منابع مقاله درمورد دوره قاجار، شاه طهماسب، محله بازار، روابط تجاری

دانلود پایان نامه ارشد

آنان احداث بنای حصار با دروازه های چهار گانه بود دومین دوران کهندژ در شمال شهر و در حاشیه جنوبی محله فهادان امروزی در کنار مسجد جامع قرار داشت و شارستان حدودا در محله فهادان فعلی ، که از جانب غرب به دروازه کوشک نو و از سوی شرق به محله بازار نو و از شمال به بخش جنوبی باروهایی که از دوران آن کاکویه به جا ماندند محدود شده است ربض به سوی غرب و بویژه جنوب کهندژ و شارستان گسترش می یافت و شامل مسجد جامع و بازار های متعدد بود.(مشار عرصه،1386 :139 )

شكل (3ـ4)محدوده شهر دوره آل كاكويه( ماخذ: طرح جامع شهر يزد)
آل مظفرعنوان سلسله اي از اميران مستقل محلي است كه پس ازچيرگي مغولان وايلخانان ابتدا در ميبد ويزد به قدرت رسيدند وسپس بر فارس واصفهان ويزد حاكم شدند.بنيانگذار اين سلسله شرف الدين مظفر بودولي فرزندانش به نام امير مبارزالدين محمد قلمرو وقدرت اين سلسله را افزايش داد.وي حكومت منطقه يزد را بدست گرفت ودولت آل مظفر را تاسيس كرد .دوره حكومت آل مظفر در منطقه يزد يكي از بهترين دورانهاي آن بشمار مي رود در اين دوره يزد از نظر سياسي واقتصاد بازرگاني به چنان اعتبار واهميتي دست يافت كه در هيچ دوره ديگري به آن نرسيد. دوره حكومت آل مظفر حدود 80 سال به درازا كشيد وسرانجام در يورش امير تيمور به ايران به پايان داده شد.در دوره آل مظفر شهر يزد به اوج اعتبار وآباداني خود رسيد .در اين دوره بارو وخندق جديد واستواري در پيرامون يزد ساخته شد كه داراي هفت دروازه بود .همچنين وسعت شهر به دو برابر دوران پيشين رسيد وباايجاد بناهاي جديد مثل بازار ، كاروانسرا، مسجد ، مدرسه وغيره وضع اقتصادي وشهرسازي شهر بسيار شهرت واعتبار پيدا كرد در دوران آل مظفر( قرن هشتم ) یزد به اوج شکوفایی فرهنگی و اقتصادی رسید .ساخت روستاهایی چون فتح آباد ونعیم آباد در اطراف شهر همچنان ادامه یافت و شهر به سوی جنوب شرق گسترش پیدا کرد و محلاتی که در ربض قرار داشت به شهر افزوده و به همین دلیل بارویی جدید گرد آنان کشیده شد. .( مشاور فرنهاد: طرح مجموعه شهري، 29)

شكل (3ـ5) محدوده تقريبي شهر در دوره اتابكان وآل مظفر( ماخذ :طرح طرح جامع يزد)
باهجوم تیمور (قرن نهم )یزد بدترین دوران خودراگذراند اماجانشینان تیمور یعنی گورکانیان بویژه دردوران امیرچخماق ،کوشیدند به آبادانی شهربپردازند .شهردراین دوران به سمت جنوب وجنوبغرب به شهراصلی درحقیقت ربض اولیه گسترش پیداکرد ودردوران حکمرانی امیرچخماق برشماربناهای عمومی وخصوصی افزوده شد ورفته رفته شارستان وربض در هم ادغام شدند.به ويژه بناهاي بزرگ وسودمندي در يزد ساخته شد كه بعنوان مجموعه امير چخماق ( مسجد ،ميدان،كاروانسرا،بازار،حمام،و…)معروف است وبخش مهمي از ساختار فضايي وميراث فرهنگي شهر به شمار مي رود( دهقان، 1388: 38)

شكل(3ـ6) محدوده تقريبي دوره گوركانيان( ماخذ طرح جامع يزد)
در دوره صفويه ،به دليل گسترش روابط اقتصادي ايران با اروپا، نقش بازرگاني وارتباطي يزد افزايش وبهبود پيداكرد.دراين دوره كاروانسراهاي درون شهري وبرون شهري كامل تر شد ومحدوده شهريزدباساخت ميدان شاه طهماسب به سوي غرب وجنوب غربي گسترش يافت.ساخت مجموعه شاه طهماسب كه داراي مسجد ،ديوانخانه و…بود درراستاي محوري كه ازميدان اميرچخماق شاخه مي گرفت باعث گسترش محله ها وبازارهاي شهر شد.در اين دوره مساحت شهر به 120هكتار رسيد كه مي توانست حداكثر جمعيتي حدود 12000 نفر داشته باشد درعصر صفویان (قرن دهم ویازدهم ) شهر پیش از گذشته درجهات غرب وجنوب غربی پیشرفت و مساحت آن به حدودهشت کیلومتر مربع رسید. آثاری چون مجموعه باغ گندم ، میدان کهنه شاه ، مجموعه شاهی به این دوران اختصاص دارد ( پاكزاد، 1390: 423)
.

شكل(3ـ7)تقريبي شهر دوره صفويه( ماخذ: طرح جامع يزد)
دوران قاجاريه ازبدترين دوره هاي تاريخ منطقه يزد به شمار مي رود.دراين دوران به دليل شكست ايران از روسيه ونفوذ انگلستان در ايران وگسترش حكومت استبدادي،نواحي ودور ايران به دست حاكمان ستمگري اداره مي شد كه قدرت مطلق داشتند وجز خشونت وبهره كشي كاري به كشورداري وآباداني نداشتند.ازجمله بايدبه دوره حكومت جلال الدوله( پسرظل السلطان) دريزد اشاره كرد كه سرشار از بيدادوكشتاروبيرحمي است وازبدنام ترين چهره هاي تاريخ يزد به شمار مي رود.( مشاورفرنهاد،1391 :34).
در دوران قاجار بافت شهر بشدت مخروبه وغم انگیز شد، اما به عوض بازار بدلیل روابط تجاری بااروپا دارای تحرک بود.( مشاور عرصه، 1386: 139)

شكل(3ـ8) تقريبي شهر دوره زنديه وقاجار (ماخذ:طرح جامع شهر يزد)
دوران پهلوي از نظر تحولات اجتماعي دوره گذار ايران از اقتصاد سنتي به اقتصاد صنعتي وتجارت جديد محسوب مي شود.اين دگرگوني به طور عمده درتغيير ساختار اقتصادي وسيماي اجتماعي شهرها ظاهر شد.در منطقه يزددر دهه 1300 اقتصاداستواربرآب ،كاريز،صنايع دستي وتجارت كارواني بانخستين پديده هاي صنعتي شدن روبرو گرديد.تاسيس نساجي اقبال در سال 1302 دريزد سرآغاز تغيير دراين جامعه بسيارسنتي وابسته محسوب مي شود .از زماني كه صداي بوق كارخانه اقبال در فضاي شهر طنين افكند اولين گام مدرن سازي ونوسازي اين شهر برداشته شد از آن زمان بودكه تغيير وتحولات بنيادي درزندگي اقتصادي واجتماعي مردم وساختار فضايي شهرآغازگرديدوچهره شهردرمدت چنددهه به طور چشمگيري دگرگون شدكه هرگز قابل مقايسه باقرن هاي گذشته نيست.( دهقان، 1388: 67)

شكل(3ـ9) محدوده شهر دوره پهلوي( ماخذ: طرح جامع شهر يزد)

3ـ 4ـ ويژگيهاي اجتماعي وجمعیتی
شهر يزداز ديرباز مركز سياسي يزد به شمار مي رفت همين امرموجب مهاجرت مردم اطراف وياسرزمينهاي ديگر به اين شهر شد. مركزيت يزد يكي ازعوامل بااهميت درگسترش كيفي وكمي شهر يزد بوده است شايد اين تنها عاملي باشد كه هنوزنيز وجود آن بيش از گذشته احساس مي شود.
از ميزان جمعيت شهر يزد در دوره هاي دوراطلاع دقيقي در دست نيست برخي اشاره هاي منابع قديمي نشان مي دهد كه در اوايل قرن هفتم هجري شهر يزد پس از اصفهان وشيراز از نظر جمعيت سومين شهر ايران بوده است .برخي منابع جمعيت يزد را در دوران صفيه حدود 100 هزار نفر ذكر كرده اند كه غير واقعي وزياد به نظر مي رسد .جمعيت يزد را در دوران زنديه حدود 30 هزار نفر و در دوره قاجار حدود 40 هزار نفر براورد كرده اند از جمعيت دوره قاجار حدود سه يا چهار هزار زرتشتي وهزار ودويست نفر يهودي بوده اند( دهقان ،1388 :224)
سیرتحولات جمعیت شهریزد درگذرزمان همواره سریع تر از سایرنقاط شهری استان بوده است.این روند باعث گردیده تاسهم جمعیتی این شهر ازکل جمعیت شهری شهرستان وحتی استان فزونی یابدوطی یک دوره 50 ساله ( 85ـ 1335) جمعیت شهریزد از 63502نفر به 432194 نفر رسیده که تقریبا 7 برابر گردیده است.
برطبق اولین سرشماری عمومی نفوس ومسکن کشور درسال 1335جمعیت شهر یزد 63502نفر بوده که درسال 1345 با نرخ رشد 9/3 درصد به 93421 نفر افزایش پیداکرده است.ودر سال 1355 براساس نرخ رشد 8/3 درصد جمعیت به 135925 نفر رسید ودر سال 1365 بانرخ رشد4/5 درصد جمعیت به 230483 نفر رسید ودر این دهه شاهد بالاترین میزان رشد جمعیت در شهر یزد هستیم .اقدامات بهداشتی به ویژه سالم سازی محیط ، بهبودوضع تغذیه عموم،کاهش مرگ ومیر ومهاجرت ازسوی روستاها وشهرهای دورونزدیک به این شهر به دلیل آغاز جنگ تحمیلی وشروع مهاجرت آوارگان جنگی وسیاستهای تشویقی دولت رامی توان ازعلل این افزایش نام بردودردوره بعدی یعنی طی سالهای 75ـ 1365 افزایش جمعیت با یک روند نزولی ادامه داشته وتعدادجمعیت به 326776 نفر با نرخ رشد 5/3 درصد رسیده است ونیز جمعیت شهر در سال 1385به 432194 نفر بانرخ رشد 8/2 درصد ودر سال 1390این جمعیت به 486152نفر رسیده است.

در سرشماريهاي جديد جمعيت يزد در سالهاي مختلف به صورت جدول زير گزارش شده است.

جدول(3ـ1)جمعيت شهر يزد در سرشماريهاي مختلف

سال
جمعيت
1335
63500
1345
93200
1355
136000
1365
30000 2
1375
327000
1385
432000
1390
486152

ماخذ: سالنامه آماري
بطور كلي جمعيت كنوني شهر نسبت به پنجاه سال گذشته حدود هفت برابر افزايش داشته كه بخشي از آن نتيجه كاهش ميزان مرگ ومير وقسمتي ديگر به علت ورود مهاجرين است .اما در يزد در طول نيم قرن گذشت سرعت گسترش شهر وافزايش وسعت شهر بسيار بيشتر از نرخ رشد جمعيت بوده ، بگونه اي كه تراكم هاي حاصل از آن روندي نزولي را نشان مي دهد .تراكم جمعيت شهر يزد در سال 1345 حدود 133 نفر بوده كه در سالهاي 1355، 1365،1375 به ترتيب 85، 117، 35 نفر در هكتار رسيده است .اين ارقام نشان مي دهد كه رشد شهر يزد از يك الگوي شهر فشرده به سمت الگوي شهر گسترده حركت كرده كه مسائل خاص خود را به همراه داشته است ( دهقان ، 1380: 226ـ230)
تعدادخانوارهای شهر یزد از 15436 خانوار درسال 1335 به 113149خانوار در سال 1385واین رقم در سال 1390به 160000رسیده است .نوسانات بعد خانوار از 11/4 در سال 1335 به 81/3در سال 1385 ونهایتا به 4/3در سال 1390رسیده که آمارمذکور نشان دهنده کاهش تدریجی بعد خانوار می باشد .وبنظر می رسد مهمترین عامل موثر در این امر ، اجرای سیاستهای کنترل موالید می باشد که طی دهه های اخیر تاثیر مهمی درکاهش موالید وتعدادفرزندان داشته است.
تراكم ناخالص موجود شهر يزد 39 نفر در هكتار مي باشد وبراساس مطالعات انجام شده در قالب طرح جامع يزد اين سرانه قابليت افزايش تا 76 نفر درهكتار رادارد .گسترش بي رويه شهر درسالهاي اخير وتداخل سطوح مختلف كاربريهاي متفاوت بويژه سطوح مربوط به كارخانجات بزرگ در درون بافت شهري ، محوطه راه آهن وخدمات كلان شهري ، اراضي باير وافتاده و… علتهاي اصلي تراكم پايين سطح شهر يزد مي باشد زيرا در حاليكه در غالب شهرهاي بزرگ كشور ميزان تراكم ناخالص بين 60 تا 100 نفر در هكتار مي باشد تراكم 37 نفر در هكتار براي شهر يزد بيانگر وجود اراضي شهري بدون جمعيت مي باشد كه لازم است بهتر شود.( مهندسين مشاور عرصه،طرح جامع شهر يزد)
جدول(3ـ2) گزینه های پیش بینی جمعیت شهر یزد تا افق 1400
حداکثر رشد
متوسط رشد
حداقل رشد

سال
نرخ رشد
تعدادجمعیت
نرخ رشد
تعدادجمعیت
نرخ رشد
تعدادجمعیت

83/2
412000
31/2
401500
81/1
391600
1380
12/3
481600
53/2
455700
97/1
432100
1385
19/3
564900
60/2
518900
03/2
478400
1390
87/2
652200
32/2
583700
80/1
523400
1395
47/2
738100
95/1
642500
46/1
562900
1400
5/2

9/1

5/1

میانگین رشد1400ـ80
ماخذ: طرح

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد توسعه شهر، ساختار شهر، دوره ساسانی، سلسله مراتب Next Entries منابع مقاله درمورد بافت قدیم، جامعه شهری، بافت تاریخی، سازمان فضایی