منابع مقاله درمورد عدم امکان اجرا، فورس ماژور، حقوق مدنی، حقوق فرانسه

دانلود پایان نامه ارشد

تعهدی سختی و دشوارهایی دارد و این مفهوم نباید با تعذر یکی انگاشته شود، حتی در مواقعی که بالا رفتن ناگهانی و غیرمتعارف قیمتها موجب دشوارشدن اجرای قرارداد برای متعهد میشود؛ لیکن با وجود این، امکان اجرای تعهد کماکان وجود دارد. آنچه مورد توجه قرار گرفته، مفهوم دقیق تعذر است و تمامی مباحث حول این نکته مهم، یعنی امکان یا عدم امکان اجرای قرارداد میگردد. تفکیک بحث ممکن و ممتنع بودن اجرا ضمن بیان مسئله، روشن میسازد که چگونه دشواری اجرا نمیتواند در قلمرو مفهوم «تعذر قراردادی» وارد شود. به عبارت دیگر باید بین مفهوم “تعذر قراردادی” و “تعسر قراردادی” تفکیک قائل شد و حکم آن دو و در نتیجه آثار و ضمانت اجرایی هر کدام باید جداگانه بیان گردد. برای مثال ممکن است در یک قرارداد، بر اثر اوضاع و احوال خارجی و تغییرات ناگهانی قیمتها، هزینههای اجرای قرارداد افزایش چشمگیری یابد؛ به گونهای که با آنچه در قرارداد پیشبینی شده است، تفاوت فاحشی وجود داشته باشد. در چنین حالتی، در برخی نظامهای حقوقـی سخن از تعدیــل به میان آمده است و قاضـی میتواند متناسب با شرایط قرارداد و نیز عرف حاکم، قرارداد را تعدیل نموده، راه انصاف را در پیش گیرد. در حقوق مدنی ایران این شیوه مورد پذیرش واقع نشده و دادگاه مکلف است بر مبنای اصل حاکمیت اراده و مطابق توافق حاصل از قرارداد به آن رسیدگی کند.
اما به نظر میرسد باید از این سنت دیرینه قدری عدول کرد و به استناد برخی مبانی فقهی و حقوقی راه میانهای را در پیش گرفت و هنگامی که قرارداد دچار تغییرات اساسی میشود و تعادل اقتصادی بر هم میخورد از تعدیل قرارداد سخن گفت.
2-4-4-3. تعذر از نظر عدم توانایی مالی اجرای قرارداد
تعذر اجرای قرارداد بر مبنای زمان وقوع آن به تعذر اصلی و طاری تقسیم میشود. به طور معمول تعهد هم زمان با قرارداد پديد ميآيد و تعذر اجراي تعهد نیز ميتواند در زمان وقوع عقد محقق شود؛ بدين معني كه تعهد در لحظه ایجاد از نظر اجرا متعذر باشد. تعذر اجرا چنانچه از نظر زماني همزمان با حدوث تعهد باشد، تعذر اصلي خوانده ميشود.120 این قسم از تعذر شایعترین و مهمترین نوع تعذر است که مباحث مربوط به آن در فقه و در حقوق مدنی غالباً تحت شرط قدرت بر تسلیم مطرح و مورد بررسی قرار گرفته است.121 در واقع موضوع بحث از تعذري است که پس از عقد بر قرارداد طاري شده است. يعني مفروض اين است كه تعهد، با وجود همه شرايط و اركان كه از جمله آن قدرت بر تسليم، تحقق يافته و آنچه باقيمانده اجراي آن است. زيرا هنگامي که تعذر اصلي است، عقد به لحاظ عدم امکان اجرایی که در همان ابتدای عقد ایجاد شده، باطل است. به عبارت دیگر، اساسا تعهدي ايجاد نشده است تا نوبت به تعذر اجراي آن برسد.122 تعذر اجرای قرارداد صورتهای مختلف دیگری نیز دارد؛ تعذر بر مبنای عدم توانایی اجرای تعهد توسط شخص متعهد یا دیگران، به مطلق و نسبی؛ از جهت عدم اجرای موضوع تعهد، به کلی و جزئی، به سبب علل وجودی آن، به تعذر واقعی و اعتباری(حکمی و قانونی)؛ بر مبنای طول زمان و استمرار تعذر، به دائمی و موقت؛ به اعتبار قلمرو شمول آن بر تعهد، به عام وخاص؛ و به اعتبار عدم توانایی مالی متعهد، به مالی و غیر مالی تقسیم میشود که ما به مناسبت موضوع فقط به تعذر مالی و غیر مالی اشاره میکنیم.
الف) تقسیم تعذر به مالی و غیرمالی
در مواقعي که اجراي قرارداد به لحاظ امکان اجراي مادي غیرقابل انتساب به طرفینْ متعذر ميشود يا با وجود امکان مالي متعهد به حکم قانونْ انجام تعهد ناممکن ميگردد، در این وضعیت با تعذر غير مالي روبرو هستيم. بـراي مثال هنگامي که پس از عقد و قبل از اجراي تعهد، موضوع تعهـد تلف ميشود، اجراي قـرارداد متعذر ميگردد. در اين شرایط صر فنظر از آمادگي مالي متعهد براي اجرا، حتي از طريق ديگران انجام تعهد امکانپذير نيست و عدم امکان اجرا ارتباطي با وضعيت مالي وي ندارد.123 اما برخي اوقات بدون آنکه اجراي تعهدات ناشي از قرارداد به لحاظ مادي غيرممکن شود يا به موجب مقررات ممنوع گردد، به لحاظ عدم توانايي مالي متعهد، اجراي قرارداد متعذر ميشود و آن زماني است که به علت تغيير ناگهاني شرايط اقتصادی متعهد، وي در چنان وضعيتي قرار ميگیرد که امکان اجراي قرارداد براي وي ميسر نيست. در واقع علتي که سبب تعذر اجراي قرارداد ميشود، به خود قرارداد و يا شرايط مادي و اعتباري اجرا مربوط نيست، بلکه مربوط به وضعيت مالي شخص متعهد است. فرض آن است که ناتواني مالي متعهد پس از انعقاد قرارداد و قبل از اجرا او را در شرايطي قـرار ميدهد که قادر به انجام تعهد خود نیست. به طور معمول اين شرايط در صورت بروز تغييرات ناگهاني اقتصادي مربوط به متعهد و يا در سطح وسيعتر از آن به وجود میآید. اين تغييرات ناگهاني به گونهاي است که امکان اجراي قرارداد را از متعهد سلب مينمايد و وي حتي با به کارگيري تمامي توان و تلاش خود و بسيج امکانات مالي و اعتباري، قادر به اجراي قرارداد با شرايط اولیه پیشبینی شده در قرارداد نيست. هرچند ناتواني مالي متعهد در انجام تعهد، بايد يکي از موارد تعذر نسبي به شمار آید(نه مطلق)، زيرا امکان اجراي تعهد تنها از سوي متعهد سلب شده است و همچنان اجراي تعهد توسط ديگران وجود دارد (مثل ساخت ملک)، ليکن از آنجا که متعهدله نميتواند در عمل اجراي تعهد را از طريق ديگران بدون پرداخت هزينه مطالبه کند، و اصل آن است که برای انجام کار هزینه مطالبه شود، در واقع تعهد به طور مطلق متعذر گرديده است. همچنین عدم توانایی انجام تعهد باید تمام زمان اجرای عقد را فرا گرفته و دائمی باشد، زیرا هنگامی که مدت زمان تعذر محدود و از نظر عقلی امکان اجرا محتمل باشد، اصل بر انجام عقد است و حتی خسارتی بابت این تأخیر قابل پرداخت نیست.124 ولی باید مدت زمان تأخیر در اجرا از دید عرف قابل اغماض باشد و یا اين تأخير تا جايي قابل قبول است که زمان مهم نباشد، اما هرگاه اجراي تعهد در موعد مقرر براي متعهدله اهمیت داشته باشد، تأخير اجرا سبب انتفای قرارداد ميشود. به عبارت ديگر، هرگاه اجراي تعهد و زمان داراي وحدت مطلوب باشد، تعذر موقت نیز موجب زوال قرارداد و در نتيجه انتفای تعهد ميشود، زیرا در برخی موارد، تأخير در حکم عدم اجراست.125
ب) تعذر مالی ناشی از وضعیت متعهد یا خارج از آن
ناتوانی مالي که موجب عدم انجام تعهد قراردادی ميشود، گاه به شرايط اقتصادي خارج از کنترل متعهد مربوط ميشود که علاوه بر وي، اشخاص ديگري را به چنين وضعيتي دچار ميسازد. گاه بدون آنکه شرايط اقتصادي جامعه دچار نوسانهای شديد گردد، به علل ديگر متعهد دچار ناتواني مالي ميشود. به عبارت ديگر، ناتوانی مالي مربوط به شخص متعهد است و شرايط اقتصادي که به عنوان يک علت خارجي براي متعذرشدن اجرا دخالت دارد، همواره صادق نيست. با اين توضيح که در برخي موارد بر اثر حوادث ناگهاني و پيشبيني نشده در اجراي تعهدات مستمر، اجراي قرارداد به طور غيرمتعارف و غيرقابل تحمل، پرهزينه و گزاف ميشود به گونهاي که امکان اجرا را از متعهد سلب ميکند. اما در برخي موارد بدون آنکه تغييري در قيمتها رخ دهد، به علل ديگري وضعيت مالي متعهد به صورتي درميآيد که اجراي تعهد برای او دشوار میشود؛ مثلاً به سبب بیتدبیری دچار ورشکستگی شده و قدرت اجرای تعهد از او سلب ميگردد. اگرچه ممکن است در آثار و ضمانت اجراي تعذري که صرفاً مربوط به عدم توانايي مالي متعهد است با تعذري که به سبب تغییر ناگهاني قيمتها رخ ميدهد، تفاوت قائل شد، ولي هر دو، يک نتيجه مشخص را در بردارد و آن تعذر اجراي قرارداد است. ولی تعذر مالـی اجرای قرارداد را بایـد در صورتی فرض کرد که علل خارجی و غیرقابل انتساب بـه طرفین قرارداد، سبب ناتوانی مالی متعهد شده، در نتیجه اجرای تعهد برای او ناممکن شود و نباید آن را آنچنان تفسیر کرد که بیتدبیری و سه لانگاری او را در بر گرفته و موجب آن شود که متعهدله تاوان بی مبالاتی متعهد را بپردازد.
در حقوق فرانسه نيز علت خارجي موجب رهايي متعهد از جبران خسارت است. از اين رو در ماده 1147 قانون مدني فرانسه آمده است: “در صورت اقتضا متعهد خواه به دليل عدم اجراي تعهد، خواه به دليل تأخير در اجرا به پرداخت خسارت محکوم ميشود؛ مشروط بر آن که نتواند ثابت کند که عدم اجرا، ناشي از علت خارجي غير منتسب به اوست…” و در ماده 1148 آمده است: “هرگاه متعهد براثر قوۀ قاهره يا حالت غيرمترقبه از تأديه يا انجام آنچه که بر آن ملزم بوده، يا از خودداري از آنچه که بر او ممنوع بوده است، بازداشته شود، جايي براي پرداخت ضرر و زيان نيست.”
2-4-4-4. تفاوت تعذر با عدم امکان اجرای قرارداد و قوۀ قهریه
2-4-4-4-1. فورس ماژور یافراستریشن
همانگونه که پیش تر بیان شد، تعذر زمانی معنا و مفهوم پیدا میکند که اجرای قرارداد به عللی که قابل انتساب به متعاقدین نیست، غیرقابل اجرا گردد و این موضوع و شرایط ایجاد و حدوث تعذر را نزدیک به موضوع قوۀ قهریه در حقوق ایران، فورس ماژور در حقوق فرانسه و فراستریشن در حقوق انگلیس میکند و ممکن است این سوال مطرح شود که تعذر چه تفاوتی با آنها دارد. همچنین از آنجا که تعذر اعم از مالی و غیرمالی موجب عدم امکان اجرای قرارداد میشود، شاید این سئوال به ذهن متبادر گردد که به واقع تفاوت تعذر با عدم امکان اجرای قرارداد چیست؟
اگرچه پاسخ به این سئوالها بسیار مفصل است، لیکن برای روشن شدن تفاوت تعذر با موارد سؤال شده به طور خلاصه بیان میشود که صرف عدم امکان اجراي قرارداد براي تحقق تعذر کافي نيست و از آنجا که علت وقوع تعذر، يک امر خارجي است، پس علاوه بر وقوع، بايد داراي شرايط و اوصافي باشد که بتوان با وقوع آن متعذرشدن قرارداد را پذيرفت؛ لذا تعذر با مفهومي كه بعضي آن را فورس ماژور يا قوۀ قاهره در نظر گرفتهاند یکی نيست، بلكه رابطۀ تعذر با قوۀ قاهره رابطه عموم و خصوص مطلق است؛ يعني هر فورس ماژوري در قالب تعذر قرار ميگيرد، اما هر تعذري الزاما فورس ماژور يا قوۀ قهريه به شمار نميرود. به عبارت دیگر، علت خارجی عنوانی عام برای همه مصادیق تعذر اجرای قرارداد است که نمونههای بارز آن شامل قوۀ قاهره، فورس ماژور و فراستریشن است، لیکن تعذر اجرای قرارداد صرفا با وقوع چنین مصادیقی به وجود نمیآید. در مورد تعذر مالي که در واقع امکان اجراي تعهد براي متعهد متعذر ميشود، غالبا در مواردی است که با قوۀ قاهره ارتباطی ندارد. از سویی مفهوم تعذر از مفهوم «عدم اجرا» نیز محدودتر است؛ بدین گونه که عدم اجرا اعم از تعذر است، زیرا اولا ممکن است عدم اجرا ناشی از تعذر نباشد؛ ثانیا ممكن است عدم اجرا با سوءنيت متعهد متخلف صورت گيرد، حال آنكه در تعذر، مسئله سوءنيت متعذر مطرح نيست، بلكه صرفاً انجام تعهد به سبب عواملی که خارج از اختیار متعهد است، متعذر میگردد. از این رو بعضی از نویسندگان حقوق مدنی این واژه را ذیل مباحث فورس ماژور و علل خارجي آورده و معادل آن را ممتنع بودن دانستهاند. از آنجا که در ماده 240 قانون مدنی چنین آمده است: “اگر بعد از عقد انجام شرط ممتنع شود يا معلوم شود كه حین العقد ممتنع بوده است، كسي كه شرط بر نفع او شده است، اختيار فسخ معامله را خواهد داشت؛ مگر اينكه امتناع مستند بر فعل مشرو ط له باشد. (اين معني در مواد 227 و 229 ق.م ايران آمده است.)126حال آنکه در شرایطی که متعهد به علت عدم درک صحیح از مسائل اقتصادی، عدم رعایت نظامهای تجاری و اهمال در روابط و داد و ستد تجاری دچار ناتوانی مالی شود، نمیتواند به استناد تعذر اجرا از مسئولیت تعهداتی که به عهده گرفته است رهایی یابد.
2-4-4-5. آثار تعذر مالی متعهد بر قرارداد
الف) انحلال اختیاری و قهری قرارداد
انحلال قرارداد به موقت یا دائم بودن تعذر بستگی دارد که میتواند اختیار فسخ قرارداد را برای متعهدله فراهم آورد یا بدون آنکه سرنوشت عقد در اختیار طرفین باشد، قرارداد به طور قهری منحل گردد. بحث خیار تعذر اصولاً در تعذر مطلق و موقت مفهوم مییابد. مقصود از تعذر موقت، صورتي از تعذر است كه براي زمان محدودي طاري ميگردد كه اولاً قابل اغماض نيست، ثانياً اجراي تعهد در محدوده زماني كه تعذر تمام آن را فرا

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد تعدیل قرارداد، قانون مدنی، اصل موضوع، شرط ضمن عقد Next Entries منابع و ماخذ مقاله بافت فرسوده، توسعه درونی، حاجی آباد، نقشه فازی