منابع مقاله درمورد سازهای بادی، نقش برجسته، روابط فرهنگی

دانلود پایان نامه ارشد

داد.(آذرپی، 1381: 24)
بطور کلی از نظر شکل، پیکرک های زن در دوره ایلام به سه گروه تقسیم می شوند: باریک اندام-لاغر، فربه، معمولی. همه این پیکرک ها با پاهای جفت ایستاده اند و حالت دستهایشان یا زیر سینه ها می باشد و یا در حال نگه داشتن سینه ها است. ناحیه شرمگاهی بصورت: نقاط فرو رفته، برجسته، منحنی، خطوط کوچک برجسته و یا بصورت نقاط پراکنده نشان داده شده است. ایلامیان در ساخت پیکرک ها سعی در نمایش واقعگرایانه داشته‌اند بطوریکه در نشان دادن جزئیات پیکرک ها ( گردن آویز، گوشواره، ابرو، خط پلک، پوشش، کمربند و…) توجه زیادی داشته‌اند.

تصاویر 4-51و4-52و4-53و4-54: واقعگرایی در پیکرک های ایلامی( آذرپی، 1381)
پیکرک های زن نوازنده ایلامی وجه مشترکی که دارند این است که سازی شبیه به دایره در دست دارند این پیکرک ها در لایه های مختلف شوش بدست آمده اند. در میان پیکرک های زن نوازنده یک زن جغجغه نواز که برهنه می باشد و نیز یک زن که سازی زهی در دست دارد و بصورت برهنه می باشد کشف شده است. در نوازنده زن جغجغه نواز وجود گوشواره و گلوبندی نیز مشاهده می شود.

تصاویر 4-55و 4-56و 4-57: نوازنده های زن با سازی شبیه به دایره امروزی، ایلام میانی(خاکسار، 1387: 94)

تصاویر 4-58 و 4-59: پیکرک سمت چپ زنی را در حال نواختن سازی زهی نشان می دهد و در سمت راست یک زن جغجغه نواز را مشاهده میکنید (خاکسار، 1387)
پیکرک هایی که بر دوش آنها میمون است
در میان پیکرک های ایلامی نوازندگانی مشاهده می شود که بر روی دوش آنها میمونی سوار است. در میان پیکرک ها و حتی مهرهای موسیقایی به جای مانده از این دوران تاکید مکرر بر وجود میمونهای نوازنده است این مسأله نه تنها در میان ایلامیان بلکه در میان مصریان و بین‌النهرینیها نیز بخوبی دیده می شده است. شاید بتوان گفت وجود میمون همراه با نوازنده امکان اینکه میمون نیز در اجرای موسیقی نوازنده را با حرکات نمایشی خود همراهی میکرده است. عموما این گروه از نوازنده ها نیز برهنه بوده و دارای ریش و سبیل و چشمانی درشت هستند، در زیر نمونه هایی از این پیکرک ها را مشاهده میکنید.

تصاویر 4-60 و 4-61 و 4-62 و 4-63 و 4-64: پیکرکها کشف شده از شوش و متعلق به 1500 ق.م (spycket, 1992)

4-4- طبقه بندب آلات موسیقی در دوره ایلام(بادی، کوبه هی، زهی زخمه ای)
حجاری ها، نقوش یرجسته و آثار گلی و متون ایلامی جملگی حاکی از این است که در سرزمین ایلام نواختن موسیقی بخصوص در مراسم مذهبی و اهدای قربانی از روزگار باستان مرسوم و مورد توجه بوده است. پادشاه اوان در دوره ایلام قدیم نوازندگانی را استخدام کرده بود تا شب ها و روز ها در برابر دروازه های معبد اصلی اینشوشیناک (خدای شوش) مشغول نواختن موسیقی باشند. همچنین نقش برجسته های موجود در «کول فره» مال امیر صحنه های قربانی حیوانات در مقابل حاکم ایلام و حمل مجسمه ای در حضور پادشاه ایلام را به تصویر کشیده است. در آن نقوش، نوازندگان با سازهای مختلف زهی بخصوص انواع چنگ و سازهای بادی و کوبشی در حال نواختن موسیقی و خواندن سرودهای آیینی و مذهبی هستند.
سازها از نظر موسیقیدانان به 3 گروه اصلی تقسیم می شوند:
1- سازهای کوبه ای
2- سازهای بادی
3- سازهای زهی
سازهای کوبه ای از ساده ترین ادوات صدا هستند که شاید خیلی پیشتر از بوجود آمدن مدنیت و شهرنشینی بعنوان ابزاری در دست انسان بوده است و تا امروز نیز بصورت تکامل یافته تر در کنار انسان است. این دسته از سازها از لحاظ موارد استعمال و استفاده به دو نوع آلات کوبه ای رزمی، مانند کوس و طبل و آلات کوبه ای بزمی مثل دف و زنگ تقسیم می شوند. دسته اول ونحصرا در لشکرکشی ها و جنگ و تشریفات و مراسم نظامی به کار می رفته و دسته دوم در مجالس بزم و جشن و سرود.
سازهای بادی آن دسته از سازهایی است که با دمیدن در آنها و تولید هوا در ساز،دا ایجاد می کنند. بنظر می رسد انسان با دمیدن در قطعه ای استخوان یا ساقه ای از نی، به کاربرد این نوع سازها پی برده و بعدها با ساختن سوتک یا بوق بنیان گذار شیپور و سرنای امروزی شده است.
سازهای زهی که خود نمایانگر رشد فرهنگ جوامع انسانی است آن دسته از سازهایی هستند که با نواختن سیم های آنها صدایی موزون و متفاوت از صداهای موجود در طبیعت ایجاد می کنند مانند بربط، چنگ، عود، تار و…(ایازی،1383: 14)
سازهای دوره ایلام را می شود از روی آثار بدست آمده که عبارتند از:
پیکرکهای بدست آمده
نقوش برجسته
ظروف مفرغی که مربوط به موضوع موسیقی در این دوره می باشند
اثر مهرهایی که موضوع آنها به موسیقی هم اشاره دارد
سازهای موسیقی بجا مانده
طنبور- سازهای کوبشی- چنگ- دایره
چنگ؛ این ساز زیبای ایرانی حداقل از هزاره چهارم قبل از میلاد به بعد در تمام دوره ها بکار می رفته است. وفور و تنوع تصویر این ساز در حجاری ها و نقش برجسته ها و اثر مهرها گویای اهمیت چنگ در بین سایر آلات موسیقی است. به نظر می رسد چنگ نه تنها در تمام دوره های ایلام بلکه در مناطق مختلف بین‌النهرین و مصر و… ساخته و نواخته می شده است.
در کاوشهای باستان شناسی مناطق مختلف ایران بخصوص شوش و هفت تپه و چغازنبیل که از مراکز مهم ایلامی هستند آثار و اشیایی مربوط به موسیقی به دست آمده که از جمله می توان به تعدادی از آنها به این شرح اشاره کرد:
طبل ساعت شنی (دهل) که پوست کشیده شده روی آنها از بین رفته است. این اشیاء از شوش به دست آمده و مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است.
سازهای بادی، شامل «هورن صدفی» که با استفاده از پوسته سخت صدف های دریایی ساخته شده است. این سازهای صدفی از شوش به دست آمده و مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است.
سوتک ها که از جنس سفال، سنگ و یا استخوان ساخته شده، از شوش، رودبار و نهاوند به دست آمده و مربوط به هزاره سوم تا هزاره اول قبل از میلاد هستند.(موزه ملی ایران، 1381: 143-144)
نمونه دیگر از آثار بازمانده ایلام که می تواند نمودار پایگاه والای هنر موسیقی در فرهنگ ایلام باشد، نقش حجاری برجسته Relief کول فرح (هینتس، 1371: 8)) یا به قول فارمر، کول فرعون ” Kul-i-fir awn” در نزدیکی ایزه بختیاری است که سه موسیقی دان ایلامی را در حال نوازندگی نشان می دهد. یکی از آن سه سازی کوبشی percussion Instrument و به عقیده فارمر گونه ای دایره (دف) Tambourine می نوازد و دو نفر دیگر سرگرم نوازندگی چنگ Harp هستند.(هینتس، 1371: 15) فارمر یکی از این دو چنگ را دارای جعبه صوتی در بالا upper chested و دیگری را از نوع جعبه صوتی در پایین lower chestedیا وَن van تشخیص داده است.

تصویر 4-65: کول فرح(ایذه)، مراسم قربانی کردن حیوانات با نواختن موسیقی در مقابل هانی، حاکم محلی آیاپیر
(صراف، 1387: 194)
بدین ترتیب همچنان که در اثر مهر Cylinder seal بازیافته از چغامیش دزفول (خوزستان) تصویرچنگ مشاهده می شود می توان به این نتیجه رسید که چنگ یکی از سازهای اصیل و باستانی ایران بوده است زیرا آن مهر چغامیش یادگاری از حدود هزاره چهارم پیش از میلاد محسوب می شود. (A. Tajvidi and M. Y. Kiani/V.1, p.32, plx -p)
به اضافه وجود نگاره چنگی از نوع چنگ ایلامی یا جعبه صوتی در بالا upper sound chest در حجاری شکارگاه طاق بستان کرمانشاه، متعلق به دوران ساسانی یا خسرو دوم پرویز (590-628 م) استمرار هنر ایلام را در ادوار بعد ثابت می کند.(A survey, V.6, p. 2787, fig 966.) و (farmer studies in oriental music, v. 2, p. 2. 6, fig.2)

تصویر 4-66: دو نوع چنگ در بیستون، (فروغ، 1342: 11)
بحث کامل و پژوهش دقیق درباره سازهای ایلامی و یا بطور کلی موسیقی در فرهنگ ایلام بقدری دامنه دار و در ضمن پنهان در ظلمت تاریخ است که ادای حق واقعی آن نیاز به فرصت بیشتری دارد. آنچه می توان گفت این است که بدون تردید ایلام در استمرار و تکوین موسیقی ایران، نقش مؤثر و بسزایی داشته است. بطور اعم اگر موسیقی ایرانی را به رودخانه سرشار و پویایی تشبیه کنیم، هر یک از موسیقی های بومی و محلی همانند رودهایی بدان پیوسته و موجب تحرک بیشتر و گسترش آن شده اند. این است که موسیقی ایلام هم به نوبه خود قطعا به این جریان کمک کرده و بهره رسانده است.(بینش، 1373: 28-.29)
در روی جامی که از ارجان بدست آمده است میتوان سازهایی را که در دست نوازنده ها در حال نواختن هستند را تشخیص داد که خود نشان دهنده گروهی از سازهای مورد استفاده از دوره ایلام است.
نوع آلات موسیقی در جام ارجان: شخصی که پیشاپیش گروه حرکت می کند به نواختن عود مشغول است، نفر دوم نی دو لوله ای، نفرات سوم و چهارم چنگ مثلثی شکل، نفر پنجم چنگ ذوزنقه ای شکل، نفر ششم دقک یا سنج و نفر هفتم پشت این گروه دایره می نوازد و هشتمین نفر ظاهرا با ریتم موسیقی به دست زدن مشغول است. این شخص به اضافه نوازنده سنج و فردی که در برابر نوازنده اول پشتک زده به احتمال جزء گروه رقاصان اند. (آیت الهی و تفرج نوروز، 1389: 44)
4-5- گاهنگاری و سازشناسی در دوره ایلام
مبالغه نیست اگر ایران را یکی از باستانی ترین یا نخستین پایگاه‌های هنر والای موسیقی بدانیم زیرا بر اساس مدارک و شواهد موجود می توان به چنین مطلبی دست یافت چنان که با وجود گذشت سالیان و یا سده‌های بسیار از دوران شکوفایی تمدن ایلام می توانیم نشانه‌های مختلف و متعددی از جلوه موسیقی و نقش آن در فرهنگ ایرانی را مقارن با 3000 ق.م بیابیم.(p.amiet, Elam, p. 572)
نمونه یا مثال ساده و گویای آن گوشه شوشتری است در دستگاه همایون که یاد منطقه وسیع شوش susa و موسیقی محلی یا بومی شوشتر را زنده نگاه داشته است. فارمر موسیقی شناس نامدار انگلیسی به استناد کتیبه‌های اکد و سومر به اجرای موسیقی و آواز هر پگاه و شبگاه در برابر درهای معبد اینشوشیناک در ایلام اشاره کرده است.( بینش، 1373: 24)
لذا می‌توان گفت آنچه را که فارمر آواز نامیده در حقیقت گونه‌ای نیایش آهنگین Hymn بوده است. پس دوره نیست این مراسم در معبد باستانی شوش همان نقاره‌ای باشد که بعدها در نقاط مختلف ایران زده می‌شده است و نمونه بارز آن در مشهد مقدس وجود دارد، بویژه که در جوار بارگاه ملکوتی حضرت رضا علیه سلام در طلوع و غروب آفتاب اجرا می‌شود.(بینش، 1373: 24)
کارایی موسیقی در فرهنگ ایلام تنها به مذهب محدود نمی شده است و چنان که آثار باز یافته در شوش نشان می دهد به صورتهای دیگری مانند موسیقی مجلسی Chamber music نیز تجلی داشته است . از آن جمله می توان به مجسمه ای سفالی Terracota اشاره کرد که در موزه لوور پاریس نگاهداری می شود . این مجسمه که طولی و ارتفاعی معادل 6/8 سانتی متر دارد به عقیده فارمر از آثار سده هشتم پیش از میلاد ایلام است . ولی امیه p.Amiet آن را مربوط به دوران فرمانروایی سوکالمامهو Sukkalmamhu یعنی سده 18 تا 17 پیش از میلاد تشخیص داده شده است.(P.amiet, p.231)
مجسمه ، مردی را نشان می دهد نیمه برهنه یا به قول امیه ، برهنه «NU» که با پاهای نیمه خمیده ایستاده و به نواختن سازی رشته ای Chordophone اشتغال دارد . این ساز را فارمر نوعی طنبور با دسته ای بلند Long – necked pandore می داند که با احتمال صحت ، سند گویایی برای شکوفایی موسیقی سازی در ایلام به شمار می رود . (بینش ، 1373: 26 )
اگرچه تاثیر گذشت زمان را در تطور سازها نباید نادیده گرفت ولی چنین به نظر می رسد که طنبور و سازی که در مجسمه بازیافته از شوش یا ایلام ، محفوظ در موزه لوور مشاهده می شود ، باید همان دوتاری باشد که با اختلاف در ساختار و پرده بندی هنوز در بسیاری از نقاط ایران از جمله در:تربت جام ، در گز ، قوچان و گرگان یک ساز بومی و محلی بشمار می رود .
به دلیل شباهت و مقایسه برخی از ساز ها با تمدنهای تقریبا همزمان و همدوره در بین النهرین و مصر ، این تصور برای اکثر موسیقی شناسان بوجود آمده است که فرهنگ موسیقایی از یک نقطه بخصوص به نقطه ای دیگر در حال کوچ بوده است . روابط فرهنگی میان تمدنهای گذشته قابل انکار

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد نقش برجسته، دوران باستان، سازهای بادی Next Entries منابع مقاله درمورد بین النهرین