منابع مقاله درمورد مراسم مذهبی، باستان شناسی، نقش برجسته

دانلود پایان نامه ارشد

مرکب پادشاهان روبرو می شویم. در زمان حکومت لوخ-خیشان ( Lukh Khissha) در آوان- معاصر با سارگن اکدی (حدود 2279-2334ق.م.)- از نایب السلطنه ای ایلامی به نام سنم-سیموت (sanam-simut) ذکری به میان آمده است. بنابراین سیموت (simut) اولین ایزد ایلامی است که در تاریخ ظاهر شده است. البته قابل توجه است که شیلهاک اینشوشیناک اول (shilkhak-inshushinak I) حدود 1150-1120 ق.م بعدها سموت را «ایزد ایلام» خوانده است. در جایی دیگر، از او با عنوان «پیک نیرومند ایزدان» یاد شده است. سیموت در طی قرنها ف بخصوص در اسامی دوران ایلام قدیم (تا حدود قرن 15 ق.م.) همواره ظاهر می شود، اما او هرگز دارای مقام شامخی نبود ایزد- بانوی همسر او، منزت (Manzat) بود. این نام که از اکدی گرفته شده است به معنای «رنگین کمان» است. نام منزت هم مانند نام شوهرش در چند نام خاص ایلام قدیم دیده می شود که تعدادی از آنها اسامی زنان هستند. پس از سال 1050ق.م. این ایزد بانو را به جای «منزت» نین آلی (NIN-ali) یا بلت آلی (Belet-ali) یعنی «بانوی شهر» نامیدند. احتمالا یکی از وظایف این ایزد-بانو مراقبت از زنان باردار بوده است، زیرا هدایای نذری پیدا شده در معبد او در دوراونتاش (چغازنبیل امروزی) زنانی را نشان می دهد که سینه های خود را بالا گرفته اند. در این صورت رقیب اصلی این ایزد بانو لاماشتو (Lamashtu) ترسناک است. لاماشتو عامل تب و لرز و مرگ ومیر نوزادان بوده و در یک متن جادویی که از اوروک بدست آمده «یک ایلامی» نامیده شده است. در ایلام وظیفه او نگهبانی معابد بوده است. جانشین لوخ-خیشان ، هیشپ راتپ (Khishep-ratep) بود (حدود 2330 ق.م.) که نامش به معنای «روزی دهنده مشهور» است. در اصل این نام باید قسمتی از یک نام بلندتر باشد که در آن «هشپ- راتپ» به منزله نام ایزد در اسامی ترکیبی دیده می شود معمولا اسامی خاص بصورت ترکیبی بودند، مثلا:«ایزد فلان مرا دوست دارد» یا «ایزد بهمان حامی من یا حامی او است». هنگامی که این جمله ها که به منزله نامهای خاص بکار می رفتند، طولانی می شدند آنها را مختصر می کردند، به طوریکه فقط نام ایزد باقی می ماند. «پ» جمع در آخر نامها، دلالت بر یک گروه از ایزدان دارد. در واقع گروهی از ایزدان وجود دارند که حدود بیش از هزار سال بعد، اونتاش ناپیریشا (Untash-Napirisha) حدود 1275-1240 ق.م. درشهر مقدس دوراونتاش معبدی برایشان ساخت. این ایزدان نپ-راتپ (Nap-ratep) یا «ایزدان روزی دهنده» خوانده می شوند.( هایدماری کخ، 1382: 11)
مطالعات و بررسی‌های باستان شناسی نشان داده است که ایلامی‌ها در کنار مجموعه های مذهبی، خصوصا در معابد خدایان خود، حوض های بزرگ یا کوچک و یا اینکه ظرف های سفالی بزرگی که داخل آنها پر از آب بود، وجود داشته است که نیایشگران ایلامی قبل از اینکه به حضور خدا در معابد مشرف گردند خود را بوسیله آب این مخازن شستشو و غسل می دادند. در خصوص مطلب فوق، جی گروپ، در مقاله خود تحت عنوان «مراسم آیین تطهیر در ایلام» می گوید: وسط حیات مرکزی معبد B و A اینشوشیناک در چغازنبیل یک حوض آب وجود داشته که نیایشگران قبل از اینکه به حضور خدا برسند، خود را در این حوض تطهیر می کردند. همچنین می گوید بر اساس اطلاعات و کشفیات بدست آمده توسط هیأت باستان شناسی فرانسه در شوش، در کنار معابد مختلف بدست آمده در شوش، محل های وجود حوض آب نیز مشاهده گردیده است.
بخش عمده ای از باورها و اندیشه های دینی و اسطوره ای ایلامیان بر نوعی عبودیت و احترام به زن و زنانگی و پرستش «مار» استوار بوده است. در باورهای ایلامی «مار» موجودی مقدس و حافظ آب و خرد و ثروت و عامل دور دارنده نیروهای اهریمنی دانسته می شد. حضور تصویر مار بر روی بسیاریاز اشیاء و ظروف و نگاره های بازمانده از ایلام، نمودار اهمیت نماد مار و بویژه نقش برکت بخشی آن می باشد.
قوم ایلام برای خدایان و الهه های مورد پرستش خود نیایشگاه ها و معابدی بر پا می کردند. از دوران‌های اولیه ایلام هیچ اثری از معبد و یا ساختمان مذهبی بر جای نمانده است؛ ولی از روی نقوش مهرهای استوانه ای هزاره سوم ق.م. می توان به چگونگی معماری آنها پی برد. ظاهرا این معابد راستگوشه بوده و بر بالای مصطبه مانندی قرار می گرفتند. آنها داری سقفی مسطح و پنجره های کوچک راستگوشه، به منظور جریان یافتن هوا و تأمین نور بودند.( هینتس، 1371: 69)
یکی از مراسم مذهبی ایلامی‌ها نیایش در مقابل خدای بزرگ ایلام بود. ایلامیان طبق اعتقادات و آداب و رسوم مذهبی خود به پیشگاه خدای مورد علاقه و احترام خویش هدیه ای را که بیشتر مواقع شامل حیوان(بزغاله) می شد، به خدا اهدا می کردند. ظاهرا بز حیوانی مقدس و قابل احترام در میان ایلامیان بوده است، زیرا بر روی آثار مختلف از قبیل سفالها و مهرهای استوانه ای نقش بز دیده می شود. قربانی کردن احتمالا جزیی از مراسم روزانه ایلامی بوده است. معمولا خدا بصورت ایستاده یا نشسته قربانی دهندگان را می پذیرد.(Porada, E; 1965; p.50) نمونه این مراسم را در نقش برجسته کول فره (اواخر قرن8 ق.م.) نزدیک ایذه می توان دید. در این نقش برجسته در حضور هانی، شاه ایاپیر(ایذه)، قربانی کردن گاو، قوچ و بز کوهی به همراه نوای موسیقی نوازندها، به تصویر کشیده شده است.(Vanden Berghe, L; 1963; p.26)
در مراسم های قربانی، حیواناتی از قبیل گوسفند و گاو برای خدایان ایلامی و حتی خدایان بیگانه، قربانی می شدند. در این رابطه به دو مورد از مراسم و آیین قربانی برای خدایان ایلامی، می توان اشاره نمود. یکی از این مراسم فستیوال الهه نگهبان پایتخت بوده است که احتمالا به پی نی کیر و شاید کیریریشا اهدا می شد، در این جشن گوسفندان پروار را در باغ مقدس الهه در مراسمی به نام «گوشون» قربانی می کردند. در این جشن گاو نری که قبلا از نقطه دیگر می آوردند، قربانی می گردید. در ماکتی برنزی که به طلوع آفتاب معروف است و از زمان شیلهک اینشوشیناک بدست آمده، دو کاهن در حال اجرای مراسم مذهبی دیده می شوند که یکی از آنها بر روی دستهای دیگری آب می ریزد.(Porada, E; 1965; p.1)
بسیاری دیگر ازرسوم ایلامی و موضوعاتی را که ایلامی‌ها با آنان سروکار داشته‌اند در اینجا اشاره نشده، مانند مراسم چمر، یا تزئینات معابد و…

تصویر 2-4: ماکت برنزی ایلامی، 1200قبل از میلاد، موزه لوور، پاریس (ارفعی، 1387: 18)

خدایان ایلامی‌ها
ایلامیان در دوره های مختلف خدایان متعددی را مورد پرستش قرار می دادند و گذشته از خدایان یا الهه هایی که ستایش و پرستش آنها جنبه ملی و رسمی داشت، رب‌النوع‌هایی هم وجود داشت که به صورت محلی در نقاط مختلف قلمرو ایلامیان مورد پرستش مردم و حاکمان محلی قرار می گرفت. علاوه بر این خدایان ملی و محلی، ایلامیان، خدایان بیگانه ای را هم که از طریق همسایه غربی خود یعنی بین‌النهرین به اشکال مختلف وارد سرزمینشان می گردید مورد پرستش قرار می دادند. در نیمه دوم هزاره سوم ق.م. در سال 2280 ق.م. معاهده ای بین هیتا Hita شاه اوان Awan و نارامسین Naram-sin شاه اکد منعقد گردیده، معاهده مذکور که بر روی لوحه گلی نوشته شده و از شوش بدست آمده است، شامل 37 خدا به عنوان  شهود  بوده که از این  زمان  تا  سقوط  امپراطوری  ایلام  در  645  ق.م.  بدست  آشور‌بانیپال پرستش می شدند. معاهده هیتا با استمدادهای زیر آغاز می گردد: «گوش فرا دار ای الهه پی نی کیر pini-kir و شما ای خدایان خوب آسمان ها». در اعصار جدیدتر پی نی کیر را به عنوان الهه آسمان ها که قدرت نفرین دارد، تصور می کردند. بین‌النهرینی‌ها پی نی کیر را به عنوان نوعی الهه ایشتارIshtar (الهه عشق و باروری) تلقی می کردند. این الهه بطور وضوح برای ایلامی‌ها «مادر شایسته همه خدایان» بوده است. در ایلام، همین حقیقت که به یک الهه جایگاهی برتر و بآلاتر از دیگر خدایان داده شده، نشان دهنده نوعی مادرسالاری در نیمه دوم هزاره سوم قبل از میلاد می باشد. یک الهه مادر خدایان دیگر، در جنوب شرقی ایلام در لیانLiyan (بوشهر امروزی) به نام «کیریریشا»Kiririsha وجود داشته است. (هینتس،1371: 49-48)

تصویر 2-5: کتیبه میخی ایلامی مربوط به پادشاه هیتا که در آن اسامی 37 خدای ایلامی مطرح شده است.
(صراف، 1387: 150)
در میان خدایان ایلامی وآلاترین جایگاه به پی نی کیر تعلق می گیرد؛ این برتری مقام برای یک الهه به احتمال بسیار بازتابی است از یک نظام مادرسالاری که در تمام طول تاریخ ایلام به این تمدن ویژگی خاص آن را می بخشد؛ حتی هنگامی که بر اثر نفوذ باورها و اعتقادات غربی این برتری به یک خدای مرد تعلق می گیرد. اما باز پرستش خدایان زن عمومیت خود را در ایلام از دست نمی دهد هرچند که این جایگزینی خدای مرد همیشه به عنوان یکی از ویژگی های تحول مذهب ایلام بشمار می آید. پی نی کیر در نظر مردم ایلام لقب «فرمانروای آسمان را داشته است که دارای قدرت نفرین بوده است. این نام گاه به صورت بخشی از اسامی خاص ایلامی یعنی شیلهک-این-شوشیناک، نامش «اوتو-اِ-هی هی-پی نی کیر» بوده است که معنی «من زهدان او را به پی نی کیر هدیه کرده ام» را می دهد ( مهرداد بهار، 1377)
در نظر ایلامیان تا زمانی که مردم و حتی پادشاهان در نور زمین حرکت می کنند، وفاداری آنان متوجه خدای خورشید است اما هنگامی که به قلمرو سایه ها فرو می روند رعایای اینشوشیناک که قاضی مردگان است به حساب می آیند. برای ایلامیان پیوسته در کنار خدای خورشید یک خدای ماه نیز وجود داشته است، که نام وی همیشه یصورت رمزی بکار رفته است. در معاهده هیت نیز در ستون اول نام تعدادی از خدایان شکسته شده و از میان رفته است نام خدای ماه نیز از زمره آن اسامی میباشد. به احتمال قریب به یقین باید نام این خدا «ناپیر» بوده باشد چرا که لقبش «سیپاکیر» بوده که معنی «روشنی بخش» یا «درخشنده» را دارد؛ ایلامیان خدای ماه را «پدر یتیمان» میدانستند؛ در معاهده هیت در دو مورد خدای ماه با سه الهه همراه می شود که باید گروه شهود هنگام سوگند یاد کردن باشند؛ این سه الهه عبارتند از: شیاشوم، نروندی و نیارزینا؛ این سه الهه باید خواهران «الهه بزرگ» بوده باشند؛ در دوران ایلام جدید به شیاشوم لقب «نگهبان کاخ خدایان» را می دادند. در ایلام باستان الهه نروندی از موقعیت ویژه ای برخوردار بوده است؛ کوتیک؛ اینشوشیناک جانشین هیت معبدی را به ژیکره ها و کتیبه ها به این الهه اختصاص میدهد و بر سطح پیکره ای آهکی از این الهه با این جملات از او یاری می خواهد: «گوش فرا دار(به عبادات من) و حقوق مرا محفوظ بنما» بکار رفتن کلمه نروندی به عنوان بخشی از اسامی خاص خود نمایانگر علاقه خاصی است که ایلامیان به این الهه داشته‌اند به عنوان نمونه در اسم خاص«نروندی.اومی» به معنی «نروندی برای من یک مادر است». به معنی «نروندی برای من یک مادر است».(گیریشمن، 1336)

فهرست شاهان سلسه اوان (احتمال میدهند شوشتر امروزی اوان بوده باشد)بر مبنای نظریه کامرون، 2500-2200ق.م (فاضلی پور، 1378: 35)
-پلی peli
-تت Tata
-اوکو-تنهیش Ukku-Tanhish
-هیشور (هشیوتش) Hishur
-شوشون- تَرَنَ shushoun-tarana
-نپی-ایلهوش Napi-ilhush
-کیکو-سیو(اسیم) – تمتی Kikku-siwe-temti
لوه-ایشن Luh-ishshan
هیشپ-راتپ Hishep-ratep
نخستین حکومت سه نفره ایلام در این زمان پدیدار شد.
زینوب Zinuba
هلو Helu
هیت Hita
پوزور (کوتیک) این-شوشینک Puzur(kutik)-in-shushinak
فهرست اسامی شاهان سلسه سیماش-سیماشکی بر مبنای نظریه کامرون و هینتس
گیرنم Girnamme
نزیت،(اول) Nazit
اپرتی (اول) Eparti
نزیت (دوم) Nazit
اپنی-لوهن Enpi-tuhhan
هوتران-تمتی Hutran-temti
کیندتو Kindattu
ایدتو (اینتو-این شوشیناک) Indattu
تن/دن-روهوراتیر Tan/Dan-Ruhuratir
اپرتی (دوم) Eparti
اینداتو (انیک توی دوم) Indattu
اینداتو-نپیر Indattu-napir
ایندتو-تمتی Indattu-temti
فهرست پادشاهان سلسه اِپَرتی (ایلام قدیم) بر مبنای نظریه هینتس، 1800-1550ق.م.
اپرتی Eparti
شیلهه Shilhaha
شیروکدوه (اول) Shirukduh
شیموت- ورتش

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد باستان شناسی، منابع تاریخی، استان خوزستان Next Entries منابع مقاله درمورد مال امیر، تمدن ایلام، نقش برجسته