منابع مقاله درمورد مراسم مذهبی، باستان شناسی، نقش اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

و تنظیم آهنگها و ترانه های زیبا نقش مؤثری داشته‌اند. موسیقی در مراسم مذهبی و زندگانی اجتماعی ایرانیان سهم زیادی داشته و گادها که به شعر سروده شده و یکی از کهنترین ترانه های جهان است، بهترین نمونه قدمت آهنگ و ترانه در ایران می باشد. امروزه نیز موسیقی به دلیل اهمیت آن برفراز قله ی هنرهای هفت گانه بشر قرار می گیرد.
بعد از حرکت اقوام آریایی به سوی هند و سرزمین پهناور ایران، تنوع فرهنگ های آنان آغاز شد و با این وجود دو ساختار موسیقایی همبسته و مربوط به هم توسعه یافت. نظام ایرانی، به نظام های موسیقایی دیگر مردمان آریایی که به اروپای شرقی و غربی مهاجرت کرده بودند، ربط داشت و این مدتها قبل از نظام بعدی ایرانی بود که توسط اعراب و ترک ها به اروپای شرغی و غربی انتقال داده شد. گمان می رود که در طول مهاجرت عظیم آریایی ها از آسیای مرکزی، موسیقی نقش اجتماعی مهمی را بر عهده داشته و با مقاصد متعدد موسیقاییع ماوراء طبیعی و جادویی بکار گرفته می شده است. در حالی که آریایی ها به سمت جایی که اکنون جنوب استان فارس می باشد حرکت می کردند، شروع به ارتباط و تماس با “ایلامی‌ها” و آشوری‌ها و دیگر تمدنهای بین‌النهرین نمودند که نهایتا منجر به تبادل فرهنگی موسیقایی شد.(للوید، 1381: 103)
از آن‌جایی که شکار وظیفه مردان بود، بنظر می رسد آلات موسیقی هم ابتدا توسط آنها ساخته شده و بوسیله آنها بکار رفته است. موسیقی به کمک مردان شکارگر شتافت و همدم انسان دامپرور شد و به مرور جنبه ربانی و مذهبی به خود گرفت و کاهنان بر دانش موسیقی مسلط شدند و نواختن موسیقی در مراسم مذهبی و آیینی بخصوص هنگام برداشت محصول همراه با رقص و پایکوبی و نیایش، مرسوم گشت. نوازندگی و خوانندگی و رقص و اجرای حرکات موزون در میان اجتماعات بدوی و نیمه متمدن، محرک حرکات دسته جمعی و در نتیجه مولد هماهنگی و وحدت عمل در میان افراد قبایل بود و از آنجا که همین وحدت در اعمال، موجد نوعی وحدت معنوی بود از این رو بسیار مطلوب گشت و بخش مهمی از اوقات و فعالیتهای انسان عهد باستان را فرا گرفت؛ چنان که اغلب امور انسانی از عبادت و پرستش مقدسات قبیله گرفته تا جشنها و تفریحات اجتماعی، با رقص و آواز توام شد.
ایرانیان و طوایف آریایی از همان زمانی که در آغوش طبیعت به سر می بردند و مناظر دلپذیر طبیعت و آسمان نیلگون و رنگهای افق را می دیدند در خود کشش و علاقه‌ای به سوی نغمه های جان بخش موسیقی و سر دادن سرود و عبارات منظوم احساس میکردند. آنان انگیزه‌هایی را که زیبایی و فریبندگی این زندگی آزاد و طبیعی برای آنها فراهم کرده بود، در قالب آهنگ‌های دلنواز و ترانه های دلنشین تجلی می بخشیدند. آریایی باستان متاسفانه در اثر نداشتن خط نتوانست این نواها را ضبط کند ولی قطعات آهنگین و منظومی که در ریگ ودا و اوستا؛ دو اثر دینی و کهن آریایی هند و ایران و موسیقی و رقص رایج در میان هندیان که در تشریفات مذهبی آنان انجام می شود، بنحوی وجود و اهمیت این هنر را در قبایل آریایی نمودار میسازد.(ایازی، 1383: 142)
سروده های دوران باستان برای برانگیختن حس شجاعت و دلیری سربازان اجرا می شد، کوروش بزرگ برای حرکت سپاه صدای شیپور را به عنوان نشانه حرکت تعیین می کرد. گزنفون مور می گوید: کوروش از کشته شدن سربازان طالشی و طبری سرودی خواند؛ این همان سرود است که در ادوار بعد در مراسم موسوم به مرگ سیاوش خوانده می شده است(گزنفون،1392).

قدیمی ترین آثار و نمونه های گویای مراسم آیینی، نقوشی است که بر روی سفالهای پیش از تاریخ ترسیم شده و از کاوشهای باستان شناسی در مناطق مختلف ایران از جمله تپه سیلک کاشان، چشمه علی شهر ری، اسماعیل آباد قزوین و تل جری در 12 کیلومتری تخت جمشید بدست آمده است. یکی از جالبترین نقوش گویای این مراسم بشقاب پایه داری است از تل جری مربوط به هزاره چهارم قبل از میلاد که رقص های آیینی را به نمایش درآورده است. در پهنه داخل این بشقاب تصویر گروهی مردان نقش شده که به ردیف پشت سر یکدیگر به حالت نیم خیز قرار گرفته و اطراف توده ای که احتمالا آتش افروخته یا سمبل خورشید یا خرمن محصولی است، به پایکوبی دسته جمعی مشغولند. دیگری کاسه ای است سفالی مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد که از اسماعیل آباد بدست آمده است، در این ظرف نیز تصویر چهار نفر دیده می شود که روبروی یکدیگر قرار گرفته اند و دست های خود را بطرف بالا برده و در حال نمایش رقص های آیینی و نیایش هستند.( ایازی، 1383: 142)

تصویر 4-1و4-2و 4-3و 4-4: قدیمی ترین تصاویر از نشانه های حضور موسیقی(صحنه های رقص و پایکوبی) بر روی سفالهای پیش از تاریخ (ذکاء، 1342: 47-51)
از تپه گیان نهاوند (هزاره سوم قبل از میلاد) پیکرک سفالی مرد آواز خوانی بدست آمده است که دست خود را در کنار دهان قرار داده و مشغول خوانندگی است.(پژوهشهای باستان شناسی فرانسه در ایران، 1380: 149)

تصویر 4-5 : پیکرک سفالی مرد آواز خوان تپه گیان (ذکاء، 1342: 57)
از دیگر یافته های این محل، ظرفی فلزی است که رقصی آیینی را نشان می دهد در این صحنه چهار نفر خنیاگر در برابر ایزدانی که نشسته اند، به نوازندگی و پایکوبی مشغول هستند.(هرتسفلد، 1381: 121-122)

تصویر 4-6 : تصویر خنیاگران بر روی ظرف فلزی تپه گیان (ذکاء، 1342: 57)
اما از زیباترین صحنه های موسیقی در دوره پیش از تاریخ، کاسه سفالین مکشوفه از گیلان است. این ظرف دوازده انسان را بصورت حلقه زده در حال نیایش و نواختن موسیقی نشان می دهد و احتمالا معرف اجرای مراسمی مذهبی است.(کیانی، 1379: 130و 65-67) به نظر مولف این شیئی را نمیشود به راحتی به موسیقی نسبت داد زیرا علاوه بر فیگوری که افراد به نمایش گذاشته شده در این کاسه دارند و بنظر می رسد در حال آواز خواندن باشند، همین تصور را هم می شود در حآلاتی دیگر که ممکن است این افراد به آن مشغول بوده باشند را نسبت داد، مثل عزاداری، دعا خواندن، نیایش کردن، یا مراسمات جادویی که هیچ ربطی به موسیقی ندارد.

تصویر 4-7 : کاسه سفالی مکشوفه از گیلان ( کیانی، 1379: 132)
در بین آثاری که از آرامگاه های مارلیک کشف شده، پیکره هایی از مردان و زنان آواز خوان بدست آمده است. این مجسمه ها بصورت برهنه بوده و دست ها را در دو طرف صورت قرار داده اند. بر بدن تعدادی از آنها ظرفی آیینی چسبیده است. این پیکره ها گویای حضور فعال موسیقی و کاربرد آن در مراسم های آیینی اقوام ساکن در این منطقه است و نشانگر آن است که مراسم خاکسپاری با خواندن الحان و آوازهایی برگزار می شده است.(Negahban, 1968, pp 144-146) باز هم در اینجا نمی توان بطور حتم گفت که این حالت پیکره ها حتما مربوط به آواز خواندن آنها باشد زیرا انسان در این حالت ها ممکن است به انجام فعالیت هایی دیگر هم بجز موسیقی مشغول شود.

تصویر 4-8: پیکره های آواز خوان بدست آمده از مارلیک (نگهبان، 1347)
نقش نوازندگان و آلات موسیقی بر روی مهر چغامیش
در کاوشی که بین سالهای 1961 تا 1966 میلادی در تپه «چغامیش» خوزستان (نزدیک دزفول) به دست پرفسور«دلوگاز» و«هلن. جی. کانتور» صورت گرفته است، سندی پنج هزار ساله به دست است که کهنترین همنوازی(ارکستر ) جهان را در خود به یادگار دارد. این باستانشناسان در مورد این تصویر گفته اند :
… این نمونه های هنر تصویری با همه ی اهمیتی که از نظر حالت هنری، و آگاهی ما به زندگی این دوران دارند، دارای ارزش هایی هستند بسی از این بآلاتر و اگر درست بگویم سند نخستین دستاوردهای بشری هستند که ارزش جهانی داشته‌اند. یکی از این نمونه ها نخستین سندی است که بشر از موسیقی به شکل هنر سازمان یافته دارد، این تصویر یک گروه نوازنده را نشان میدهد که در واقع پیشرو ارکسترهای امروزی را مجسم میکند».بر روی این تصویر چنگ بزرگی دیده میشود که پشت سر آن نیمرخ نوازندهای زانو زده است. افزون بر چنگ نواز، نفر دومی دیده میشود که با دستهای باز جلوی چیزی نیم دایره نشسته و طبل مینوازد. نوازندهی سوم دو چیز شاخ مانند به دست گرفته است. ما در آغاز میپنداشتیم قاشک باشد. ولی روی تکهی دیگر به وضوح دیدیم که انتهای یکی از این شاخها به دهان نوازنده میرسد. بیگمان نوازنده، یک آلت موسیقی بادی، که شاید بوق بوده، مینوازد.یکی دیگر هم به دست دارد. نفر چهارمی که دستش را به گونه ها برده، درست همان حالت آوازخوان را دارد که بعدها در هنر مصری یافته شد و هنوز هم در خاورمیانه این حالت را میتوان دید.
بنابراین در این تصویر با «ارکستری» روبرو هستیم که دارای سازهای زهی و ضربی و بادی است و خواننده ای با آواز آنان را همراهی میکند. تازه ارکستر گوشه ای از صحنه است. نوازندگان جز طبل زن، به سمت راست برگشته اند. برابر آنها مردی روی بالشی نشسته و میزی در جلوی خود دارد که روی آن خوراکیها و افشره هایی چیده اند و خدمتکاری مشغول پذیرایی است.صحنه نمایشگر ضیافتی است همراه با موسیقی و احتمالا این ضیافت به آیینهای دینی نیز بستگی داشته است.باید چند نکته را نیز به این نوشتار افزود:
نخست اینکه، در سمت چپ لوحه نشانی از بریدگی میبینیم، پس احتمالا سازهایی در طرفی که شکسته و اکنون وجود ندارد نیز وجود داشته است.
دو دیگر اینکه، این مراسم دینی نیست و بزرگی یا امیری را نشان میدهد که در حال رامش است.
سه دیگر آنکه، آنچه روبروی این مرد است «خوان»است که ایرانیان روی آن غذا و شراب میخورده اند و نوشیدن نیز پس از صرف غذا بوده :
چونان خورده شد، خوانبیاراستند      می رود و رامشگران خواستند
و این بیتی است که بارها در شاهنامه آمده است و اینک تصویر آن از پشت پرده های پنج هزار ساله روزگار بیرون میآید‌ این تصویر یک راز بزرگ دیگر را نیز روشن میسازد و آن اینست که «چنگ»، سازی ایرانی است و چون در آن هنگام چنگ هفت وتری در ایران بوده پس نتهای موسیقی به ترتیبی که امروزه در جهان شناخته شده است در ایران حداقل پنج هزار سال مرتب شده بوده است !
با توجه به اینکه قدیمی ترین مدرکی که تا کنون در مورد موسیقی ایران کشف شده(در چغازنبیل و معروف به مهر چغازنبیل) متعلق به هزاره چهارم قبل از میلاد است، می توانیم ابتدای تاریخ موسیقی ایران را این زمان بدانیم و بر مبنای آن تاریخ موسیقی را از این هزاره به بعد در نظر بگیریم.
این مهر یک گروه موسیقی را در حال نوازندگی و آواز خوانی نشان می دهد، به طوری که سه نفر در حال نواختن چنگ، طبل و فلوت هستند. خواننده ای نیز که دستان خود را در زیر گوش قرار داده و در حال آواز خوانی است گروه را همراهی می کند.(DelougazوKantor, 1996, p.31.)

تصویر 4-9: مهر استوانه ای هم نوازی، هزاره چهارم قبل از میلاد( ایازی، 1383: 24)
در طرف چپ این صحنه (نفر اول) خواننده ای را می توان دید که دست راستش را زیر گوش خود گذاشته و مشغول خواندن است. این سنت هنوز در ایران و برخی کشورهای شرقی معمول است. در بالای تصویر چنگ نوازی مشاهده می شود که زانو زده و چنگ بزرگی را می نوازد و در پایین آن، نوازنده دیگری با دست و بازوانی گسترده طبل می نوازد. بین نوازنه طبل و خواننده شخص دیگری را می بینیم که در نوعی بوق شاخی شکل می دمد و در دست راست او بوق دیگری مشاهده می شود که سرش بطرف پایین است. به استثنای نوازنده طبل، دیگران رویشان بطرف راست است. در سمت راست تصویر فردی روی مسندی نشسته است و جلوی او میزی قرار دارد که روی آن احتمالا ظرفهای خوراکی گذاشته‌اند و خدمتکاری مشغول پذیرایی است.(سپنتا، 1382: 22)

نقش نوازندگان و آلات موسیقی بر روی جام ارجان
از نمونه های دیگر آلات موسیقی در ایران باستان می توان به نقوش روی جام برنزی ارجان اشاره کرد. مقبره ای مربوط به هزاره اول پیش از میلاد در ارجان بهبهان کشف شد (در سال 1982) که گور یکی از پادشاهان یا حاکمان محلی ایلام نو به نام (کیدین هوتران) بود، اشیاء ذیقیمتی از این آرامگاه بدست آمد که در نوع خود بی نظیر بود و جای مطالعات بسیاری دارد. همراه اشیایی که در این مقبره بود یک سینی برنزی با نقوش کنده کاری شده بدست آمد که به جام ارجان معروف شد.

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد نقش برجسته، مراسم مذهبی، یونان باستان Next Entries منابع مقاله درمورد نقش برجسته، موزه ملی، نظریه اعداد