منابع مقاله با موضوع آستان قدس رضوی، عصر تیموری، کتابخانه مرکزی، دوره ساسانی

دانلود پایان نامه ارشد

یافت.
در اواخر قرن دوم هجری جزء تازهای به ساختار سرسوره افزوده شد که کاربرد آن تا عصر تیموری تداوم یافت. این جزء که نشان شجری نامیده می‌شود به صورت یک نقشمایه گیاهی در کنار نوارِ منقوش سرسوره ترسیم می‌شد. با گذر زمان‌، این نشان در هر دوره ظاهری متناسب با سبک و سیاق رایج آن عصر پیدا کرد، با این حال کاربرد آن تا عصر تیموری هیچگاه منسوخ نگردید.
اغلب موضوعات داراي سبكی گياهي دارد و بعضا از عناصر واقعي مانند برگ درختان مختلف، درختان نخل6، تاک، خوشه انگور و همچنين گل‌ها و ميوه‌هايي مانند انار و انگور استفاده شده است. اين عناصر با پوشش جالبي تزئين شده‌اند و از حالت اصلي خود خارج شده و به صورت اشكال ابداعي درآمده‌اند. شكي نيست كه عناصر تزئيني در يكديگر چنان تداخل يافته‌اند كه يك هنر منسجم را به وجود آورده كه هم از نظر خلق آثار و هم از جهت سبك، وحدت دارد.
نشان شجری اغلب از شاخههای پیچ خورده تاک تشکیل شده که نحوه ترسیم آنها کنار هم، نمایی از درخت سرو را ایجاد نموده است. در ابتدا در طراحی نشانهای شجری، اغلب از یک نقشمایه به صورت غیرترکیبی استفاده شده است، اما نخستین تمایلات جهت تلفیق نقوش و دستیابی به نقشمایههای جدید به چشم می‌خورد. مثلا نقشمایه نخل با نیمی از نقشمایه تاک یا نقشمایه نخل با شاخههایی که احتمالاً انار میباشند ترکیب شده است.
از نقشمایههای دیگری که در این دوران رواج یافت، دو بال پرندهای است که اناری را در میان گرفته، این دو نقشمایه در گچبریهای دوره ساسانی بسیار دیده شده است.
در سدههای بعد نشان شجری که حال درشت شده بود، شکل دایرهای پیدا کرد و چنان اهمیتی یافت که تنها تزئین عنوان سوره گردید و به گونهای علامت سوره جدید شد و هدفی پرثمر یافت.
در سراسر قرن سوم هجری، هویت متمایزی در طراحی سرسورهها شکل گرفت. در این شیوه، نوار هندسی بین دو سوره حذف گردید و در عوض نگارش عنوان سوره و تعداد آیات آن با قلم کوفی زرین محرّر جایگزین آن شد. همچنین کاربرد نشان شجری در کنار سرسوره در سراسر این دوره تداوم یافت و جزء جداییناپذیر سرسورهها گردید.
چنانکه بعدها خواهیم دید، شیوه تلفیق نقشمایهها در اواخر سبک عباسی تداوم و تکامل یافت و نمونههای بدیعی از نشانهای شجری با استفاده از این تکنیک خلق گردید.
اواخر قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هجری، مصادف با به قدرت رسیدن خاندانهای ایرانی نظیر سامانی و آل بویه بود. از این رو در هنر تذهیب این دوره، علاوهبر استمرار کاربرد نقوش ایرانی نظیر نقش تاک، انار و برگ نخل، نقوش دیگری از هنر ایران مورد استفاده قرار گرفتند. مهمترین این نقوش عبارت از نقشمایههای شهپر، روبان سلطنت، غنچه نیلوفر و رشتههای مروارید (دانه تسبیحی) هستند.
در مجموع میتوان ترتیب خاصی را در تلفیق اجزاء مختلف نشانهای شجری دوره عباسی مشاهده نمود. در این نشانها اغلب به ترتیب سربند سلطنت، شهپر، برگ نخل و گاه پیچک تاک و سرانجام غنچه نیلوفر با یکدیگر ترکیب شدهاند. نقشمایه شهپر در نمونههای این دوره، گاه تا حد یک نقشمایه گیاهی انتزاع یافته و به سختی قابل تشخیص است.
بررسی سرسورههای این دوران با توجه به نمودار انجام شده به طور کلی نشان میدهد که طلايي بر ديگر رنگ‌ها، برتري داشته و در بیش از 90 درصد سرسروهها رنگ غالبی است و بعد از آن رنگ قرمز مورد توجه میباشد.
رنگ سیاه تقریبا در تمام سرسورهها حتی به اندک مورد استفاده قرار گرفته و بعد از آن به ترتیب؛ قرمز، سبز و لاجوردی آنها را مزین نموده است.
در دوران صدر اسلام و دوره عباسی بیشتر نقشها بر اشكال تلفیقی تكيه دارد و بعد از آن نقوش گیاهی و هندسی از عناصر اصلی سرسورهها میباشد و بیش از نیمی از سرسورهها بدون کتیبه هستند ولی حدود 90 در صد آنها دارای نشان شجریاند و تنها اندکی از آنها بدون نشان رها شدهاند.
نکته دیگری که در اینجا مطرح میشود خط کوفی است که تمام تزئینات نوشتاری سرسورهها را به خود اختصاص داده است.

3-3- سرسوره‌های دوره سلجوقی
نمونههای شماره 3-31 تا 3-33، دستهای از سرسورههای بدون کتیبه و بدون نشان را مشخص میکند که در آنها به زر نگاری و تحریر عنوان در محل سرسوره اکتفا شده و اثری از تزئینات گیاهی و هندسی به چشم نمیخورد. حتی در شکل شماره 3-31 به جای زر از آب زعفران با تحرير مشکي در نگارش سرسوره بهره گرفته شده است.

شکل 3-31 قرآن خطی شماره 58، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری، کاغذ دولتآبادی حنایی رنگ، ‎۱۱۱ ورق، طول: ۲/‎۳۳، عرض: ۳/‎۲۱، محل نگهداری: موزه قرآن آستان قدس رضوی

در نمونه 3-32، تنها تفاوتی که با دو نمونه دیگر مشاهده میشود کادر مستطیلی ساده دور عنوان است. سرسوره‌ به قلم کوفي زرين تحريردار و جدول زرتحريدار ترسیم گشته است.

شکل 3-32 قرآن خطی شماره 72، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری، کاغذ دولت آبادي نباتی رنگ، ‎۱۵۰ ورق، طول: ۷/‎۲۴، عرض: ۵/‎۱۷، محل نگهداری: موزه قرآن آستان قدس رضوی

در نمونه 3-33، به جای قلم کوفی کهن از قلم کوفي دوره تکامل در نگارش عنوان سوره و تعداد آیات آن استفاده گردیده و عنوان با اعراب به رنگهای سبز و شنگرف مزین شده است.

شکل 3-33 قرآن خطی شماره 80، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری، کاغذ دولت آبادی حنایی رنگ ، طول: ‎۲۰، عرض: ‎۱۷، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-34، عنوان سوره به قلم کوفی زرین و تحریر مشکی نگارش یافته است. نشان شجری پیوسته به عنوان میباشد.
نشان نسبت به دوره پیش تغییراتی نموده و به صورت یک ترنج زرینِ کشیده بادامی ترسیم شده است. در میان ترنج یک دایره که برگ زرین سادهای را در خود جای داده است، دیده میشود این برگ شبیه به غنچه نیلوفر تجرید یافته میباشد و بر زمینه قرمز6F7 نقش بسته است و طرح با خطی از شنگرف تحریر گشته و همچنین دور آن را خط دیگری از آبی احاطه کرده است. در ترسیم نشان دقت خاصی مبذول نشده است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، آبی، سیاه

شکل 3-34 قرآن خطی شماره 51، تاریخ کتابت: اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم هجری، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-35، عنوان سوره به قلم کوفی زرین و تحریر مشکی نگارش یافته است. نشان شجری از نقوش شهپر و غنچه نیلوفر تشکیل شده است. زمینه سرخ رنگ آن، این نشان را از نمونههای دوران عباسی متمایز میسازد، این خصیصه تنها تفاوت آن با آثار دوره پیش است. نشان شجری توسط حلقه سبز رنگی به عنوان سوره چسبیده است. خط آبی نازکی که بر روی خود دارای زایدههایی است، محیط نشان را در بر میگیرد.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، آبی، سبز، سیاه

شکل 3-35 قرآن خطی شماره 30، قرن پنجم هجري قمری، محل نگهداری: كتابخانه آستان قدس رضوی

در نمونه 3-36، عنوان و تعداد آیات به قلم کوفی در محل سوره زرنگاری و تحریر شده است. نشان شجری با اندکی فاصله از عنوان به صورت مستقل قرار گرفته و از یک بادامچه زرین تشکیل و در مرکز آن بادامچه کوچک دیگری واقع شده است که در دل خود یک برگ ساده زرین بر زمینه قرمز نشانده است. بادامچه بزرگ با رنگ قرمز تحریر یافته و کل طرح با خط باریک لاجوردی در بر گرفته شده است، این خط نسبت به قبل ظرافت خاصی دارد و دارای خطوط طره مانند موئینی میباشد.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سیاه

شکل 3-36 قرآن خطی شماره 63، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری، کاغذ دولتآبادی حنایی رنگ، ‎۳۰۶ ورق، طول: ۵/‎۲۹، عرض: ۷/‎۱۹، محل نگهداری: موزه قرآن آستان قدس رضوی

در نمونه 3-37، شباهتهای زیادی با نمونه ، دیده میشود. عنوان و تعداد آیات به صورت زرين با قلم کوفي دوره تکامل ‌با تحرير مشکي در محل سوره نگاشته شده و پيوسته به ‌يک نشان‌ بادامي ‌زرين ‌مرصع است، ولی نشان شجری در اینجا کشیدگی بیشتری دارد و به شکل چشم درآمده است. برگ زرین تجرید یافته در هسته مرکزی نشان بر زمینه سبز واقع شده است. نشان با فاصله بسیار نزدیکی به عنوان قرار گرفته است. در اینجا نیز همان خطوط باریک لاجوردی با شاخکهای پیچ خورده موئین را مشاهده میکنیم. در قسمت انتهایی خط لاجوردی نزدیک به لبه کاغذ خطوط صلیب مانندی کشیده شده است که صورت اولیه شرفههای دوران بعد را به یاد میآورد.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، سبز، لاجوردی، سیاه

شکل 3-37 قرآن خطی شماره 2371، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری، کاغذ دولتآبادی حنایی رنگ، ‎۲۷۳ ورق، طول: ‎۲۹، عرض: ‎۱۸، محل نگهداری: کتابخانه آستان قدس رضوی

در نمونه 3-38، نام سوره و تعداد آیات به قلم ثلث زر و تحریر مشکی نگارش یافته است. نشان زرین ترنجی و با نقشی شبیه به تزئینات دوره عباسی میباشد و مستقلا از کتیبه و جدا از آن واقع شده است. زمینه مرکز نشان آغشته به لاجوردی و بقیه قسمتها طبق سنت سلجوقی قرمز رنگ میباشد. خطوطی لاجوردی با زوائد و شرفه ابتدایی، دور نشان را فرا گرفته است. رنگ مورد استفاده: طلایی، شنگرف، لاجورد، سیاه

شکل 3-38 جزوه قرآنی شماره 70، تاریخ کتابت: 581 هجری قمری، کاغذ حنایی رنگ، 63 ورق، طول: 7/19، عرض: 5/15، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی
در نمونه 3-39، نام سوره و تعداد آیات به ثلث زرین و تحریر مشکی نوشته شده که بلافاصله بعد از تمام شدن سوره قبلی، عنوان سوره جدید در ادامه آن نگارش یافته است.
نشان شجری نسبت به نمونههای قبل تفاوت چشمگیری دارد. نوار کمربند گونهای، دو سوی نشان زرین ترسیم شده است، این نشان حالت دایرهای و مدالمانند دارد و در مرکز نوار واقع میشود، بر محیط دایره دانههای تسبیحی به ترتیب چیده شدهاند، مرکز نشان از چهار خط که از زیر هم رد شده و در قسمتهایی همدیگر را قطع میکند و نهایتا شکل یک گره را به وجود میآورد، تشکیل شده است. زمینه نشان با آبی فیروزهای پر شده و از همین رنگ خطوط کنگره مانندی دور کل نشان کشیده میشود. نشان شجری مزبور به صورت مستقل از عنوان قرار گرفته است. رنگ مورد استفاده: طلایی، آبی فیروزهای، سیاه

شکل 3-39 قرآن خطی شماره 378، تاريخ کتابت: قرن6 هجري قمري، کاغذ دولتآبادی حنايي رنگ، 413 ورق، طول: 5/33، عرض26، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-40، نام سوره و تعداد آیات به قلم کوفي دوره تکامل زرین و تحریر قهوه‌اي نوشته شده است. عنوان سوره پيوسته به يک نشان زرین و رنگين میباشد و در اینجا از شاخههای پیچ خورده تجرید یافته تاک تشکیل یافته که در نهایت به شکل درخت سرو دیده میشود. زمینه نشان قرمز رنگ و در جزئیاتی از لاجوردی تشکیل شده است. خطی لاجوردی دور نشان را احاطه کرده است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سبز، سیاه

شکل 3-40 قرآن خطی شماره 56، تاریخ کتابت: سال 535 هجري قمری، کاغذ دولت آبادی شکری، 225 ورق، طول: 34، عرض: 25، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-41، از خط ثلث زرین محرر برای نگارش عنوان استفاده شده است. نشان شجری مذهب و مرصع زرین از یک دایره مرکزی با زمینه لاجوردی تشکیل شده است. حاشیهای از زنجیرههای زرین متراکم محیط دایره را در بر گرفتهاند. زنجیرهها به صورت یک در میان به رنگهای سبز و قرمز درآمدهاند. همچنین رشتهای از دانههای مرواریدی، دایره مرکزی و زنجیرهها را از یکدیگر جدا نموده که نظیر آن را در برخی از نمونههای عصر عباسی نیز مشاهده نمودیم. نشان شجری با یک خط نازک لاجوردی با زواید دایرهای ریز تحریر شده است. سر نشان به سمت لبه کاغذ نوک تیز شده است. کل نشان به صورت مستقل از عنوان قرار گرفته است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، لاجوردی، قرمز، سبز، سیاه

شکل 3-41 قرآن خطی شماره 59، سال 593 هجری قمری، کاغذ دولتآبادی حنایی رنگ، ‎۴۰۸ ورق، طول: ۵/‎۳۰، عرض: ‎۲۳، محل نگهداری: موزه قرآن آستان قدس رضوی

در نمونه 3-42، برای نگارش عنوان از قلم کوفي دوره تکامل زعفراني با تحرير مشکي استفاده شده است. در گوشه سمت راست شکل، نوارهای زریّنی دیده میشود، این خطوط گاهی همدیگر را قطع کرده و در جای

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله با موضوع آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی، دوره سلجوقی، تحلیل آماری Next Entries مقاله با موضوع آستان قدس رضوی، دوره صفوی، کتاب مقدس، جامعه آماری