منابع مقاله با موضوع صلّى، «تجرد، اللّه-، حَتّى‏

دانلود پایان نامه ارشد

شاءَ رَكَّبَكَ‏45 را معنى باشد. زيرا آنى كه در صورتش مركّب است غير از صورت مركبش است، و مجالى نيست (يعنى راه ندارد كه بگوييم:) صورت در نفس خود مركّب باشد.
و نيز خداوند سبحان درباره مؤمن آل يس فرمود: «قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يا لَيتَ قَوْمِي يعْلَمُونَ *بِما غَفَرَ لِي‏»46 [ترجمه: گفته شد: «به بهشت درآى.» گفت: «اى كاش، قوم من مى‏دانستند، كه پروردگارم چگونه مرا آمرزيد] كه خبر داد او حىّ ناطق منعم است، هر چند جسم او بر روى زمين يا در زير زمين است.»47
این آیه با توجه به روایتی که علامه در ذیل آن بیان فرمودند علاوه بر اینکه نفس را حقیقتی غیر از جسم می داند دلالت بر «تجرد برزخی» انسان نیز دارد. همانجا که فرمود: خداوند متعال آنان را در اجسادى شبيه اجسادى كه از آن مفارقت كرده‏اند اسكان مى‏دهد. و آنان را در بهشت خود منعم مى‏گرداند.

ج).
«فَالْيوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيةً وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ‏»48
«پس امروز بدنت را به بلندى [ساحل‏] مى‏افكنيم، تا براى كسانى كه از پى تو مى‏آيند عبرتى باشد، و بى‏گمان، بسيارى از مردم از نشانه‏هاى ما غافلند.»

در این آیه به وضوح بدن را غیر از حقیقت انسان می‌داند که: شاهد در «بدنك» است كه بدن تو جز تو است49.
2-2-2. روایات
مستندات روایی بر تجرد نفس به وجوه و صور گوناگون نقل شده‏اند، و ما به برخى از آنها در اینجا ذکر می‌کنیم:
الف)
«قال سيد المرسلين و خاتم النبيين صلّى اللّه عليه و آله: الأرواح طيور سماوية في أقفاص الأشباح البشرية إذا التفتت بالعلم صارت ملائكة، و إذا التفتت بالجهل صارت حشرات الأرض‏»
که در این روایت روح را غیر از جسم و از جنس ملائکه که «تجرد عقلی» دارند می داند.50

ب)
«حَدَّثَنَا بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَثَلُ الْمُؤْمِنِ وَ بَدَنِهِ كَجَوْهَرَةٍ فِي صُنْدُوقٍ إِذَا خَرَجَتِ الْجَوْهَرَةُ مِنْهُ طُرِحَ الصُّنْدُوقُ وَ لَمْ تتعب [يُعْبَأْ] بِهِ قَالَ إِنَّ الْأَرْوَاحَ لَا تُمَازِجُ الْبَدَنَ وَ لَا تُدَاخِلُهُ إِنَّمَا هُوَ كَالْكِلَلِ لِلْبَدَنِ مُحِيطَةٌ بِهِ.»51
در این روایت نیز روح را غیر از بدن جسمانی می داند.

ج)
« قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ إِنَّ لِلْجِسْمِ سِتَّةَ أَحْوَالٍ الصِّحَّةَ وَ الْمَرَضَ‏ وَ الْمَوْتَ‏ وَ الْحَيَاةَ وَ النَّوْمَ‏ وَ الْيَقَظَةَ وَ كَذَلِكَ الرُّوحُ فَحَيَاتُهَا عِلْمُهَا وَ مَوْتُهَا جَهْلُهَا وَ مَرَضُهَا شَكُّهَا وَ صِحَّتُهَا يَقِينُهَا وَ نَوْمُهَا غَفْلَتُهَا وَ يَقَظَتُهَا حِفْظُهَا.»52
در این روایت نیز خصوصیات جسم از روح سلب شده است، و به روح صفاتی مانند علم و یقین می‌دهد که علاوه بر مطلق تجرد از جسم دلالت بر «تجرد عقلی» نفس نیز دارد.53

د) قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم في خطبة طويلة:
«… حَتَّى حُمِلَ الْمَيِّتُ عَلَى نَعْشِهِ وَ تُرَفْرِفُ رُوحُهُ فَوْقَ النَّعْشِ وَ هُوَ يُنَادِي يَا أَهْلِي وَ يَا وُلْدِي لَا تَلْعَبَنَّ بِكُمُ الدُّنْيَا كَمَا لَعِبَتْ بِي جَمَعْتُ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ وَ غَيْرِ حِلِّهِ ثُمَّ خَلَّفْتُهُ لِغَيْرِي فَالْمَهْنَأُ لَهُمْ وَ التَّبِعَةُ عَلَيَّ فَاحْذَرُوا مِثْلَ مَا حَلَّ بِي‏…54»55.

در این روایت نیز روح را غیر از جسم می داند. که روح بعد از مرگ از جسم جدا می‌شود.

هـ) ابن هشام در سيره نبويه‏ راجع به خطاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به مشركان كشته شده در جنگ بدر كه به امر رسول اللّه در چاه بدر انداخته شده‏اند، گويد:
«لما أمر رسول اللّه- صلّى اللّه عليه و آله- بالقتلى أن يطرحوا في القليب … فلمّا ألقاهم فى القليب، وقف عليهم رسول اللّه- صلّى اللّه عليه و آله- فقال: يا أهل القليب هل وجدتم ما وعدكم ربّكم حقّا؟ فإنّى قد وجدت ما وعدنى ربى حقّا، فقال له أصحابه: يا رسول اللّه أتكلّم قوما موتى؟ فقال لهم: لقد علموا أن ما وعدهم ربّهم حقّا.»
و نيز ابن هشام گويد:
«قال ابن إسحاق: و حدّثنى حميد الطويل عن انس بن مالك قال: سمع أصحاب رسول اللّه- رسول اللّه- صلّى اللّه عليه و آله- من جوف الليل و هو يقول: يا أهل القليب يا عتبة بن ربيعة و يا شيبة بن ربيعة و يا أمية بن خلف و يا أبا جهل بن هشام، فعدّد من كان منهم في القليب: هل وجدتم ما وعد ربّكم حقّا، فإنّى قد وجدت ما وعدنى ربّى حقّا؟ فقال المسلمون: يا رسول اللّه أتنادى قوما قد جيفوا؟ قال: ما أنتم بأسمع لما أقول منهم، و لكنّهم لا يستطيعون أن يجيبونى.»

در این روایات هم برای مردگان، حقیقتی غیر جسم قائل‌اند که قدرت درک دارند و مجرد از این جسم می‌باشند.56
و) جناب شيخ جليل ابو محمّد حسن بن علّى بن شعبه حّرانى از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام در خلق انسان روايت كرده است كه:
«…. فَهَكَذَا الْإِنْسَانُ خُلِقَ مِنْ شَأْنِ الدُّنْيا وَ شَأْنِ الْآخِرَةِ فَإِذَا جَمَعَ اللَّهُ بَينَهُمَا صَارَتْ حَياتُهُ فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ نَزَلَ مِنْ شَأْنِ السَّمَاءِ إِلَى الدُّنْيا فَإِذَا فَرَّقَ اللَّهُ بَينَهُمَا صَارَتْ تِلْكَ الْفُرْقَةُ الْمَوْتَ يرَدُّ شَأْنُ الْآخِرَةِ إِلَى السَّمَاءِ فَالْحَياةُ فِي الْأَرْضِ وَ الْمَوْتُ فِي السَّمَاءِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يفَرَّقُ بَينَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ فَرُدَّتِ الرُّوحُ وَ النُّورُ إِلَى الْقُدْرَةِ الْأُولَى وَ تُرِكَ الْجَسَدُ لِأَنَّهُ مِنْ شَأْنِ الدُّنْيا وَ إِنَّمَا فَسَدَ الْجَسَدُ فِي الدُّنْيا لِأَنَّ الرِّيحَ تُنَشِّفُ‏ الْمَاءَ فَييبَسُ الطِّينُ فَيصِيرُ رُفَاتاً وَ يبْلَى وَ يرَدُّ كُلٌّ إِلَى جَوْهَرِهِ الْأَوَّل‏…57»58.

این روایت دلالت دارد بر اینکه روح و جسم هر کدام از سنخ جداگانه‌ای هستند که روزی از هم جدا می شوند.

ز) آمدى در غرر و درر، و ابن شهر آشوب در مناقب آورده‏اند كه:
«إن امير المؤمنين عليه السّلام سئل عن العالم العلوي فقال: صور عارية عن المواد، عالية من القوّة و الاستعداد، تجلّى لها فأشرقت، و طالعها فتلألأت، و ألقى في هويتها مثاله فأظهر عنها أفعاله؛ و خلق الإنسان ذا نفس ناطقة إن زكّيها بالعلم و العقل فقد شابهت جواهر أوائل عللها، و إذا اعتدل مزاجها و فارقت الأضداد فقد شارك بها السبع الشداد»59.60

این روایت نیز صریح در غیریت نفس و بدن و مجرد بودن آن به تجرد برزخی است که فرمود: صورتهایی‌اند برهنه و خالی از مواد.61
ح)
«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، قَالَ: «إِنَّ إِبْلِيسَ قَاسَ نَفْسَهُ بِآدَمَ، فَقَالَ: «خَلَقْتَنِي‏ مِنْ‏ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ‏ مِنْ‏ طِينٍ‏» ، فَلَوْ قَاسَ‏ الْجَوْهَرَ الَّذِي خَلَقَ اللَّهُ‏ مِنْهُ آدَمَ بِالنَّارِ، كَانَ ذلِكَ أَكْثَرَ نُوراً وَ ضِيَاءً مِنَ النَّارِ».

و همچنین حديث بيستم همان باب مذكور از اصول كافي:
«باسناده عن عيسى بن عبد اللّه القرشى قال دَخَلَ أَبُو حَنِيفَةَ عَلى‏ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، فَقَالَ لَهُ: «يَا أَبَا حَنِيفَةَ، بَلَغَنِي أَنَّكَ تَقِيسُ؟» قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: «لا تَقِسْ؛ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِيسُ حِينَ قَالَ: «خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ» فَقَاسَ مَا بَيْنَ النَّارِ وَ الطِّينِ، وَ لَوْ قَاسَ نُورِيَّةَ آدَمَ بِنُورِيَّةِ النَّارِ، عَرَفَ فَضْلَ مَا بَيْنَ النُّورَيْنِ، وَ صَفَاءَ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ»62.
این روایت نیز حقیقت انسان را جزء این ظاهر می داند. که شیطان خود را با این ظاهر قیاس کرد. و گرنه حقیت اصلی انسان غیر از این جسم است.63

ط) في كتاب جنائز الكافى:
«باسناده عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِيِّ، قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَى الظَّهْرِ فَوَقَفَ بِوَادِي السَّلَامِ كَأَنَّهُ مُخَاطِبٌ‏ لِأَقْوَامٍ، فَقُمْتُ بِقِيَامِهِ حَتّى‏ أَعْيَيْتُ‏ ، ثُمَّ جَلَسْتُ حَتّى‏ مَلِلْتُ، ثُمَّ قُمْتُ حَتّى‏ نَالَنِي مِثْلُ مَا نَالَنِي أَوَّلًا، ثُمَّ جَلَسْتُ حَتّى‏ مَلِلْتُ، ثُمَّ قُمْتُ‏ وَ جَمَعْتُ رِدَائِي، فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنِّي قَدْ أَشْفَقْتُ عَلَيْكَ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ، فَرَاحَةَ سَاعَةٍ ، ثُمَّ طَرَحْتُ‏ الرِّدَاءَ لِيَجْلِسَ عَلَيْهِ، فَقَالَ لِي‏: «يَا حَبَّةُ، إِنْ هُوَ إِلَّا مُحَادَثَةُ مُؤْمِنٍ، أَوْ مُؤَانَسَتُهُ». قَالَ: قُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ إِنَّهُمْ لَكَذلِكَ؟
قَالَ: «نَعَمْ‏ وَ لَوْ كُشِفَ لَكَ‏ لَرَأَيْتَهُمْ‏ حَلَقاً حَلَقاً مُحْتَبِينَ‏ يَتَحَادَثُونَ». فَقُلْتُ: أَجْسَامٌ، أَمْ أَرْوَاحٌ؟ فَقَالَ‏: «أَرْوَاحٌ، وَ مَا مِنْ‏ مُؤْمِنٍ يَمُوتُ فِي بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا قِيلَ لِرُوحِهِ:الْحَقِي بِوَادِي السَّلَامِ، وَ إِنَّهَا لَبُقْعَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ».
دلالت این روایت بر اینکه نفوس بعد از مرگ از جسم جدا شده و اینکه به صور غیر جسمانی با یکدیگر ارتباط دارند دلالت بر «تجرد برزخی» نفس می‌کند.

ی) جناب مولى عبد الصمد همدانى- رضوان اللّه عليه- در كتاب گرانقدر بحر المعارف‏ آورده است كه: في كتاب الراوندى
«عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا فَضْلُنَا عَلَى مَنْ خَالَفَنَا فَوَ اللَّهِ إِنِّي لَأَرَى الرَّجُلَ مِنْهُمْ أَرْخَى بَالًا وَ أَنْعَمَ عَيْشاً وَ أَحْسَنَ حَالًا وَ أَطْمَعَ فِي الْجَنَّةِ، قَالَ فَسَكَتَ عَنِّي حَتَّى كُنَّا بِالْأَبْطَحِ مِنْ مَكَّةَ وَ رَأَيْنَا النَّاسَ يَضِجُّونَ‏ إِلَى اللَّهِ فقال: يا أبا محمّد هل تسمع ما أسمع؟ قلت: أسمع ضجيج النّاس إلى اللّه تعالى، فقَالَ مَا أَكْثَرَ الضَّجِيجَ وَ الْعَجِيجَ وَ أَقَلَّ الْحَجِيجَ وَ الَّذِي بَعَثَ بِالنُّبُوَّةِ مُحَمَّداً وَ عَجَّلَ بِرُوحِهِ إِلَى الْجَنَّةِ مَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ إِلَّا مِنْكَ وَ مِنْ أَصْحَابِكَ خَاصَّةً قَالَ ثُمَّ مَسَحَ يَدَهُ عَلَى وَجْهِي فَنَظَرْتُ فَإِذَا أَكْثَرُ النَّاسِ خَنَازِيرُ وَ حَمِيرٌ وَ قِرَدَةٌ إِلَّا رَجُلٌ‏ بَعْدَ رَجُلٍ64 ».65
این روایت و مشابه آن که در فصل چهار خواهد آمد دلالت دارند بر اینکه نفس دارای «تجرد خیالی» است.
2-3. مستندات روایی بر فوق تجرد بودن نفس.
یکی از مراتب نفس انسانی که علامه بسیار بر آن تاکید می کنند مرتبه فوق تجردی نفس است که بسیاری از مسائل عرفانی و حالاتی که به عرفا دست می دهد را می توان به این مقام اسناد داد ایشان در زمینه فوق تجرد نفس با ذکر روایاتی ان را توضیح و تبین می کنند و می فرمایند:
الف) حضرت وصي امام امير المؤمنين على- عليه السلام- فرمود:
« كلّ وعاء يضيق بما جعل فيه إلّا وعاء العلم فإنّه يتّسع به‏»66

جناب علامه در طریق استناد به این روایت می فرمایند:
اين كلام ناطق است كه ظرف علم- يعنى نفس ناطقه انسانى- از جنس موجودات طبيعى و مادّى نيست، بلكه موجودى از عالم وراى طبيعت است كه هرچه مظروف او- يعنى علم- در او نهاده شود، سعه وجودى او بيشتر مى‏گردد، كه در نتيجه نفس را مقام فوق التجرد است، كه مجرد از ماهيت است چنان كه مجرد از ماده و احكام ماده در مقام تعقل است.
بدان كه علم و واهب آن و متّهب آن وجود نورى عارى از ماده‏اند، و محل و مكان و ظرف براى اشياء مادّى‏اند. و اين و متى و في و مانند آنها به طور معانى حقيقى مطابقى آنها در ماوراى طبيعت صادق نيستند. و كسانى كه فرموده‏اند: محل علم نفس ناطقه انسان است در مقام تعليم عبارت را تنزّل داده‏اند، و به ضربى از تشبيه و استعاره و توسّع در تعبير بيان فرموده‏اند، زيرا كه نفس ناطقه همان ساخته از علم و عمل خود است نه اين كه محلّ و ظرف اين‏ها باشد. از اين اشارت اطلاق «وعاء العلم» را بر نفس ناطقه فهم كن.
ماهيت محدودى است به حد جامع و مانع، و اين منع ياد از ضيق وجود مى‏دهد، و نفس قدسيه انسيه وجودش حد

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله با موضوع آیات و روایات، امام صادق Next Entries منابع مقاله با موضوع وجود منبسط، امام صادق، فصوص الحکم