منابع مقاله با موضوع دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران

دانلود پایان نامه ارشد

نقش سرسورهها غنیتر و با حاشیه و گرهچینی داخل آن محصور شده است، زمینه سرسورهها را عموما به وسیله نقوش اسلیمی و طلااندازی زمینه منقوش نمودهاند. با تغییرات در طرح، تغییر در رنگ هم به وجود آمد و رنگ جایگاه ویژهای در تذهیب یافت. رنگها عموما از نوع گیاهی و کانی بوده، طنین تند و درخشانی داشتند (شایسته فر، 1388: 57).
با مطالعه بر روی قرآنهای خطی سدههای نخستین میتوان دریافت که کار تزئین قرآن در این سدهها با توجه به انعطافپذیری خط کوفی چندان نیازمند تذهیب بدان معنا که مکمل و یاریرسان باشد احساس نمیشود. هنرمند خطاط با استفاده از نقوش برگمانند و نقشهای ریز هندسی؛ همگام با کار تزئین، خوشنویسی را نیز انجام میدهد و فاصله سورهها و آیهها را با مدد آب طلا و یا رنگ قرمز مشخص مینماید. این کار تا سده سوم هجری ادامه مییابد و قرآنهای به یادگار مانده در این سدهها با چنین شیوهای تزئین و خوشنویسی میشود. اما بعدها با رواج خط نسخ در کتابت قرآن مجید تحولی تازه و نو در کار تذهیب به وجود میآید. خط نسخ آن انعطاف لازم را که خط کوفی داراست ندارد، هرچند خط زیبایی است اما هنرمند به دلیل محدود بودن امکانات تزئینی خط نسخ، تذهیب را به یاری میگیرد؛ اما این تذهیب نقش چندان مؤثر و پرباری ندارد، تنها در ابتدای سورهها و گاه برای تعیین فاصلهها و جزءها اشکال هندسی با آب طلا و رنگ زعفرانی مشخص میگردد و زمانی نیز در صفحه نخستین قرآن مجید هنر تذهیب به کار گرفته میشود، کاری که اغلب خود خوشنویسان بر عهده میگرفتند، بدیهی است ایمان و اعتقاد هنرمند خوشنویس در ارائه هرچه زیبا و پرشکوهتر نمودن اثرش سبب میشود تا گاه عمری در راه کتابت و تذهیب قرآن مجید صرف وقت و هنر کند (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت،1360: 162).
بنابراین در قرآنهای دوره متقدم چندین مساله حاکم بود: اول قطع مستطیل افقی که شکل خاصی بود. از آنجا که تعدادی از تزئینات ویژگی قطعی معمارانه دارد نظیر طاقگان و نقوشی که ظاهرا از روپوش موزائیکها اقتباس شده، لذا موجه مینماید که این قرآنها از قاببندیهای افقی کتیبههای قرآنی مساجد بهره گرفته باشند (پوپ، 1378: 227) دوم آنکه آذینها بیشتر به صورت اشکال هندسی استفاده میشدند (مجرد تاکستانی، 1372: 188). و دیگر آنکه با گسترش فتوحات اسلامی در اواخر قرن دوم، مسلمانان کاغذسازی را از مردم سمرقند آموختند و رفتهرفته کاغذ را جانشین چرم و پوست کردند در نتیجه به کار بردن تزئینات بر روی کاغذ به مراتب آسانتر بود (اتینگهاوزن، 1378: 1946ـ1947).

2-14- تذهیب دوره سلجوقی
قرون سوم تا پنجم ه.ق دورانی پربار در تمام ابعاد فرهنگی از جمله هنر اسلامی بود. این برهه زمانی، نقش به سزایی در شکلگیری، گسترش و تداوم سبک هنری تزئینی نوینی داشت که در قرون بعد در هنر اسلامی ایران به نهایت شکوفایی و بلوغ خود رسید (خزایی، 1385: 36).
سلجوقیان یا سلاجقه خاندانی ترک بودند که از سال 429 تا 552 ه.ق (حدود 150 سال) در آسیای غربی سلطنت میکردند. ظهور این خاندان در تاریخ اسلام از وقایع بزرگ و به منزله شروع دوره جدیدی است. سلجوقیان خود را حامیان صنعت نشان میدادند و برخی از مهمترین شاهکارهای صنعتی و معماری ایران در دوره ایشان و پس از ایشان به وجود آمد (فرهمندنژاد، 1389: 95).
این دوره عصر رشد و بالندگی و تکامل هنر خط بوده است و کاتبان تصرفاتی آگاهانه جهت ارتقای هنری و زیباشناسانه آن انجام دادهاند که این تغییرات متنوع و چشمگیر است. آثار هنری باقیمانده از دوره سلجوقیان در زمینه کتابآرایی، خط و خوشنویسی با توجه به گستره وسیع قلمرو این سلسله بسیار با اهمیت و قابل تأمل است.
اوج درخشانی حکومت سلجوقیان در زمان ملکشاه اتفاق افتاد، جائیکه سیاستمدار بزرگ و فرهیخته ایرانی، خواجه نظامالملک، به وزارت رسید که در واقع دوره شاخص و افتخارآمیزی در زمینههای مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. بنابراین یک طائفه ساده و کوچک، پس از اینکه از شاخه اصلی خود جدا شد و به اسلام روی آورد، منطقه پهناوری از ایران و آسیای صغیر را به تصرف خود درآورد و در سایه حمایت وزرای سیاستمدار ایرانی آثار ارجمندی در زمینههای هنری به بشریت عرضه کرد (فاضل نیشابوری، 1389: 36).
با نگاهی به آثار مکتوب این دوره در مییابیم که سلاجقه با ترویج هنر، تشویق هنرمندان و حمایت از آنان، روزگار خود را به درخشانترین عصر هنر ایرانی مبدل ساختهاند.
مصاحف از سادگی و یکنواختی قرون اولیه خارج شده و به صورت لطیف و با شاکله هنری مطابق ذوق و احساس هنر ایرانی درآمده است. ساختار اِعراب و نقطهها که در دورههای قبل به صورت علائم و دوایری ساده و رنگین بوده، واضحتر و مشخصتر شده که خواندن آیات و اجزای قرآن را سادهتر کرده است، مخصوصا در بین ایرانیان که زبان رسمی آنان عربی نبوده، ضرورت اعراب و نقطهگذاری کلمات کاملا احساس میشده است. (فاضل نیشابوری، 1389: 39).
در دوره سلجوقیان در فن کتابسازی و کتابآرایی دگرگونیهایی پدید آمد: قطع کتابها از مستطیل افقی به مستطیل عمودی تغییر یافت و متناسب با آن آرایهها و تزئینات نُسخ نیز تغییر کرد، همچنین خط نَسخ – که در مقایسه با خط کوفی ساده و غیرترسیمی است- رواج یافت و همین ویژگی خط نَسخ امکان به کارگیری آرایهها و تزئینات مستقل را فراهم آورد. در دوره سلجوقی، با توجه به قرآنهایی که در صفحات پایانی آنها درباره ایرانی بودن کاتب و محرّر و مذهّب اطلاعاتی آمده؛ میتوان با قاطعیت از تذهیب ایرانی سخن گفت (اتینگهاوزن، 1378: 1946).
همچنین در این عصر، تذهیب و صحافی به شدت مورد توجه و احترام بود. به طور کلی این دوران دوره تأثیرگذاری در روند تزئینات کتب و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی بود؛ طرز تزئین و تذهیب قرآنهای قرن ششم با روشی که در دورههای قبل به کار برده شده اختلاف پیدا میکند، به این معنی که تزئینات از سادگی خارج شده و نقوش هندسی جای خود را به طرحهای شاخ و برگدار دادهاند. گذشته از اینها جدولکشی دور سطور و نقوشی چون ستارههای ششگوش و هشتگوش و چرخشهای اسلیمی نیز رواج یافت. در این زمان تزئینات به کمال میرسد، سرلوح، سرسوره و شمسه از عناصر اصلی آن میباشد (علیزاده، 1389: 185)
از سده چهارم هجری به بعد قرآنها دارای صفحات مذهب مرصع بسیار زیبایی در آغاز و انجام شدهاند. کتیبه سرسورهها که علاوهبر خط کوفی با خطوط دیگری چون کوفی تزئینی، ثلث، نسخ ترسیم میشد با استفاده از رنگهای زرآب، مشکی، سفیدآب و لاجورد تنوع پیدا کرد و در برخی از قرآنهای قرن 4 هجری، کلمه «جلاله» را نیز در آن به زر مینوشتند (محبعلی، 1381: 12).
در خصوص طراحی تذهیب در دوره سلجوقیان بهتدریج ترنجهایی که در کنار سرسوره نقش میشد، تغییر شکل مختصری پیدا کرده و از شکل برگ و درخت بهتدریج انتزاع مییابد، بعضی نوک تیزتز و برخی گردتر و پیشتر شبیه شمسه شده است. اغلب اطراف ترنجها را خط نازکی فرا گرفته که در انتها تبدیل به شرفه میشود. طرح اسلیمی متنوعتر و به کارگیری رنگ که تا این زمان محدود بود و اکثرا از رنگ طلایی با رنگهای دیگر در زمینه استفاده میشد، در طیف وسیعتری به کار رفت. نقشها و تزئینات بر روی متن رنگآمیزی شده پدیدار شدهاند، این رنگ معمولا سرخ است و زمینه را با آن میپوشاندهاند (شایسته فر، 1388: 57).
نه تنها تذهیب این قرآنها در دورههای مختلف متفاوتاند، بلکه قرآنهای یک عصر واحد نیز از تنوع تذهیب برخوردار هستند. هرچند تعداد کمی از این قرآنها بسیار نفیس میباشند اما تقریبا میتوان گفت که هیچکدام به لحاظ مسائل فنی بیاهمیت یا حتی معمولی نیستند. بهخصوص با مصرف طلا در قسمت تذهیب شده آنها، این فکر تقویت میشود که این قرآنها برای عموم تهیه نشده بود، چرا که در قرآنهای معمولی به جای طلا از آب زعفران استفاده میشده است (شایسته فر، 1388: 62).
تا سده پنجم هجری، تذهیب کتب دستنویس معمولا آمیزهای از نقوش گل و برگ و اشکال هندسی بود، قالبی که تا سده ششم نیز رواج داشت. معمولا نقوش هندسی در صفحات آغازین و انتهایی، کاربرد بیشتری داشته و در متن، تنها در داخل قسمتی که عنوان سوره را در بر گرفت، دیده میشد (فراست، 1386: 10).
آراستن بعضی از سور یا سرسورهها مصداقی است از قرآن جاودانهای که در بهشت موجود است و همان لوح محفوظ میباشد. بنابراین دو سده پنجم و ششم هجری زیربنایی برای دوران شکوفایی کتابآرایی نسخههای خطی قرآن است؛ زیرا قرآنهای نفیس و گرانبهایی را میتوان یافت که از سده ششم به بعد برجای مانده است. خطی که در قرون اولیه با عنوان کوفی برای کتابت قرآن به کار میرفت، دیگر در نگارش متن اصلی مورد استفاده قرار نگرفت و جای خود را به خطوطی چون محقق و نسخ داد. بنابراین ویژگی مهم دیگر این دوره، جایگزینی خط نسخ به جای خط کهن کوفی است.
از تحولات دیگری که در تذهیب این دوره به وجود آمد، شناخت و به کارگیری رنگهای جدید بود (فراست، 1386: 23). یکی دیگر از مشخصههای تذهیب این دوره که آن را از دورههای قبل متمایز میسازد، استفاده از کاغذ به جای پوست است. هرچند استفاده از پوست به طور کامل منسوخ نمیگردد (پناهیانپور، 1383: 193).
ویژگی دیگری که در این دوره حایز اهمیت است، تغییر شکل دادن کتابها از حالت افقی به حالت عمودی میباشد. تا پیش از این تغییر، سطور در طول صفحات کتاب به نگارش در میآمدند؛ لیکن پس از این تغییر، کاتبان به نگارش سطور کتابها در عرض صفحات پرداختند. دو طرح متداول در تذهیبهای دوره سلجوقی، ستاره شش گوش و هشت گوش میباشد. این طرح در وسط نخستین صفحه کتاب قرار میگرفت.
در دوره سلجوقیان در هنر تذهیب روش جدیدی معمول شد و آن عبارت بود از اینکه پیرامون سطرهای کتاب را خطکشی میکردند و سپس بیرون این خطوط نازک را با طرحها و نقشهای جالب و چشمنوازی زینت میدادند. (احمدزاده،1380: 125).
از ویژگیهای بارز دیگر قرآنهای دوره سلجوقی عبارتند از: وجود کتیبههای پیوست به نشان بادامی و شمسه در سرسورهها، گویهای فواصل آیات به صورت شمسههای کوچک مزین به گل و برگ، در شماره به صورت حروف ابجد به قلم کوفی، نقطهگذاری حروف به وسیله علائم زرین، استفاده از نقوش در صدر و حاشیه قرآن، نوشته شدن اسامی کاتبان به خط کوفی در آخر قرآن، به کار بردن خط کوفی با اعراب و اعجام.
انواع گل و برگها و ویژگیهای عناصر تزئینی ساسانی مثل اسلیمیها، گل انار و برگ کنگر و نقش دل، گشنیز و لوزی، در نمونههای تذهیب و نگارگری این دوره بارز و برجسته میباشند.
رنگ قرمز سرنجی بیشتر برای نمایش حرکات در کتابت و نقوش هندسی برای تقسیم یک شکل تزئینی استفاده میشده است. گرهبندی و بافت زنجیر و جدولهای تزئینی گرده ماهی، فلس ماهی از جمله این تزئینات میباشد.
تقریبا همه اشکال تزئینی با تحریر لاجورد نگارش یافتهاند و در تمامی صفحات مذهب، رنگ لاجورد بسیار خوب به کار برده شده است. رنگ درخشان لاجورد در کنار شنگرف و طلای ناب با تزئینات بسیار ظریف گل و برگ و پیچ و گره، با اصول قرینهسازی در تزئین، بسیار خوب رعایت شده و از جمله ویژگیهای تذهیب دوره سلجوقی است (فریدونی، 1389: 139).
قرآنهای دوره سلجوقی با «سرلوح » آغاز میشد. این سرلوحها غالبا از اشکال در هم آمیخته هندسی و ستارههای هشتپر و ششپر تشکیل مییافت. در این تزئینات، طرحهای اسلیمیِ ابتدایی و ظریفی به کار میرفت. ابتکار مذهبان دوره سلجوقی، تحریر (دورگیری) حروف و علامات و حرکات خوشنویسی شده با خطوط دقیق و سنجیده بود. فضای بین این خطوط را با نقشهای گیاهی و هندسی پر میکردند و بدینترتیب، متن برجستهتر از زمینه تذهیبیافته آن، به نظر میرسید. این شیوه بعدها ادامه یافت و به کمال رسید (اتینگهاوزن، 1378: 1954).
در عهد سلجوقیان در قرون پنجم و ششم، با ظهور نوابغی چون «عثمان بن حسین وراق» و «ابوبکر احمد بن غزنوی» کار هنر تذهیب به جایی رسید که اگر این هنر در این مرحله هم متوقف مانده بود و هنرمندان دوره مغولی، تیموری و صفوی چیزی بر آن نیفزوده بودند، میتوانست در صدر هنر کتابآرایی جهانی، خوش بنشیند و باعث رونق

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله با موضوع رحمت الهی، کتاب مقدس، ایران اسلامی، دوران اسلامی Next Entries منابع مقاله با موضوع دوره ایلخانی، دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، هنر اسلامی