منابع مقاله درباره روش تحقیق، نیازهای اطلاعاتی، استفاده از کتابخان، روش‌شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

تنها بر روی خود نظام نیست، بلکه بر روی نظام و پاسخ آن به نیازهای استفاده‌کنندگانش می‌باشد؛ بنابراین [نظام] به عنوان یک چیز زنده و پویا و پاسخگو به تغییرات الگوی نیازها، به گونه‌ای طراحی شده و حساس می‌باشد که تامین بازخوردها را تضمین نماید. اهمیت فزاینده‌ی استفاده‌کننده موجب می‌شود که کتابخانه‌ها وظایف و خدماتشان را ارزیابی مجدد کنند (ویلسون-دیویس، 1977).
یکی از نتایج مهم چنین تغییری در مورد تاکید بر استفاده‌کنندگان و نیازهای آنان، تولید مقدار زیادی تحقیقات در مورد انواع گوناگون استفاده‌کننده با کیفیت‌های متفاوت می‌باشد. این بررسی‌ها به دو گروه اصلی قابل تقسیم است:
1. بررسی‌های کتابخانه محورـ تحقیق بر روی این‌که چگونه کتابخانه‌ها یا مراکز اطلاع‌رسانی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
2. بررسی‌های کاربر محورـ چگونه یک گروه مشخص استفاده‌کننده اطلاعات مورد نیاز خود را به دست می‌آورند (ویلسون-دیویس، 1977).
در دهه‌ی 1980 رویکرد کیفی به تحقیقات افزایش یافت و برخی تلاش می‌کردند که تحقیقاتی در زمینه‌ی بررسی استفاده‌کنندگان به روش کیفی انجام دهند. در همین راستا نشستی با موضوع رویکردی کیفی به مطالعه‌ی مشکلات اطلاعاتی برگزار شد (سیاتری، 1999). از 1980 به بعد شمار زيادي از اين گونه بررسي‌ها در زمينه جنبه‌هاي گوناگون از قبيل رده‌هاي علوم در شاخه‌ها و رشته‌هاي علمي، ارزشيابي خدمات يا نظام‌هاي خاص،‌ رسانه‌هاي ارتباطي، الگوي استفاده از اطلاعات، الگوي گردش اطلاعات و رفتار استفاده‌كنندگان بوده است (کومار، 1374: 62). همچنین این دهه را می‌توان زمان ورود فناوری اطلاعات به موضوع بررسی استفاده‌کنندگان دانست. بسیاری از تحقیقات در زمینه‌ی استفاده از نرم‌افزارها و پایگاه‌های اطلاعاتی انجام شد (سیاتری، 1999).
در دهه‌ی 1990 روش‌های کیفی پیچیده‌تری برای بررسی استفاده‌کنندگان به کار گرفته شد. تحقیقات بیشماری بر روی اینترنت، به عنوان یک تامین‌کننده‌ی اطلاعات، و تاثیر آن بر روی استفاده‌کنندگان انجام شد (سیاتری، 1999).
بررسی استفاده‌کنندگان در ایران از اوایل دهه 1350 آغاز شد. حوزه‌ی بررسی استفاده‌کنندگان بسیار وسیع و خود دارای مفاهیم و موضوعات فرعی زیادی است. غالباً این بررسی‌ها به مطالعه‌ی موضوعاتی مثل رفتار اطلاع‌یابی استفاده‌کنندگان، نیازهای اطلاعاتی، الگوی استفاده از اطلاعات، استفاده‌کنندگان نهایی، گروه‌های اجتماعی استفاده‌کنندگان، گروه‌های شغلی استفاده‌کنندگان، ارزشیابی خدمات برای استفاده‌کنندگان، تحویل مدارک، رضایت استفاده‌کنندگان، آموزش استفاده‌کنندگان و … می‌پردازند (درباغ عنبران، 1380).
تاكنون تعداد زيادي از اين نوع بررسي‌ها انجام شده، ليكن ما هنوز نتوانسته‌ايم درباره نيازهاي اطلاعاتي استفاده‌كنندگان و استفاده از اطلاعات، به سازمان منسجمي از دانش دست يابيم. اشكال اين است كه نيازهاي اطلاعاتي استفاده‌كنندگان همواره در حال دگرگوني است و اندازه‌گيري استفاده از اطلاعات مشكل است، چرا كه استفاده از اطلاعات از مجموعه پيچيده فعاليت‌ها و رفتارها تشكيل مي‌شود (کومار، 1374: 65-66). در ادامه به دلیل نقش با اهمیت مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌کنندگان در تحولات این نوع تحقیق، به طور خاص به آن می‌پردازیم.
2-3-2-1 مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌کنندگان
مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌‌کنندگان، از گروهی از افراد تشکیل شده است که مسئولیت مرکز ملی تخصصی بررسی استفاده‌کنندگانِ بریتانیا را بر عهده دارند؛ مرکزی با چهار نقش اساسی و به هم پیوسته‌ی تحقیق، آموزش، رایزنی و مشاوره، و اطلاع‌رسانی (ویلسون-دیویس، 1977).
اهمیت بررسی استفاده‌کنندگان و ضعف تحقیقات پیشین در این زمینه، کتابخانه بریتانیا را بر آن داشت تا به فکر تاسیس یک مرکز ملی بررسی استفاده‌کنندگان باشد. کتابخانه بریتانیا نیاز به نظام‌مند کردن بررسی‌های استفاده‌کنندگان، عرضه‌ی مشاوره و آموزش، استاندارد کردن روش‌های بررسی استفاده‌کنندگان و جمع‌آوری داده‌ها، و تاسیس یک مرکز تخصصی دائمی را احساس کرد. علاوه بر این، کتابخانه‌ بریتانیا از نیاز به رویکرد میان‌رشته‌ای به بررسی استفاده‌کنندگان آگاه بود. برای این منظور مهارت‌هایی از رشته‌های گوناگون، مانند جامعه‌شناسی، روانشناسی، بازار پژوهی26، و آمار فراخوانده شدند (ویلسون-دیویس، 1977).
دانشکده‌ی تحصیلات تکمیلی کتابداری و علوم کامپیوتر دانشگاه شفیلد27 در دهه‌ی 70 در تحقیقات بسیاری شرکت داشته است که بیشتر آنها در زمینه‌ی بررسی استفاده‌کنندگان بوده است. دو نمونه از این بررسی‌ها عبارتند از: بررسی موانع زبانی28 و طرح همکاری کتابخانه‌های محلی29. همچنین تعداد زیادی از اعضای دانشکده به مشکلات بررسی استفاده‌کنندگان علاقمند بودند. به همین دلیل وظیفه‌ی تاسیس این مرکز بر عهده‌ی دانشگاه شفیلد گذاشته شد. این مرکز در سال 1975 و با حمایت کتابخانه بریتانیا تاسیس شد (ویلسون-دیویس، 1977).
در زیر به توضیح مختصری در ارتباط با چهار نقش اساسی این مرکز می‌پردازیم:
تحقیق و روش تحقیق: مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌کنندگان طرح‌های تحقیقاتی گوناگونی در زمینه‌ی بررسی استفاده‌کنندگان انجام داده است. یکی از این طرح‌های تحقیقاتی مربوط است به نیازهای اطلاعاتی و میزان استفاده‌ی عموم مردم از کتابخانه‌ها. در این تحقیق آنها می‌خواستند بدانند که چه کسانی، چه زمانی، و چرا از کتابخانه‌های عمومی استفاده می‌کنند؛ عادت‌های مطالعه‌ی آنها چیست؛ چه کسانی از کتابخانه‌های عمومی استفاده نمی‌کنند و چرا (ویلسون-دیویس، 1977).
یکی دیگر از طرح‌های تحقیقاتی این مرکز عبارت است از بررسی نیازهای اطلاعاتی پژوهشگران علوم انسانی. البته پیش از آن نیز به بررسی عادت‌های جستجوی اطلاعات و نیازهای اطلاعاتی دانشمندان، متخصصان فناوری و دانشمندان علوم اجتماعی پرداخته بودند (ویلسون-دیویس، 1977).
یکی از کارکردهای این مرکز توجه ویژه به روش‌های تحقیق و مشکلات روش‌شناختی بررسی استفاده‌کنندگان بوده است. نکته‌ی مهمی که محققین در برخی از تحقیقات به آن توجه نمی‌کنند استفاده از روش تحقیق نامناسب است. تنها سه روش برای جمع‌آوری داده‌ها در علوم اجتماعی وجود دارد: وقایع نگاری، مشاهده، پرسشنامه. علاوه بر عدم کاربرد روش تحقیق مناسب، برخی محققین روش تحقیق مناسب را به درستی به کار نمی‌گیرند، در نتیجه تحقیقات ضعیفی انجام می‌شود (ویلسون-دیویس، 1977).
بسیاری از تحقیقاتی که در گذشته انجام شده است به دلیل روش تحقیق نامناسب و به کار بردن تعاریف متفاوت، با یکدیگر قابل مقایسه نیستند. آنچه برای حل این مشکل لازم است یک دستنامه برای کمک به کتابدار و محقق است تا بتوانند استفاده‌کنندگان را به درستی مورد بررسی قرار دهند. این دستنامه باید حاوی روش‌های مختلف تحقیق به همراه دستورالعمل و زمان استفاده از هر کدام، چگونگی انتخاب نمونه، چگونگی تحلیل داده‌ها و نمایش نتایج، و غیره باشد. مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌کنندگان دستنامه‌ای را با مشخصات فوق تهیه کرده و در اختیار کتابداران و محققان قرار داده است تا راهنمای آنها باشد (ویلسون-دیویس، 1977).
آموزش: بخشی از کارکرد آموزشی مرکز اختصاص دارد به برگزاری دروه‌های روش‌شناسی و تولید دستورالعمل و انتشار مقاله در زمینه‌ی روش‌شناسی. دوره‌ها، سمینارها، و کارگاه‌های این مرکز که دو گونه‌ی اصلی دارند: روش‌شناختی، که افراد را برای بررسی استفاده‌کنندگان آموزش می‌دهند، و [گونه‌ی دوم] انتشار نتایج این بررسی‌ها (ویلسون-دیویس، 1977).
رایزنی و مشاوره: به عنوان یک مرکز ملی، اعضای این مرکز نقش مهمی در مشاوره، هم در زمینه‌ی تجربیات پیشین، و هم در زمینه‌ی برنامه‌های تحقیقاتی جاری مرکز دارند.
اطلاع‌رسانی: کارکرد مهم و نهایی این مرکز اطلاع‌رسانی است. یکی از فعالیت‌های مهم این مرکز تولید یک بانک داده و کتابخانه‌ی تخصصی در زمینه‌ی بررسی استفاده‌کنندگان است و در این راه تاکید بیشتر بر گزارش‌های تحقیقاتی است (ویلسون-دیویس، 1977).
اهداف این مرکز همواره عبارتند از افزایش و بهبود آگاهی نسبت به استفاده‌کننده، و در نتیجه افزایش کارایی ارائه‌ی خدمات به آنها، و بهره‌برداری از منابع اطلاعاتی به صورت ملی و بین‌المللی (ویلسون-دیویس، 1977).
در سال 1985 بخش عمده‌ای از حمایت مالی بخش تحقیق و توسعه‌ی کتابخانه بریتانیا قطع شد و از سال 1988 بودجه‌ی این مرکز فقط از طریق دانشگاه تامین می‌شد. در نهایت در سال 1989 فعالیت‌های این مرکز متوقف شد.
2-3-3 روش‌های بررسی استفاده‌ از کتابخانه
بررسي استفاده‌كنندگان، شبيه پژوهش‌هايي در زمينه ارتباطات است كه در مورد شنوندگان و تماشاگران رسانه‌هاي گروهي انجام مي‌گيرد، از اين‌رو در اين بررسي‌ها، بايد فنوني را به كار گرفت كه براي گردآوري داده‌ها در پژوهش‌هاي مربوط به رسانه‌هاي گروهي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. بررسي‌های استفاده‌كنندگان ابتدا به صورت پژوهش‌هاي كمي بودند و بعدها به شكل پژوهش‌هاي كيفي تغيير و تحول يافتند. بررسي‌هاي پيشين بيشتر با استفاده از پرسشنامه تهيه مي‌شدند، در حالي‌كه امروزه پژوهشگران از انواع فنون مثل مصاحبه‌ها و مشاهده استفاده مي‌كنند (کومار، 1374: 61). به طور کلی، بررسی و شناخت استفاده‌کنندگان معمولاً از طریق روش‌هایی چون پرسشنامه، مصاحبه، یادداشت‌های روزانه، ثبت تقاضاها، مشاهده و ترکیبی از دو یا چند فن از فنون مزبور صورت می‌گیرد (ویسمان، 1380: 160-161).
پرسشنامه رایج‌ترین ابزار در سنجش استفاده از کتابخانه و نگرش استفاده‌کنندگان کتابخانه است. پرسش‌های پرسشنامه‌ها، معمولاً به صورت باز، بسته، چند گزینه‌ای، طیف‌دار، و یا ادغامی از این چند روش طرح می‌شوند.
مصاحبه روش وقت‌گیری است، ولی داده‌های بیشتری را درباره‌ی نگرش، نظریات، و عقاید استفاده‌کنندگان نسبت به کتابخانه و خدمات آن فراهم می‌آورد.
یادداشت‌های روزانه یا وقایع‌نگاری، در این روش از استفاده‌کنندگان خواسته می‌شود تا نتایج جستجوهای خود در کتابخانه را همراه با موفقیت یا شکست‌های مربوطه هر روز یادداشت کنند. مشکل اساسی این روش این است که پاسخگوهای پرمشغله اطلاعات کامل و دقیقی در اختیار پرسشگر قرار نمی‌دهند.
ثبت تقاضاها، در این روش ابزار گردآوری اطلاعات فرم‌های درخواست اطلاعات و خدمات است که توسط استفاده‌کنندگان پر می‌شود. بر خلاف سایر روش‌ها، در این شیوه پژوهشگر بر اطلاعات کسب شده و یا شیوه‌ای که باید اطلاعات گردآوری شود کنترل ندارد.
مشاهده، برای کسب داده‌های با روایی بیشتر در مورد رفتار استفاده‌کنندگان، بایستی تعامل آنها با سیستم را مشاهده کرد. مشاهده معمولاً به دو دسته مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌شود. در مشاهده مستقیم خود استفاده و در مشاهده غیرمستقیم، اثر استفاده مشاهده می‌شود (درباغ عنبران، 1380).
بعضي از کتابخانه‌‌ها براي نظرخواهي درباره‌ي خدمات خود از پرسشنامه استفاده مي‌کنند. در اين حالت بازخورد استفاده‌کنندگان و تغييراتي که بايد با توجه به اطلاعات به دست آمده در ارائه‌ي خدمات صورت گيرد، اهميت فراواني دارد. بررسي بازخورد استفاده‌کنندگان، کتابدار و اطلاع‌رسان را در شناسايي خدمات جديد يا تاييد و تثبيت ادامه‌ي خدمات جاري کمک خواهد کرد (گیلوری، 1378: 28).
2-3-4 انواع بررسی استفاده‌کنندگان
تحقیق‌های با موضوع بررسی استفاده‌کنندگان به دنبال آن هستند که تعیین کنند چه کسی، چه چیزی را، چه هنگامی، و در کجای کتابخانه مورد استفاده قرار داده است. این بررسی را می‌توان به سه گروه تقسیم کرد:
بررسی‌های توصیفی: بررسی‌های توصیفی هنگامی مفیدند که محدودیت‌های داده‌های حاصل از آنها درک شوند. در مجموع، بررسی‌هایی که به توصیف استفاده از کتابخانه می‌پردازند بسیار بیشتر از بررسی‌هایی هستند که به چرایی استفاده از کتابخانه‌ها و میزان موفقیت استفاده‌کنندگان آنها می‌پردازند.
بررسی مخاطبان عمومی و خصوصی: مخاطبان عمومی شامل همه‌ی افراد در سراسر کشور می‌شوند که دارای اهداف

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله درباره میزان استفاده، نیازهای اطلاعاتی، استفاده از کتابخان، علوم اجتماعی Next Entries منابع مقاله درباره تحقیق و توسعه، حمل و نقل، اطلاعات بازار، صنعت خودرو