ميورزد”.288 بر اين اساس ازنظر علامه ايمان بايد آثار عملي داشته باشد.يعني جنبه رفتاري هم مرتبه اي از خود ايمان تلقي شده است.بنابراين ايمان مشتمل بر مرتبه اي از شناخت قلبي است كه پيش بيني رفتار همگون در آن، ممكن است.289
ايمان به خدا اصلي ترين نگرش يك مومن است.نگرش ايماني به طور مستقيم يا غير مستقيم و از طريق حالات روان شناختي فرد بر رفتارش موثر واقع ميشود. مثل تمام تکاليف رفتاري (نماز، روزه وصدقات، جهاد، امربه معروف و نهي از منكر كه در دين آمده) از نوع اول(نگرش ايماني) است.ماچون مومن هستيم، به آن تكاليف چنانكه در متون ديني مان آمده عمل ميكنيم.گاهي نيز نگرش ايماني ما نه به طور مستقيم بلكه از طريق حالات روان شناختي ما بر رفتار ما اثر ميگذارد.بعضي از اين حالات عبارتند از :آرامش رواني، عدم ترس و حزن، اعتماد بر خداوند، دل بسته نبودن به زندگي دنيوي، اميد داشتن به

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ مقاله سوره بقره Next Entries منابع و ماخذ مقاله وجوه اعجاز قرآن، وجود خداوند، واجب الوجود