منابع مقاله درمورد روابط زناشویی، عقد ازدواج، ظلم و ستم، عقد نکاح

دانلود پایان نامه ارشد

«الحیل» نوشته ابوحاتم محمد بن‌حسن قزوینی(م 440ه.ق) است.42
در میان مذاهب اهل سنت، حنبلیان سرسخت‌ترین مخالفان حیل شرعی بوده‌اند. از احمدبن‌حنبل نقل شده که حیله را بهطور کلی مردود دانسته، عبیداللّه بن محمد ابن‌بطّه فقیه حنبلی، (م۳۸۷ه.ق) در کتاب خود »ابطال الحیل«، به رد ادله حیله به‌ویژه حیل طلاق پرداخته است؛ همچنین احمد بن‌عبدالحلیم ابن‌تیمیهفقیه حنبلی، (م۷۲۸ه.ق) در آثار خود، از جمله «بیان الدلیل علی بطلان التحلیل» که موضوع اصلی آن بحث طلاق و محلّل گرفتن است، و شاگردش ابن‌قیم جوزیه نیز در« اغاثة اللّهفان» و«اعلام الموقّعین» ادله تجویز حیله را با لحنی تند به نقد کشیده است .43
مالکیان درباره موضوع حیله، راه میانه را برگزیده‌اند. ایشان احکامی که با مصالح عام شرعی ناسازگار نباشند و ناقض اصول شرعی به شمار نروند را مجاز شمرده‌اند ، ومانند حنفیان و شافعیان مصادیقی از حیله را پذیرفته و شماری از حیله‌ها را مردود دانسته‌اند. 44
فقهای امامی هرچند با زیاده روی حنفیان در کاربرد حیل شرعی مخالف‌اند اما بسیاری از حیله‌های شرعی را مجاز می‌دانند. 45
حال چند نمونه از کاربردهای حیله در زمان‌های گذشته را بیان می‌کنیم:
الف) توریه حضرت ابراهیم:
شیخ طوسی (رحمة الله علیه) در کتاب المبسوط خود برای بیان جواز بکارگیری حیله‌های شرعی به داستان حضرت ابراهیم اشاره کرده‌اند و می‌فرمایند:
«إنما أجزناه لقوله تعالى في قصة إبراهيم عليه السلام «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا يَنْطِقُونَ » لما سألوه «مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا»وإنماقصدبذلكإنكانواينطقونفعلقهبشرطمحال،ليعلمبذلكأنالفعلمنهممحال،ومنكانكذلكلايستحقالعبادة. ؛46علت اینکه حیل شرعی را به طور اجمال جایز می‌دانیم برخی آیات قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام) است. نمونه‌ی آن داستان ابراهیم(علیه السلام) درباره‌ی شکستن بت‌هاست. هنگامی که حضرت بت‌ها را شکست و از او سؤال کردند که چه کسی بت‌ها را شکسته است؟ فرمود از خود بت‌ها بپرسید اگر قدرت سخن گفتن دارند. بنابراین حضرت نسبت شکستن بت‌ها را به بت بزرگ مشروط به شرط محالی کرده است تا به آن‌ها بفهماند بت‌هایی که قدرت سخن گفتن ندارند شایسته عبادت و پرستش نیستند.»47
ب) حیله معروف یهودیان:
قرآن مجید حیله یهودیان را اجمالا در آیات 163-166 سوره اعراف چنین بیان می کند:
« وَ اسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ يَوْمَ لاَ يَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِيهِمْ كَذلِكَنَبْلُوهُمْبِمَاكَانُوايَفْسُقُونَ﴿163﴾وَ إِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ﴿164﴾فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ ﴿165﴾لَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ ﴿166﴾ای رسول ، بنی اسرائیل را از آن قریه که در ساحل دریا بود بازپرس که از حکم تعطیل شنبه تجاوز کردند آنگاه که بروز شنبه ماهیان در مشارع پیرامون دریا پدیدار شده و در غیر آن روز اصلا پدید نمی آمدند بدین گونه ما آنانرا به عمل فسق و نافرمانی آزمایش کردیم. و چون جمعی از آنگروه گفتند چرا قومیرا که از جانب خدا به هلاک و یا به عذاب سخت محکومند موعظه میکنید ناصحان گفتند پند ما اتمام حجت است از جانب خدا دیگر آنکه شاید اثر کند و تقوی پیشه کنند. و چون هرچه به آنها تذکر داده شد در آن غفلت ورزیدند ما هم آن جماعتکه نصیحت می کردند و خلق را از کار بد منع مینمودند نجات بخشیدیم و آنانکه ظلم و ستم کاری کردند بکیفر فسقشان به بدترین عذاب گرفتار کردیم.آنگاه که سرکشی و تکبر کردند و آنچه ممنوع بود مرتکب شدند گفتیم به شکل بوزینه شوید که بس دور و بازمانده از رحمت خدا باشید.»48
قرار شد خداوند جمعی از بنی‌اسرائیل را که در کنار دریا زندگی می‌کردند امتحان کند؛ امتحان ایشان این بود که در روز شنبه که روز تعطیلی بنی‌اسرائیل بود ماهیگیری نکنند. روز شنبه برعکس روزهای دیگر ماهی های فراوانی بر سطح آب ظاهر می شد به گونه ای که طبق بعضی از روایات سطح آب پوشیده از ماهی بود و آب به درستی دیده نمی شد؛ یهودیان که نمی توانستند از این همه ماهی چشم پوشی کنند و از طرفی از عذاب الهی نیز می ترسیدند دست به حیله ای زدند، یهودیان در کنار دریا حوضچه هایی کندند و روز شنبه دریچه این جوضچه ها را باز می کردند، آب و ماهی داخل این حوضچه ها می شد وقتی این حوضچه ها پر می شد به هنگام عصر دریچه حوضچه ها را می بستند و ماهیها را زندانی می کردند و سپس در روز بعد آن ماهیها را صید می کردند.49 یهودیان با این حیله ای که به کاربستند در امتحان الهی شکست خوردند و خداوند حیله آنها را نپذیرفت و عذاب الهی نازل شد و یهودیان مجرم از صورت انسانی خارج شده و مسخ شدند.50
ج)نمونه ای از کاربرد حیله در عصر پیامبر:
« و روى سويد بن حنظلة ، قال: خرجنا و معنا وائل بن حجر نريد‌النبي- صلى الله عليه و آله- فأخذه أعداء له، و تحرج القوم أن يحلفوا فحلفت بالله أنه أخي، فخلى عنه العدو، فذكرت ذلك للنبي عليه السلام، فقال: «صدقت المسلم أخو المسلم». فالنبي- صلى الله عليه و آله- أجاز ما فعل سويد، و بين له صواب قوله فيما احتال به ليكون صادقا في يمينه»51
سوید بن حنظله می گوید: به همراه وائل بن حجر و جمعی دیگر قصد دیدار پیامبر را کردیم، در بین راه وائل به چنگ دشمن افتاد و جمعیت همراه از اینکه قسم بخورند وائل جزء قبیله ماست خودداری کردند ولی من قسم یاد کردم که او برادر من است بدین جهت دشمن او را آزاد کرد؛ هنگامی که به خدمت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) مشرف شدم داستان را برای ایشان بازگو کردم، حضرت فرمودند: راست گفتی! مسلمان برادر مسلمان است.52
با این سخن، حضرت توریه53 سوید را برای نجات برادرش تائید فرمودند.
کاربردهای مختلف حیله در فقه :
پر کاربردترین موارد حیله در بحث ربا است اما این مسئله اختصاص به ربا ندارد بلکه در بسیاری از ابواب و مسائل فقهی کاربرد دارد و جوامع فقهی شیعه و اهل سنت در قالب فروعات فقهی در ذیل ابواب مختلف آن را ذکر کرده اند؛ در این قسمت از پایان نامه پس از بیان یکی از موارد کاربرد حیله در مبحث ربا به بیان مصادیقی از کاربرد حیله در بابهای دیگر فقه می پردازیم:
1- کاربرد حیله برای فرار از ربا: حیله های زیادی در باب ربامطرح شده است، یکی از حیله های رایج در این باباینگونه است، اگر بخواهیم یک کیلو گندم خوب را در مقابل دو کیلو گندم نامرغوب بفروشیم به ربا می افتیم برای فرار از ربا می توانیم این خریدو فروش را در دو معامله مستقل انجام دهیم، یعنی ابتدا گندم خوب را به مبلغ معینی به مشتری می فروشیم سپس گندم نامرغوب را به همان مبلغ از او خریداری می کنیم .54 این روش برای طلافروشان بسیار راهگشاست.
2- کاربرد حیله برای عبادت: یکی از حیله های باب عبادات، حیله برای اخذ اجرت بر عبادت است؛ اخذ اجرت برای عبادت با قصد قربت در عبادات تعارض دارد، لذا گروهی از فقها چاره ای اندیشیدند و حیله ای شرعی برای فرار از این اشکال مطرح کردند،ایشان معتقدند اخذ اجرت برای عبادت با قصد قربت که شرط عبادت است منافات ندارد، زیرا در اینگونه از عبادات آنچه محرک شخص برای عبادت است همان قصد قربت است اما آنچه شخص را بر عبادت همراه با قصد قربت تحریک می کند اجرتی است که در مقابل آن دریافت می کند، و در واقع این دو محرک در طول یکدیگر هستند و با هم منافات ندارند.55 البته بر حیله بودن این مورد اشکال شده که انشاء الله در فصل سوم مفصلا مطرح خواهیم کرد.
3- کاربرد حیله در خمس و زکات: برخی برای فرار از پرداخت خمس و زکات دست به حیله میزنند و قبل از فرارسیدن سال خمسی یا گذشتن سال بر چیزی که زکات آن واجب است، مال مورد نظر را به کسی هبه می کنند، یا آن را دستگردان می کنند تا وجوب خمس یا زکات از آن مال برداشته شود.56
4- کاربرد حیله در نکاح: در باب نکاح برای حل برخی مشکلات از حیله استفاده می شود که گاهی این حیله ها مشروع و گاهی نامشروع است. یکی از حیله هایی که در باب نکاح مطرح شده و بسیار مایه تعجب و حیرت است، حیله ای است که نتیجه آن ازدواج متعدد یک زن در یک روز خواهد بود.57 حیله مذکور به این صورت است که، مردی ، زنی را به عقد موقّت خويش درآورده و با وى همبستر مى‌شود، سپس باقيماندۀ مدّت را به وى مى‌بخشد، و در زمان عدّه58 او را به عقد دائم خويش در مى‌آورد، اما قبل از اين كه با او همبستر شود وى را طلاق مى‌دهد و از آنجا كه زن در طلاق دوم غير مدخوله است، نيازى به عدّه ندارد و مى‌تواند بلافاصله (و بدون نگه داشتن عدّه) با مرد ديگرى ازدواج كند و اگر به همین صورت عمل کند، می تواند در یک روز با چند نفر ازدواج کند. این نوع از حیله به اعتقاد ما نامشروع است زیرا عده واجب در آن ترک می شود.59
حیله دیگری که در این باب مطرح می شود و مشروع است و مشکل برخی خانواده ها را حل می کند چنین است: یکی از مشکلات امروزه نکاح در عده است که بر اثر جهل نسبت به موضوع و حکم اتفاق می افتد و سبب حرمت ابدی زن و مرد (شوهر دوم) می شود، راه حل این مشکل این است که درمواردی که صیغه عقد ازدواج ، مخصوصا عقد دائم توسط وکیل اجرا می گردد، عروس و داماد به وکیل خود وکالت می دهند که صیغه صحیح آنها را جاری نماید تا بتوانند در کنار هم تا آخر عمر با آرامش زندگی کنند، بنابراین وکالت وکیل محدود است به ایجاد عقد صحیح (نه عقدی که فاسد است و حرمت ابدی را به دنبال دارد) پس اگر وکیل صیغه عقد فاسدی را جاری کند چنین صیغه ای اثری ندارد زیرا از روی ناآگاهی و خارج از محدوده وکالت وکیل اجرا شده است. اما درمورد روابط زناشویی که بینشان برقرار بوده به جهت اینکه آنها (زن و مرد) تصور می کردند عقد نکاح اجرا شده و اثر نکاح را داشته با هم ارتباط برقرار کرده اند، لذا وطی به شبهه محسوب می شود، پس این ازدواج و روابطی که میان زن و مرد اتفاق افتادهسبب حرمت ابدی آنها نمی شود.60 البته در حیله بودن این مورد اشکال است اما به جهت آنکه محل بحث ما نیست به آن نمی پردازیم.
5- کاربرد حیله برای فرار از حق شفعه: برای فرار از ثبوت حق شفعه راه های گوناگونی ذکر شده است از جمله آنکه شریک، حصه خود را که مثلا بیش از پنج میلیون تومان ارزش ندارد به چند برابر قیمت واقعی به کسی بفروشد ولی هنگام دریافت بها، معادل قیمت واقعی آن را دریافت کند و مابقی مبلغ را به نحوی مثل هبه یا ابراء ذمه از خریدار نگیرد، در این فرضاگر شریک دیگر بخواهد از حق شفعه استفاده کند باید مبلغ قرار دادی را به شریک بدهد و بالا بودن این مبلغ موجب انصراف شریک از حق شفعه می شود.61
6- کاربرد حیله درباب غسل و وضو و تیمم: در بحث غسل و وضو گاهی مکلف آب دارد اما به دلیلی مثل تنبلی یا شرم یا گرانی آب و مانند آن نمی خواهد غسل کند بلکه قصد دارد تیمم کند لذا دست به حیله می زند و نماز خود را به تاخیر می اندازد تا وقت برای غسل یا وضو تنگ شود سپس در تنگی وقت تیمم کرده و با آن نماز یا روزه اش را امتثال می کند.62
7- کاربرد حیله برای فرار از روزه: برخی مکلفین برای فرار از روزه در ماه مبارک رمضان مسافرت می کنند. مشهور بین فقها جواز سفر است اما این عمل را مکروه دانسته اند و تنها کسی که با این حیله مخالفت کرده است ابوالصلاح حلبی از فقهای قدیم است.63
8- کاربرد حیله برای محرمیت: یکی از مواردی که می توان از حیله برای محرمیت استفاده کرد در جایی است که دو برادر متاهل با هم زندگی می کنند و از آنجا که نسبت به همسران همدیگر نامحرم هستند مشکلاتی برایشان پیش می آید ، برخی فقها برای برطرف شدن این مشکلات و ایجاد محرمیت میان آنها با همسران همدیگر از

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد موضوع شناسی، فقهای امامیه، آیات و روایات، فیض کاشانی Next Entries منابع مقاله درمورد تلقیح مصنوعی، احکام شرعی، امام خمینی (ره)، راه های برون رفت