منابع مقاله با موضوع سلسله مراتب

دانلود پایان نامه ارشد

عارضه است يعني موقعيت عارضه مورد نظر نسبت به ساير عوارض مجاور و منظور از ويژگيها چيستي آن عارضه است. اين اطلاعات، معمولاً به صورت نقشه هاي مختلفي كه نشانگر شرايط توپوگرافي، منابع آب، نوع خاك، جنگل، مراتع، اقليم، زمين شناسي، جمعيت، املاك، تقسيمات كشوري و پديده هاي زير بنايي مي باشد و به وسيله قابليتهاي انطباق و تركيب اطلاعات فضايي و غير فضايي GIS ارائه مي گردد. اين سيستم ابزار ايده آلي براي تجزيه و تحليل داده هاي جغرافيايي، محيطي و فضايي و پيوند آنها با اطلاعات اجتماعي و اقتصادي محسوب مي شود (همان،1389،280).
3-2- نظريه ها و ديدگاهها
نظريه (تئوري) در لغت به معناي انديشيدن و تحقيق آمده است كه از تئورياي يوناني گرفته شده است. با گسترش علوم، مفهوم اين واژه نيز توسعه يافته و به انديشيدن و تحقيق درباره ي هر مسئله ايي اطلاق شده است (توسلي، 1373، 204).
نظريه، مجموعه ايي از گفتارهايي است كه بر مبناي قواعد منطبق با يكديگر در ارتباط باشد و مبين بخشی از واقعيت گردد. در اين تعريف، تأكيد بر چند نكته زير موضوع بحث را روشن مي سازد:الف- نوع خاصي از گفتارها به عنوان عنصر اساسي نظريه ب- ارتباط ميان اين گفتارها بر مبناي قواعد منطبق (قياس) ج- تبيين واقعيت (از راه قياس) به عنوان هدف د- تطبيق نظريه با واقعيت (شكويي، 1364، 89).
البته شكي نيست كه هر نظريه ايي در پي كشف حقيقت و قراردادن آن در حيطه عمل و تجربه است تا بتوان صحت و سقم آن را مشخص كرد، چرا كه نظر و عمل مکمل يكديگر هستند، هر چند برخي تعاريف بر نظري يا عملي بودن صرف آن تأكيد مي نمايد (پاپلي يزدي و ابراهيمي، 1381، 12).
ديدگاه را مي توان بر مبناي تفکرات افراد يا گروهها طبقه بندي كرد. گروه هاي ذينفع، طبقات اجتماعي، پيروان فرهنگ ها و خرده فرهنگها، هر يك از ديدگاه خاصي تبعيت مي كنند. افتراق در ادراكات، اعتقادات و نگرشها، در شكل گيري ديدگاهها، نقش عمده ايي دارند. از آن ميان در مفهوم ديدگاه ، دو عامل بيش از همه مهم به نظر مي رسد:1- طبقات اجتماعي2- فرهنگها (شكويي، 1386، 122).
1-3-2- نظريه ها و ديدگاه هاي فضايي
ديدگاههاي فضايي يكي از مهمترين مباحثي است كه از نيمه دوم قرن بيستم به صورت گسترده ايي در مطالعات جغرافيايي رواج يافته است. از دهه 1950، جغرافيا به عنوان علم فضايي ، ابتدا در دانشگاه واشنگتن واقع در سياتل آمريكا مورد توجه قرار مي گيرد . اين مكتب جغرافيايي مي گويد : ابعاد فضايي سطح سياره زمين موضوع مهم در علم جغرافيا است و در جهت تحليل آن، به آمارها، نظريه ها، كامپيوتر، ساخت مدلهاي جغرافيايي و رياضي، نظريه مكان مركزي، نظريه هاي اقتصادي، روش هاي كمي و بلاخره به تحليل سيستمي نيازمنديم. در تحليل فضايي، الگوهاي سكونتگاهي، تدوين نظام فضايي در ميزان جمعيت به وسعت مكان شهرها ، شهركها و روستاها، محلات و مراكز ناحيه اي مورد تأكيد قرار مي گيرد(خانی،1371،100).
فرد كورت شيفر يكي از پيشگامان مهم مكتب تحليل فضايي مي گويد: در جغرافيا، بايد تأكيد بيشتر روي آرايش و انتظام پديده ها در يك مكان صورت گيرد و توجه كمتري به خود پديده ها معمول گردد (همان، 1371، 102).
يكي از نظريه ها و ديدگاههاي فضايي مربوط به موضوع اين تحقيق پراكندگي فضايي است: از نظر ديويدهاروي ، به تعداد عملكردهاي انساني و فرآيندهاي اجتماعي فضاهاي نسبي وجود دارد، در ديدگاه علم فضايي، مردم در فضاهاي نسبي زندگي مي كنند. پراكندگي فضايي، مجموعه ايي از واقعيتهاي عيني است. هر يك از اين واقعيتهاي عيني، داراي محل استقرار ويژه و يك سطح مشخص مي باشد. پراكندگي فضايي واقعيتهاي عيني، بد انسان آرايش يافته است كه مي توان از نظر تراكم، الگويابي و پخش آنها به تحليل و تدوين قوانين مربوطه پرداخت. در اغلب موارد، در شناخت پراكندگي فضايي، تنها روي يك پديده ي واحد تأكيد مي كنند تا در جستجوي قوانين و صورتبندي پراكندگي فضايي پديده، توفيق يابند. تصميم گيري، ساز و کار اساسی در همه مسائل جغرافیایی است، در جغرافیا تصمیم گیری تأثيرات خود را در پراكندگي فضايي فعاليتهاي انساني، به صورت نمودی عيني ظاهر مي سازد. مثلاً تصميم گيري در مورد كاربري زمين در مزارع، چهره هاي مختلف جغرافيايي خلق مي كند. از اين رو، حاصل تصميم گيري، بوسيله ي گروهها، افراد و سازمانهاي دولتي، شكل گيري مجدد جغرافيايي است. روشن است كه تصميم گيريهاي گروهي، فردي و دولتي، در زمينه محل استقرار فعاليتهاي انساني و يا كاربري زمين، در خلأ فكري صورت نمي گيرد، بلكه هر تصميم گيري از يك سياست يا ايدئولوژي و تفكر خاص تأثير مي پذيرد، يعني در هر تصميم گيري، همه ي شرايط محيطي، فرهنگي واقتصادي كه تصميم گيرندگان در داخل آن عمل مي كنند تأثير گذار مي باشد. پراكندگي پديده هاي جغرافيايي يا فعاليتهاي اقتصادي، در سراسر سطح زمين و يا در داخل يك ناحيه، تحت شرايطي، شكل گيري الگوها را امكان پذير مي سازد. در سطح زمين، هر الگوي فضايي، غالباً از سه فرم هندسي نقاط (گره ها)، خطوط و حوزه ها و يك سطح جغرافيايي تشكيل مي شود و محصول فرآيند فضايي ساختار فضايي است كه در آن ، فضا بوسيله فرآيندهاي اجتماعي، اقتصادي و طبيعي سازمان مي يابد. اين سازمان يابي از محل استقرار عناصر و اجزاء داخلي يك پراكندگي فضايي تأثیر مي پذيرد. محل استقرار هر جزئي نسبت به هر يك از اجزا ديگر و جايگاه هر جزئي نسبت به همه ي اجزا، با هم و توام سازمان يابي فضايي را شكل مي دهند. در واقع، ساختار فضايي، از آرايش و سازمان يابي پديده ها كه نتيجه ي فرآيندهاي طبيعي، اجتماعي و اقتصادي است بوجود مي آيد (شكويي، 1386، 295-289).
نظريه و ديدگاه فضايي ديگري كه مرتبط با موضوع اين تحقيق مي باشد نظريه مكان هاي مركزي است نخستين تلاش براي شرح الگوهاي مكاني را فون تانن9 با انتشار كتاب سرزمين منفرد به عنوان يكي از بانيان تئوري مكاني مطرح مي سازد. وي فاصله محل زندگي كشاورزان را نسبت به يك بازار مركزي براساس بهره موقعيتي در يك مدل دواير متحمدالمركز تشريح مي نمايد. شهر بزرگي را تصوير مي كند كه با دشتي بزرگ با حاصلخيزي يكنواخت، احاطه شده است. اين شهر محدوده روستايي خود را از نظر كالا و خدمات تأمين مي كند و براي عرضه مازاد توليدات كشاورزي نواحي روستايي، بازار فراهم مي سازد، در مدل فون تانن هزينه هاي حمل و نقل اهميت بسياري دارند. در نتيجه، كالاهاي حجيم و سنگين و كالاهايي كه هزينه حمل و نقل آنها بالاست در مجاورت شهر توليد مي شوند و كالاهاي سبك و كم حجم يا با هزينه حمل و نقل پايين در مكان هاي دورتر توليد مي شوند. بدين ترتيب نظامي از دايره هايي هم مركز، پيرامون شهر مركزي بوجود مي آيند. وي از طريق اين مدل به دنبال بدست آوردن مناسب ترين محصول و كاربري زمين در يك ناحيه روستايي و اقتصاد كشاورزي است (شكل 2-2)(جمعه پور، 1385، 119).

شكل 2-2- مدل فون تانن
در عين حال اصطلاح مكان مركزي با نام والتر كريستالر10 و كار پيشگامانه او با عنوان مكانهاي مركزي جنوب آلمان پيوند دارد. مركزيت عبارت است از نقشي كه يك مكان در رابطه با نقاط ديگر بر عهده دارد. مفاهيم كليدي نظريه مكان مركزي، دامنه كالا و ارزش آستانه هستند كه به طور ضمني به سلسله مراتب زيستگاهها و مركزيت يك مكان ويژه دلالت مي كنند. دامنه كالا در واقع مسافتي است كه مردم براي تأمين خدمات و كالاهاي معيني حاضر به طي آن مي شوند. حداقل مجموع قدرت خريد لازم به منظور ايجاد تقاضاي كافي براي عرضه كالا و خدمات خاص، ارزش آستانه را تشكيل مي دهد. براساس مدل كريستالر سكونتگاهها را مي توان در سطح ملي به مكانهاي مركزي رده بالاتر، رده پايين تر، پايين ترين رده و مكان هاي مركزي معين طبقه بندي كرد. مركزيت يك مكان براساس جايگاهي كه در طبقه بندي به دست مي آورد منعكس مي شود (شكل 3-2)(همان،1385،121).

شكل 3-2 – سلسله مراتب مكانهاي مركزي كریستالر
مدل اصلي كريستالر متكي بر اصل بازاريابي است. نتيجه كاربرد اين اصل پديد آمدن روابط متقابل سلسله مراتبي بين مكان هاي مركزي است. توزيع مكان هاي مركزي در فضاي ناحيه ايي به گونه اي است كه هر مكان در مرتبه خاص خود كالاها و خدمات مراكز فرودست خود را عرضه مي كند. در اين سلسله مراتب بازاری میدان برد کالا با سطح سلسله مراتب مکان مركز و امكانات و قدرت خريد خريداران و شكل و ماهيت خدمات و توليد در رابطه است كريستالر معتقد بود كه سلسله مراتب مركزي مي تواند براساس هر يك از اصول زير ايجاد شود:
الف) اصل بازاريابي يا عرضه:در اين حالت براي هر مركز فرعي حداكثر حق انتخاب مراكز اصلي وجود دارد. در اين نوع سلسله مراتب هر مكان مركزي يك سوم هر شش مركز فرعي تابعه خود به اضافه خود مركز اصلي را زير نفوذ دارد كه معادل 3 مركز مي شود، كريستالر اين مقدار را ارزشK مي نامد كه معادل شماركل سكونتگاه هاي سطح معيني است كه توسط يك مكان مركزي متعلق به سطح بالاتر، خدمت داده مي شود.
ب) اصل ترابري: در سلسله مراتبي كه براساس اين اصل شكل مي گيرد، فاصله بين مراكز اصلي و فرعي به حداقل مي رسد. در اين حالت مراكز تا حد بيشتري در مسير ترافيك بين مراكز اصلي قرار مي گيرند. از آنجا كه مراكز فرعي در مسير بين مراكز اصلي واقع شده اند، وابستگي دوگانه دارند، بنابراين مطابق اصل ترابري ارزشKچهار است، يعني هر مركز اصلي نصف 6 مركز فرعي به اضافه خود را زير پوشش مي گيرد.
ج) اصل اداري:اگر سكونتگاه ها مطابق اين اصل استقرار يافته باشند هر مركز، كنترل كامل 6 مركز فرعي خود را بر عهده مي گيرد و وابستگي تقسيم شده مراكز فرعي وجود ندارد، در نتيجه در اين حالت ارزش K مساوي V خواهد بود يعني 6 مركز زير نفوذ به اضافه خود مركز اصلي است. (شكل 4-2)

شکل 4-2 – سلسله مراتب مركزي براساس اصول بازار يابي، ترابري و اداري
كريستالر معتقد است كه الگوي استقرار براساس اصل بازاريابي بيشترين كارآيي را براي مصرف كنندگان روستايي و توزيع فرآورده هاي روستايي دارد، در حالي كه الگوي ترابري كاراترين الگوي استقرار براي عرضه كنندگان شهري و الگوي اداري كاراترين الگو براي بوروكراتهاي شهري است. اين سه نوع نظم غير قابل جمع نيستند و مناطق بزرگ مي توانند تركيبي از چند شكل فضايي را با هم داشته باشند. از ميان همه مدل هاي تعيين استقرار فضايي، نظريه مكان مركزي احتمالاً از همه پخته تر و مشهورتر است. اهميت اين نظريه درباره استقرار محل هاي سكونت، بسيار است، اما از آنجا كه تنها با بخش خدمات سروكار دارد، تبييني كه ارائه مي دهد جزئي است و كل ساختار فضايي را تبيين نمي كند. نظريه مكان مركزي الگوي كاملي از سلسله مراتب سكونتگاهي در سطح نواحي را عرضه مي دارد.مهمترين انتقاد وارد بر الگوي مكان مركزي كريستالر اين است كه از ناحيه، برداشتي ذهني و آرماني بدون توجه به تفاوتهاي طبيعي نواحي و رفتارهاي انساني كرده است.(همان،1385 ،123-119).
علاوه بر كريستالر، معروف ترين مدل ها در رابطه با ساختار سازماني سكونتگاههاي روستايي و سلسله مراتب مكان مركزي، مدل لوش11 و گالپين12 است. تجزيه و تحليل لوش مبتني بر شبكه روستاهاي كشاورزي است كه در يك دشت زراعي به شكل مثلث پراكنده شده اند. گالپين و پيروانش مكان هاي مركزي را از ديدگاه روستايي تجزيه و تحليل كردند و از اين راه سلسله مراتب عملكردي را به صورت تجربي به دست آوردند. به طور کلی تمامي نظريه هاي مكان مركزي بر چهار اصل استوارند:1- يكساني چشم انداز فرهنگي و فيزيكي2- نواحي واحد نامحدود3- قابليت دسترسي يكسان مكان هاي مركزي در تمام جهات 4- رفتار منطقي مصرف كننده. البته چنين شرايطي در سيستم هاي فضايي واقعی وجود ندارد و مهمترین انتقادی که بر این الگوها وارد شده است، نیز برهمين اصول است (همان، 1385، 124).
به اين ترتيب در يك منطقه بايد نظامي از آباديهاي مركزي در مقياس ها و اندازه هاي مختلف براساس بعد و كشش عرصه ي خدماتي و نوع فعاليتهاي مستقر در آنها وجود داشته باشد. مقايسه ي اصول تئوري هاي مركزيت مكاني و به ويژه تئوري

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله با موضوع آداب و رسوم، برنامه ریزی شهری، علم اطلاعات Next Entries منابع مقاله با موضوع سلسله مراتب، آموزش ضمن خدمت، ضمن خدمت