منابع و ماخذ تحقیق قرن نوزدهم، ادبیات عرب، زبان عربی، آموزش و پرورش

دانلود پایان نامه ارشد

اختراعی را قبل از اطلاع یافتن غربی ها از آن انکار کرد ؛ زیرا این علوم و فنون و آداب و اختراع قدیمی در مقیاس ها، شیوه ها و ابزارها ، یا چیزی که در عصر جدید شناخته شده است متفاوت می باشند.
و اما واقعیت چیز دیگری است، آداب و فنون و علوم چه در قدیم، و چه در حال حاضر شناخته شده هستند و به تمام ملت ها رسیده اند و به مقادیر مختلفی از همه آن دست یافته اند ولی اروپایی ها بر طی یک قرن و نیم اخیر بر جهان مسلط شده و توانستند تمام قدرت ها جهانی در علوم و فنون مختلف از جهت قدمت و شکوفایی را به تسخیر خویش در آورند. آنان توانستند شکوفایی و پیشرفت خویش را نمایان سازند و کارهای نیک خود را بزرگ جلوه دهند. و در نبود آگاهی و آزادگی حقیقی ملت های دیگر در آسیا و آفریقا و آمریکای جنوبی بر داشته های ملت های دیگر را چپاول نمایند و میراث آنها را از آن خود کنند و از علوم و فنون و آداب آنها استفاده نمایند و میراث را به یغما ببرند .سپس تمام غارت ها را با لباسی که سازگار با اروپای جدید است رو نمایند و سپس ادعا کردند که همه آنها از ابتکارات و اکتشافات خویش می باشند.
بسیاری از نظریه های علمی، قوانین، تحقیقات، اکتشافات و اختراعاتی که در جهان اسلام در زمان قدیم شناخته شده، اروپا آن را گرفت و در دوره های عدم حضور اسلام یا

عصرهای افول و تجزیه‌ی اسلامی ادعای مالکیت آنها را کرد. درست است که اروپا از حیث مادی پیشرفت نمود. و خوبی های دیگران را گرفت. و نیرو و توان آنان را ربود، اما پیشرفت آنها حاصل خونریزی صدها میلیون بشر بوده است. از حقایق این پیشرفت که باید برایمان روشن باشند اوضاع ملت هایی که زیر آتش استعمار اروپایی برای دوره های طولانی تهیدست شدند. تا جایی که زبان و هویت خویش را از دست داده اند و رنگ فلسفی اروپایی به خود گرفتند. و ادبیات کودک یکی از این انواع است که در قدیم به شکل های دیگری که سازگار با مردم و ملت ها و مذاهب مختلف است شناخته شد.

2 . سرآغاز و شکل گیری ادبیات کودک در مصر
سرآغاز و شکل گیری ادبیات کودک در جهان عرب ، با ظهور جنبش ترجمه و باز شدن دروازه های جهان عرب به سوی غرب ، به ابتدای قرن نوزدهم بر می گردد . کشورهای عرب در عهد محمد علی پاشا که هیأت های علمی به اروپا اعزام نمود و از طریق نویسندگانی که که به چند زبان تسلط داشتند ، به صورت ساده و ابتدایی با ادبیات کودک آشنا شدند .
« ادبیات کودک با تأسیس مکان های آموزشی و تعلیم جدید عربی – برای مسلمانان و مسیحیان – در دوره دولت عثمانی ( مصر ، سوریه ، فلسطین و لبنان ) طی قرن نوزدهم تکامل یافت . با این حال منتقدان درباره شخصیت های پیشگام ادبیات کودک اختلاف نظر دارند ؛ برخی این پیشگامی را به « رفاعه رافع طهطاوی » نسبت داده اند و گروهی دیگر نیز « محمد عثمان جلال » یا « محمد هراوی » یا « کامل کیلانی » را در این زمینه پیشگام دانسته اند . برخی نیز معتقدند که امیر الشعراء « احمد شوقی » اولین کسی بود که در طول اقامت خود در فرانسه به ادبیات کودک در مفهوم جدید آن به عنوان نوع ادبی متمایز از ادبیات بزرگسال و مشابه ادبیات کودک در کشورهای متمدن توجه کرده است و از این رو او را طلایه دار ادبیات کودک نوین در جهان عرب برشمرده اند .»95
با این وجود ، ادبیات کودک نوین عرب با تکیه بر ادبیات کودک اروپا که در اواسط قرن نوزدهم نوع ادبی مستقل و منظمی گردید و از دستگاه آموزشی و تعلیم استقلال یافت ، رشد نمود و تکامل پیدا کرد . این موضوع به دلیل قرار گرفتن کشورهای عربی تحت سلطه و نفوذ سیاسی ، اقتصادی ، هنری و فرهنگی جهان غرب به ویژه فرانسه امری غیر طبیعی و دور از انتظار نیست .
« متون و آثاری که در این دوره برای ارائه به کودکان از ادبیات کودک اروپا اقتباس شده است در مقایسه با متون و آثار اقتباس شده در حوزه ادبیات بزرگسالان با دقت بیشتری انتخاب شده است و برای تاکید این ادعا می توان گفت که آثار ادبی مخصوص کودکان که پس از گذشت مدت بسیار کمی از چاپ ، شاهکارهای ادبیات کودک به شمار می رفت – مانند « آلیس در سرزمین عجایب تألیف لویس کارول» – در همان دوره به زبان عربی ترجمه نشد و از آن ها اقتباسی صورت نگرفت . همچنین ترجمه حکایت های عامیانه که در کشورهای اروپایی رواج بی نظیری پیدا کرد – مانند « حکایت چارلز پرو » و « حکایت عامیانه برادران گریم » در آلمان و « حکایت های هانس کریستان اندرسون » در دانمارک و . . . به دلیل دقت در انتخاب متون جهت ارائه به کودکان عرب در قرن نوزدهم مورد بی توجهی قرار گرفت . «کامل کیلانی » در دهه سی ام قرن بیستم با اقتباس از این حکایت ها این وضعیت را تغییر داد … بدین ترتیب علاوه بر غربال کردن متون اقتباس شده از فرهنگ اروپایی ، این متون برای هماهنگی و سازگاری با فرهنگ عرب اصلاح کرد .»96
2-1. بنیان گذاران ادبیات کودک در مصر
2-1-1 . رفاعه رافع طهطاوی پیشتاز ادبیات کودک در جهان عرب
« « رفاعه رافع طهطاوی » ، رهبر نهضت علمی مصر ، اولین کسی به شمار می رود که در زمینه ادبیات ویژه کودک در جهان عرب گام برداشته و برای ایجاد آن تلاش کرد .»97 « وی در سال 1883 م در استان « طهطا » متولد شد و در دانشگاه « الأزهر » قاهره به تحصیل پرداخت . وی یکی از ارکان نهضت علمی مصر و مدیر مدرسه آمادگی و دبیر روزنامه « الوقائع » بود . طهطاوی در اوایل قرن نوزدهم از سوی حکومت مصر در عهد محمد علی پاشا به عنوان پیشوا و واعظ دینی در زمره یک هیأت علمی به فرانسه اعزام شد . وی در فرانسه شکوفایی و رونق فرهنگ و تمدن غرب را مشاهده نمود و شیفته آن گردید و با علوم و فنون جدید اروپا آشنا شد . ادبیات کودک از جمله فنونی بود که توجه طهطاوی را به خود جلب کرد . به این دلیل او نوشته های نویسندگان اروپایی در حیطه ادبیات کودک به خصوص تألیفات چارلز پرو ، نویسنده مشهور فرانسوی را مطالعه نمود و به اهمیت ادبیات کودک در تعلیم وتربیت کودکان پی برد . وی پس از بازگشت به مصر مسؤلیت آموزش و پرورش را در عهد محمد علی پاشا به عهده گرفت و برای آفرینش ادبیات ویژه کودکان عرب از هیچ تلاشی دریغ نورزید . از جمله اقدامات وی در زمینه ایجاد ادبیات کودک می توان به گنجاندن ماده ای درسی با عنوان « قصه خوانی » در برنامه درسی دانش آموزان مدارس ابتدایی اشاره کرد . از آنجا که طهطاوی هیچ گونه ادبیات مکتوبی ویژه کودکان در میراث غنی ادبیات عرب نیافت ، به ترجمه حکایت ها و قصه هایی از زبان انگلیسی پرداخت و مجموعه آن را « عقله الأصبع » نامید . وی هم چنین در ربیع الثانی 1243 هـ . ق طی نامه ای خطاب به سفیر مصر در انگلیس خواست کتاب های تألیف شده ای برای کودکان و دانش آموزان را برایش بفرستد تا کودکان عرب را به خواندن و مطالعه علاقمند سازد . »98
« تلاش های طهطاوی برای خلق ادبیات کودک عرب به ترجمه ی حکایت ها و قصه هایی از زبان انگلیسی محدود نشد ، بلکه کتابی با عنوان « المرشد الأمین فی تربیه البنین و البنات » را برای کودکان تألیف کرد .
2-1-1-1 . طهطاوی از دیدگاه أدبا
2-1-1-1-1 . عبدالغنی حسن و نقد کتاب المرشد الأمین
مرحوم « عبدالغنی حسن » نویسنده و پژوهشگر و شاعر مصری و نیز عضو هیأت آکادمی زبان عربی در قاهره بود که دارای تألیفات بیشماری می باشد ، کتاب المرشد الأمین را در اصل کتابی با مضمون تربیتی و اخلاقی برشمرده است که تا حدودی صبغه ی ادبی دارد و پیرامون ادبیات و کودک می باشد . وی تقسیم بندی این کتاب را چنین توصیف می کند : کتاب المرشد الأمین شامل مقدمه و باب های مشتمل بر فصول و یک خاتمه می باشد . طهطاوی در مقدمه کتاب گفته است : « صدر لی الأمر الشفاهی بعمل کتاب فی الآداب یصلح لتعلیم البنین و البنات علی السویه » با مطالعه دقیق مقدمه کتاب می توان دریافت که مؤلف در آن اهداف و مقاصد تربیتی را مطمح نظر خود قرار داده است .
کتاب المرشد الأمین در ابتدا به صورت بخش های مجزا و در قالب مقاله در صفحه های مجله « روضه المدارس » ، از شمارگان شانزدهم به بعد منتشر می شد و سپس شاگردان طهطاوی آنها را گردآوری نموده و در سال 1875 م منتشر کرده اند .»99 « از این رو بسیاری از پژوهشگرانی که به بررسی تاریخ ادبیات کودک عرب پرداخته اند ، سال 1875 م را آغاز شکل گیری ادبیات کودک در جهان عرب ، بخصوص در مصر به شمار آورده اند و بر این باورند که طهطاوی با تألیف این کتاب و ترجمه قصه ها و حکایت هایی از زبان انگلیسی در مجموعه ای با عنوان « عقله الاصبع » سنگ بنای ادبیات کودک را در جهان عرب بنیان گذاشته است ؛ اما «احمد زلط» از پژوهشگران برجسته ادبیات کودک عرب با دیدگاه این گروه از پژوهشگران به مخالفت برخاسته و معتقد است که نطفه ادبیات کودک عرب در سال 1870 م با انتشار مجله ی « روضه المدارس المصریه » شکل گرفته است و این تاریخ نه تنها نشان دهنده این است که نطفه ادبیات کودک در رحم یک مجله ادبی شکل گرفته است بلکه بدین معناست که شکل گیری ادبیات کودک عرب با یک مجله تخصصی – آن دوره – که برای کودکان و دانش آموزان مصری به رشته تحریر درآمده است ، پیوند خورده و این مجله به همان نسبت که به فرهنگ و اطلاعات عمومی دانش آموزان توجه داشته ، به زبان و ادبیات عربی و نوشته های خلاقانه خود دانش آموزان نیز اهمیت قائل بوده است . »100
2-1-1-1-2 . علی مبارک آگاه به فضل و مرتبه علمی طهطاوی
« علی مبارک » مؤسس مجله روضه المدارس و وزیر آموزش و پرورش مصر – در آن دوره – می باشد . وی با هزینه وزارت ، این مجله را تأسیس نموده و به انتشار آن پرداخته و طهطاوی را شایسته ترین شخص برای مدیریت مجله برشمرده و او را به عنوان سردبیر آن برگزیده است . وی در این باره گفته است : « رفاعه طهطاوی ، مدیر گروه مترجمین در دیوان المدارس و از دانشمندان بنام و نویسندگان چیره دستی است که هر انسانی به فضل و مقام علمی وی اعتراف می کند ؛ از این رو مناسب آن دیدم که وی را به سمت دبیری مجله روضه المدارس المصریه منصوب کنم تا این مجله به مروارید دانش وی مزین گردد . »101 « این مجله نه تنها در مصر ، بلکه در جهان عرب اولین مجله تخصصی کودکان بوده است .102 »
« مجله روضه المدارس شامل باب های ادبی ، تاریخی ، جغرافیایی ، نجومی ، علوم عربی ، غرائب و نوادر ، عقاید و لطیفه ها می باشد . و توجه آن به انتشار قصه در انواع مختلف آن مقامه نویسی ، مقاله های ادبی ، شعر و معما به شکلی منظم در تشکیل پایگاه وسیعی برای دانش آموزان نابغه و علاقمند به ادبیات ، نقش داشته است و نویسندگان مشهوری از جمله علی فکری ، حسین مرصفی ، محمد عثمان جلال ، حمزه فتح الله و دانش آموزان نابغه آن دوره مانند : محمود وهبی ، محمد حشمت ، احمد نجیب و اسماعیل صبری در آن قلم زده اند .»103
2-1-1-1-3 . روضه المدارس ؛ جرقه آغازین ادبیات کودک
« « شعیب غباشی » در کتاب « صحافه الأطفال فی الوطن العربی» معتقد است که نمی توان مجله روضه المدارس را به عنوان سرآغاز شکل گیری ادبیات نوین کودک عرب به شمار آورد . وی برای ادعای خود دلایلی را مطرح کرده است که عبارتند از :
الف – مجله روضه المدارس برای گروه مشخصی از دانش آموزان منتشر می شد ، گروهی که جمعیت قابل ملاحظه ای از کودکان را تشکیل نمی داند .
ب – اغلب اعضای هئیت تحریریه مجله ی روضه المدارس را کارشناسان آموزشی و معلمانی تشکیل می دادند که در زمینه تدریس در مدارس به فعالیت می پرداختند .
ج – مجله روضه المدارس برای دانش آموزان مدارس تدریس می شد ؛ امری که برای همه کودکان محقق نگردیده است و این موضوع مجله را از چارچوب مجله ای برای همه کودکان خارج می کند .
د – مجله روضه المدارس به سبکی بسیار متصنع و متکلف و مالامال از آرایه های لفظی به ویژه صنعت سجع نوشته می شد ، بدین ترتیب کودکان غیر دانش آموز به خاطر منحصر کردن آن در برنامه آموزشی مدارس نمی توانسته اند محتویات و مفاهیم آن را بفهمند .
هـ -هئت تحریریه مجله آن را مجله ای ویژه ی همه کودکان به شمار نیاورده اند ، اما تاکید

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ تحقیق دوران کودکی، آموزش و پرورش، آداب و رسوم، فرهنگ عامه Next Entries منابع و ماخذ تحقیق زبان فرانسه، درس اخلاقی، برنامه درسی، نمایشنامه