منابع مقاله درمورد تغییر نگرش، تصویرسازی، شعر معاصر، حقوق اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

اشعارش نمود پیدا می‎کند و اغلب آثار دهه‌ی هفتاد او متأثّر از این کلنجارها می‎شود. در نهایت در دهه هشتاد با سرایش «پنجاه و سه ترانه‌ی عاشقانه» با تثبیت ذهنی و رسیدن به باورهای جدید، اشعارش رنگ و بوی دیگری می‌گیرد در این زمان است که بقول گزارشگران در مرداب جهان نیلوفر می‌بیند.
این سیر تکاملی شعر شمس از شعر سیاسی – اجتماعی به شعری اجتماعی – فلسفی و سپس رسیدن به شعر تغزّلی کاملاً واضح است .سروده ‎های شاعر در دوره اوّل ،کاملاً صبغه‌ی سیاسی – اجتماعی دارد. در انتهای همین دوره شاعر به سرودن اشعار اجتماعی – فلسفی می‌پردازد که رنگ و بوی آنها در ابتدای دوره‎ی بعد هنوز مشهود است.
دوره‎ی اول که شامل قبل از تحوّل دیدگاه شمس است شامل ابیاتی است که شاعر با دید و روحیّه‌ی عصیانگری به جهان می‌نگرد. او نسبت به عشق هم نگرش مثبتی ندارد و آنرا شکنجه‌ای می‌داند. شرایط نامساعد محیط و جنگ و… در بدبینی شاعر نقش مؤثّری دارد و این اشعار نتیجه‌ی نابسامانی اوضاع و روحیّه‌ی خشونت طلبی و عصیانگری اوست. آنچه بیش از پیش در این اشعار جلوه می‌کند، همان فریاد شکایت و اعتراض شاعر است.
«در دوره دوم هر چند شعر از درون‎مایه‌های اجتماعی خالی نیست امّا در فرایند دگرگونی و دگردیسی از بیانیّه‌های سیاسی و ایدئولوژی دست بر می‌دارد و از پوشال‌گذاری در کلام خودداری می‌کند و نگرش خود را در هاله‌ای از معانی و تکنیک‌های شعری مخفی می‌کند .اشعار او واکنش‌های حیرت‌آور و جاودانه‌ی عشق را رقم می‌زند.جسارت شمس در بیان دقایق عشق ،جنبه‌ی دیگری از ذهنیّت مدرن را در ذهن شاعر شکل می‌دهد و در نهایت مجموع همه‌ی این عوامل، اندیشه‌های سیاسی – اجتماعی را در حاشیه می‌نشاند.»(شریفی ،1387،ص.106)
موارد اختلاف در اشعار دو دوره به قرار زیر است:
1) تغییر نگرش شاعر نسبت به مفاهیمی که در شعر به آنها پرداخته است، اولین و مهمترین موردی است که به وضوح مشاهده می‌شود. دیدگاه شاعر نسبت به «جهان»، «زندگی»، «مرگ»وحتّی «عشق» در دو دوره با هم متفاوت است. در دوره‌ی نخستِ شاعرانگی‌هایِ شمس، این مفاهیم با لحنی سرشار از اعتراض و بدبینی بیان می‌‌شود ولی در دوره‌ی دوم با لحنی حاکی از رضایت ،خرسندی در شعرها نمایان می‌شود.
2) انتخاب لغات در دو دوره‌ ، یکی دیگر از موضوعات مهم این بحث است. در دوره اول شاهد بهره‌گیری شاعر از لغاتی همچون: «شکنجه »، «نفرت »، «طغیان»، «عطش»، «تشویش »، «گلوله» و از این دست هستیم. امّا بعد از تغییر دیدگاه شاعر، جای این لغات را لغاتی لطیف و پر احساس مثل «آرامش»، «شبنم»، «بهار»، «بهشت»، «مرهم»و«باران» می‌گیرد.
3)روحیّه‌ی شاعر در دوره اول تحت تأثیر شورش درونی سرشار از عصیانگری است. در حالیکه در دوره دوم شاعر به آرامش نسبی رسیده است .
4) طنز دوره اول اعتراضی بر اوضاع اجتماعی است و در دوره دوم طنز او، گرایش به طنز مذهبی دارد. در این دوره شاعر بیشتر از پیش به طنز می‎پردازد و رنگ طنز این دوره با دوره قبل تغییر می‎کند.
5)بلندی شعرها در دوره اول و کوتاه و اختصار‌گویی شاعر در دوره‌ی دوم از دیگر موارد تفاوت است.
6-هنجارگریزی معنایی که یکی از ویژگی‌های عمده‌ی شعردوره دوم اوست، در دوره اول دیده نمی‌شود.
7-کنایه‌ها و تعریض‌های شاعر در دوره اول جهت تذکّر و یادآوری است.امّا دوره‌ی دوم بیشتر در جهت تمسخر و ریشخند است.
بدین ترتیب در دوره اول دفترهای شعر: «رفتار تشنگی»، «در مهتابی دنیا»، «خاکستر و بانو»، «جشن ناپیدا»، « قصیده لبخند چاک چاک»، «چتر سوراخ»و «اشعاری برای تو که هرگز نخواهی شنید» مورد بررسی قرار خواهد گرفت و در دوره‎ی دوم به :«نت هایی برای بلبل چوبی»،«پنجاه و سه ترانه‌ی عاشقانه»،«باغبان جهنم»،«ملّاح خیابان‌ها»،و جلد دوم مجموعه اشعار شمس پرداخته خواهد شد.
3-10- خصوصیّات برجسته اشعار شمس لنگرودی
1- تصویرسازی‌های بکر
شمس لنگرودی را به جرائت می‌توان شاعر تصاویر بکر خواند . این تصاویر محصول خلاقیّت فکری اوست .او با در آمیختن چند تصویر، تابلویی نو در برابر دیدگان خواننده به نمایش می‎گذارد.برخی از منتقدان از شمس لنگرودی به عنوان یکی از اثر‌گذارترین سپیدسرایان نام برده‎اند و تصاویر شعری او را قابل تحسین وتأویل معرفی می‌کنند.(دهقان،زری فام،1392،ص.32).یکی از شگردهای شمس ساخت بدل بلاغی‌هایی است که دست شاعر را باز می‌گذارد تا به تصویرسازی‌های نو بپردازد. لازم به ذکر است که بگوییم تصاویر جدید در اشعار شعرای معاصر حاصل دریافت جدید از کل هستی است و نمونه‌های بارز آن در اشعار سهراب سپهری دیده می‌شود.
2-گرایش به پست مدرنیسم
شمس لنگرودی معتقد است که پست مدرن شدن اشعارش، ناخود‌آگاه صورت گرفته، و این نتیجه درک شاعر از زندگی است که باعث بوجود آمدن چنین گرایشی در اشعارش شده است.(مصاحبه‎ی پیوست،ص.191)«اما زاویه دید پست مدرنیستی شمس از کجا آشکار می‌شود؟ و از کجا می‌توان این نگرش را در آثار او جستجو کرد؟ البتّه بی آنکه بخواهیم این وصله را به شعر بزنیم که در تلاش برای رسیدن به نگاه باب روز است. زیرا نگاه پست مدرنیستی او از روی انتخاب و برگزیدن این نوع نگرش نیست . او پست مدرنیست را به عنوان نگاه شاخص روز انتخاب نکرده است، بلکه تغییر نگرش او، همانند مدرنیست‌های پست مدرن شده‌ی غرب، در اثر فرو ریختن کاخ رستگاری است.در حقیقت او از بازتاب دنیای سیاسی و فرهنگی و اجتماع خود به چنین نگرشی دست پیدا کرده است.»(عزیزی،1387،ص.143)
«شمس لنگرودی را در آغاز کارش می‌توانستیم شاعری مدرن و مدرن‌سرا بنامیم. امّا تدریجاً شعرش به سمت هنر پست مدرن تمایل پیدا می‌کند و با این که نشانه‌هایی از پست مدرنیته در شعر وی دیده می‌شود ولی او را شاعر صرفا پست مدرن نمی‌توان نامید. »(دهقان،زری فام،1392،ص.33)
3- ساده نویسی
غرض از ساده نویسی چشم‌پوشی از پیچیدگی‌های زندگی یا ساده دیدن نیست. بلکه غرض آن است که مخاطب ساده با آن مواجه شود . هنگامیکه از شمس در مورد سادگی اشعارش سوال می‌شود می‌گوید: «سادگی و پیچیدگی دو جور است .سادگی و پیچیدگی ناشی از تجربه و پختگی و یا ناشی از ساده لوحی و بی اطّلاعی در شروع کار. شعر حافظ ظاهراً ساده است ولی این فقط ظاهر قضیّه است و واشکافی که می‌شود پیچیدگی غریب و عمیقی در آن می‌بینیم. و این فرق می‎کند با شعری ساده که وقتی باز می‌شود، چیزی در آن نیست و ساده لوحانه است. سادگی و یا پیچیدگی مرحله‌ی بعد از تجربه، به نوع نگاه هنرمند به هستی بستگی پیدا می‌کند. احساس من همین است که کارهایم در آینده ساده‌تر می‌خواهد شد. چون به نظرم به رغم سادگی همه چیز، همه چیز بسیار پیچیده است .پیچیدگی در درون امور است نه در ظاهر.» (لنگرودی،معقولی،1385، ص.414و415) شمس معتقد است زبان شعر باید به سمت محاوره‌ای و ساده شدن پیش برود اما این سادگی، خالی شدن از عناصر شعری نباشد. (همان،ص.418)
4- اصل غافلگیری
«زیبایی شناسی اشعار شمس لنگرودی مبتنی بر اصل غافلگیریست. غافلگیری که با تخیّل و با زبان تولید می‌شود. به شکلی که تخیّل شمس لنگرودی جدا از الفتی که ما با شعر فارسی داریم و او هم دارد و هیچ
پرهیزی هم ندارد که این الفتش را به نمایش بدهد ،گاهی به خصوص در شعرهای کوتاهش و عبارت‌های پایانی ناگهان ، لذّت پیش بینی نشده‌ای به مخاطب می‌دهد که در جا، در یک عبارت دو سطری، سه سطری ،آدم را میخکوب خودش می‌کند .
نمی‌داند به قربانگاه می‌رود
گوسفندی
که از پی کودکان می‌دود
که عقب نماند.»(رشید کاکاوند،1387،ص.181)
5- ظرافت در انعکاس تجربه های اجتماعی
شمس معتقد است تأثیر رویدادهای مختلف اجتماعی هم به تصمیم شاعر مربوط است و هم به هستی‌شناسی درونی او. امّا آنچه بیش از اینها مهم است میزان دغدغه‌های فردی و حقوق اجتماعی اونسبت به جامعه‌ی خویش است. شعر شمس مرهمی است به دردهای انسان امروزی که در گیرودار جنگ و شهرنشینی و دغدغه‌های تمدّن غرق در تنهایی خویش است .جامعه‌ی انسانی که گرفتار هزار رنج فردی و جمعی است در اشعارش جلوه‎گر می‌شود و در بسیاری از بخش‌ها با گریز‌زدن از این رنج‌ها انسان را به آسان زیستن دعوت می‌کند. همین عامل سبب شده است که اشعار او در بین خوانندگان مقبولیّت فراوان بیابد. زیبا شناسی در اشعار شمس لنگرودی از آنجا ناشی می‎شود که مخاطب معنی اشعار را بخوبی می‌داند چرا که از زندگی روزمره جریان می‌گیرد و شاعر با طبع لطیف و نازک خیالی، تجربیّات خواننده را در قالبی ادبی به ظرافت بیان می‌کند. اشعار کوتاه او، شوک عجیبی در انسان ایجاد می‌کند که در نوع خود بی نظیر است . مثلا وقتی می‌گوید:«در اشتیاق گلی که نچیده ام /می‌لرزم.»(لنگرودی،1393،ص.55)حس لطیف و غیر قابل انکاری در وجود انسان پدید می‌آورد.
6- انعکاس طبیعت
شاعرانی که در دامن طبیعت زیسته‌اند اغلب شعراهایشان دارای وصف‌های بی نظیری از طبیعت است. «کالریج درباره نگاه متفاوت شعرا به طبیعت معتقد است که طبیعت هرگز تغییر نمی‌کند ، بلکه تأمّلات
شاعران درباره طبیعت است که دگرگونی می‌پذیرد و پیرو احساسات و طبایع ایشان است.» (پارساپور،1391،ص.83) شمس در ساختن تصاویر طبیعت طبع لطیفی دارد و در اشعاری که از طبیعت الهام گرفته است می‌توان رد پای علاقه‌ی شاعر را به وضوح مشاهده نمود.
او حتّی در سرایش عاشقانه‌هایش حالات انسانی را با توسّل به عناصر طبیعت به شکل منظوم در می‌آورد و این نشانگر تبلور روح طبیعت در اشعار اوست .

7- عاشقانه‌های بی‌نظیر
عشق موضوعی است که می‌توان به جرائت گفت در اکثر اشعارشمس لنگرودی جریان دارد. او در اشعاری که غرق در رنج‌هاست باز عشق را گریزگاهی می‌داند که می‌تواند انسان را از همه‌ی آنچه که او را محاصره کرده برهاند و باعث تداوم زندگی شود.
و در آخر لنگرودی در پاسخ به اینكه آیا زیبایی جزء لاینفك شعر است یا تنها به مخاطب بستگی دارد؟ اظهار داشت: هردو مؤلّفه مؤثّر است و زیبایی جزء لاینفك شعر نیست. عدّه‌ای بر این باورند اگر كلماتی مثل باران، گل، شكوفه، رود و … در شعر بیاید و شعر تماماً از این‌گونه كلمات لبریز باشد ،زیبایی شعری حاصل می‎شود. زیبایی هیچ‌گاه به معنای سانتی مانتالیسم نیست كه كار آنها دیگر است بلكه زیبایی یعنی «ساختار درونی زیبایی داشتن».(مصاحبه‎ی پیوست،ص.196)
8- تحوّل در درون مایه
همانگونه که پیش از این گفته شد شمس از جمله شعرایی است که به واسطه‌ی تجربیّات زندگی دچار دگرگونی نگرش گشته و این تغییر شعر او را تحت تأثیر قرار داده است.
و سخن آخر این است که برخی منتتقدان می‌گویند گرایش به هایکو یکی از ویژگی‌های شعر شمس است.«قوی ترین اشعار شمس لنگرودی همان شعرهای کوتاهی است که یا مستقلا ًسروده شده است یا اپیزودی است از یک شعر بلند. به عبارت دیگر، شمس لنگرودی شاعر هایکوهاست، اگرچه هایکو نسروده است.»(دهقان،رزی فام،1392،ص.39)
در این اتباط نظر شمس لنگرودی را ، که خود از پژوهشگران شعر معاصر نیز هست ،جویا می‌شویم. شمس می‌گوید: « شعر من هایکو نیست هایکو تصویری بدون پیام است اما اشعار کوتاه من دارای پیام هستند. هرچند شاید دارای برخی از ویژگی‎های مشترک با هایکو باشند.». او شاعری نیست که فقط به سرودن بپردازد بلکه با نوشتن کتاب «تاریخ تحلیلی شعر معاصر» پژوهش‌های بسیاری در ادب فارسی نموده است. بنابراین با ارائه‌ی دلیل روشن و قابل قبول در این زمینه سخن می‌گوید.

فصل چهارم:
بررسی اندیشه و درون‌مایه اشعار شمس لنگرودی

4-1- مقدمه:
در این فصل با توجه به اندیشه و افکار شمس لنگرودی به بررسی درون‌مایه اشعار او خواهیم پرداخت. با توجه به اینکه گفته می‎شود تأویل‌هایی که با ندیده گرفتن تعمّدی افق ذهنی مؤلّف، و تکیه افراطی بر افق مفسّر انجام می‌شود، اغلب مصنوعی و تحمیلی خواهند بود.گاه نیز کندوکاو در نیّت مؤلّف، یگانه دریچه‌ای است که می‌توان از آنجا به متن نگریست.(جعفری،پورنامداریان،1392،44) درتأویل اشعار افق ذهنی شمس

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درمورد تصویر سازی، وجود خارجی، استعاره تبعیه، مضاف و مضاف الیه Next Entries منابع مقاله درمورد جهان بینی، قرآن و حدیث، انسجام درونی، تغییر نگرش