منابع تحقیق درمورد مسئولیت پیش قراردادی، مسئولیت قراردادی، مسئولیت مدنی، دوره پیش قراردادی

دانلود پایان نامه ارشد

برابر دیگری و تحت این عنوان مسئول جبران خسارات وارده می شود؟ با توجّه به اینکه قواعد مربوط به مسئولیت قراردادی و مسئولیت قهری (غیرقراردادی) در این رابطه راهگشا خواهد بود، ابتدا به توضیح مختصری در خصوص دو گونه مسئولیت مذکور پرداخته و سپس به مفهوم مسئولیت پیش قراردادی و مبانی آن اشاره می کنیم.
در مورد مسئولیت مدنی غیرقراردادی (الزامات خارج از قرارداد) از دید حقوقدانان و قانونگذاران، عواملی چون تقصیر و ایجاد خطر به عنوان مبنای چنین مسئولیتی شناخته می شوند. (کاتوزیان، 1384 ب: 26-21)
در مورد مسئولیت قراردادی نیز وجود قرارداد و خودداری متعهد از انجام تعهد قراردادی به عنوان مبنای اصلی مسئولیت شناخته می شود. البته مسئولیت قراردادی و غیرقراردادی در ماهیت خود تفاوتی ندارند و مسئولیت در هر دو گونه، وظیفه قانونی جبران زیان ناشی از عمل شخص مسئول به دیگری است و تفاوت عنوان تنها از جهت منشأ تحقّق است. تحقّق ماهیت و آثار هر دو گونه مسئولیت نهایتاً از قانون بر می خیزد، منتها مسئولیت غیرقراردادی مستقیماً و بدون واسطه از قانون زاییده می شود و مسئولیت قراردادی به طور غیرمستقیم و با واسطه قرارداد و همکاری اراده دو طرف از قانون ناشی می شود. در هر دو نوع مسئولیت اصولاً خطا و تقصیر، شرط پیدایش مسئولیت است، هر چند که درجات تقصیر (عمد، بی احتیاطی، اهمال) از حیث تأثیر در پیدایش مسئولیت، بر حسب قانون ممکن است متفاوت باشد و نیز دو نوع مسئولیت از جنبه اثباتی با هم تفاوت داشته باشد. البته مسئولیتهای دوگانه فوق در برخی از شرایط با هم اشتراک دارند. به عنوان مثال بین فعل غیرمجاز (تخلّف از انجام تعهد قراردادی در مسئولیت قراردادی و ارتکاب عمل ناروا در مسئولیت غیرقراردادی) و زیان وارده، باید رابطه سببیّت وجود داشته باشد. (شهیدی، 1386: 52-51 و 58-56)

4-3-1- مفهوم مسئولیّت پیش قراردادی
در فصل دوم پژوهش به نحوی مختصر به تعریف مسئولیت پیش قراردادی اشاره شد و گفته شد که این واژه به مسئولیتی اطلاق می شود که در فاصله آغاز تا پایان دوره پیش قراردادی ممکن است برای هر یک از طرفین به وجود آمده و طرف مسئول را به جبران ضرر وارده به طرف زیان دیده ملزم نماید.
همانطور که گفته شد، مسئولیت پیش قراردادی محدود به دوره پیش قراردادی است و تصوّر برقراری آن در دوره قراردادی وجود ندارد مگر اینکه شناسایی مسئولیت برای یکی از طرفین، صرفاً متکّی بر عواملی باشد که به دوره پیش قراردادی مربوط می شوند؛ مانند موردی که ماده 1338 قانون مدنی ایتالیا179 به آن اشاره نموده و آن حالتی است که یکی از طرفین با آگاهی از بطلان قرارداد، این مسأله را به اطّلاع طرف مقابل که به آن امر جاهل بوده نرسانده و لذا پس از کشف بطلان قرارداد نهایی باید از عهده زیانهای اتّکایی وی برآید. منظور از زیانهای اتّکایی، خساراتی است که با تکیه بر رفتار یا گفتار طرف مقابل به زیاندیده وارد می شود. در ماده 1398 همان قانون180 نیز شبیه این مسأله در مورد عدم نمایندگی واقعی یا خروج از حدود اختیارات نمایندگی شخصی که در قرارداد، خود را نماینده معرفی می کند، مقرّر شده است.
امکان جمع مسئولیت پیش قراردادی با قرارداد نافذ نیز وجود دارد. مسئولیت کسی که با اظهارات خلاف واقع خود موجب بسته شدن قرارداد با شرایطی متفاوت از حالت عادی می شود از این دست می باشد. در این حالت ممکن است که طرف زیان دیده در صورت اطّلاع از حقیقت امر، یا به بستن قرارداد اقدام نمی کرد یا آن را با شرایط دیگری منعقد مینمود؛ بنابراین حق مطالبه غرامات را دارد. (El-Malik, 1996: p. 21)
ممکن است که طرفین با وجود رسیدن به توافق نهایی به گفتگوهای خود ادامه دهند. ادامه گفتگوها مانع ایجاد رابطه قراردادی نیست امّا باید دانست که مسئولیت پیش قراردادی در مفهوم خاص به مسئولیتی اطلاق می شود که پیش از رسیدن به هر گونه توافقی رخ می دهد.
به طور کلّی می توان گفت که عوامل پیدایش مسئولیت پیش قراردادی به قانون، قرارداد خاص فیما بین، باور وجود رابطه قراردادی، انتظار معقول و متعارف ایجاد رابطه قراردادی در آینده نزدیک و نیز رفتار یکی از طرفین در دوره پیش قراردادی خلاصه می شود.
فلسفه شناسایی مسئولیت پیش قراردادی برای طرف متخلّف، به جبران هزینه ها و زیانهای وارده به طرف مقابل مربوط می شود که با حسن نیّت وارد گفتگوها شده و به تصوّر بسته شدن قرارداد نهایی به آن ادامه داده و در نتیجه از برخی حقوق خود چشم پوشی نموده و برخی فرصتها را از دست داده و اقدام به آماده سازی مقدّمات قرارداد نموده است. در برخی موارد، ورود زیان به نحو ملموس و عینی برای برقراری مسئولیت پیش قراردادی لازم نیست؛ مانند موردی که یکی از طرفین به جهت نرسیدن به توافق نهایی، از سود قطعی خود در نتیجه از دست دادن سایر فرصتهای معاملاتی محروم می شود. (طالب احمدی، 1392: 71-69 و 84-81 و El-Malik,1996: p. 15)
با در نظر گرفتن آنچه در مورد مسئولیت قراردادی و مسئولیت قهری (الزامات خارج از قرارداد) گفته شد، ارائه مفهوم مسئولیت پیش قراردادی دشوار نخواهد بود. مسئولیت پیش قراردادی در اکثر کشورها ریشه منحصر به فردی ندارد و معمولاً از ترکیب قواعد مربوط به دو گونه از مسئولیت مدنی در معنای عام یعنی مسئولیت مدنی قراردادی و مسئولیت مدنی قهری (غیر قراردادی) به ارائه مفهومی کلّی از مسئولیت پیش قراردادی می پردازند. به نظر می رسد که ایراد چندانی به این اسلوب وارد نبوده و می توان از آن به عنوان مفهوم قابل قبول مسئولیت پیش قراردادی در ایران نام برد. پس بنابراین مسئولیت پیش قراردادی در معنای خاص،مسئولیتی است که در دوره پیش قراردادی و قبل از رسیدن به هر گونه توافق نهایی در نتیجه تخلّف طرفین از تعهدات مسلّم خود، خواه با ریشه قراردادی خواه با ریشه غیرقراردادی، برای آنها ایجاد می شود.
با پذیرش مفهوم فوق که برای مسئولیت پیش قراردادی، جایگاهی میانه و برزخی بین مسئولیت قهری و قراردادی قائل است، می توان قلمرو جبران در مسئولیت پیش قراردادی را گسترش داد و از شیوه های جبران خسارت در هر دو گونه مسئولیت مذکور سود برد. در این حالت، اگر وضع موجود به شرایط مسئولیت قراردادی نزدیک تر باشد از اصول حاکم بر آن استفاده می کنیم و اگر با شرایط ضمان قهری سنخیت داشته باشد، قواعد آن را به کار می بریم. (طالب احمدی، 1392: 94 و کاتوزیان، 1387: 134)

4-3-2- ماهیّت مسئولیّت پیش قراردادی
در مورد ماهیت مسئولیت پیش قراردادی اختلاف نظر وجود دارد. برخی این مسئولیت را گونه ای از مسئولیت قراردادی دانسته اند و برخی دیگر آن را جزء مسئولیتهای قهری آورده اند. عده ای نیز آن را گونه ویژه ای از مسئولیت تلقّی کرده اند که حالتی برزخی داشته و حدّ فاصل دو مسئولیت مذکور است. باید دانست که مسئولیت پیش قراردادی نیز تحت شمول مسئولیت مدنی به معنای عام قرار دارد و مسئولیت مدنی در عالم حقوق، عنوانی است برای بیان الزام قانونی نسبت به جبران ضررهای ناروا. خواه این ضرر از شکستن پیمان و نقض عهد حاصل آید یا از تخطّی از تکلیف عمومی احتیاط و عدم اضرار به غیر. بر همین پایه، مسئولیت مدنی به دو شاخه مهم تقسیم می شود که عبارتند از: مسئولیت قراردادی و الزامهای خارج از قرارداد. (غمامی، 1383: 9)
در اکثر کشورها، مسئولیت پیش قراردادی مقرّرات ویژه ای نداشته و مسئولیت مستقلی محسوب نمی شود، بلکه طبق قواعد عام مسئولیت قراردادی (شبه قراردادی) یا مسئولیت مدنی به تخلّفات پیش قراردادی نگریسته می شود و برای شخص متخلّف، الزام به جبران زیان وارده پیش بینی می شود. از این نظر، تنها به این دلیل که سبب ایجاد مسئولیت در دوره پیش قراردادی رخ می دهد، آن را مسئولیت پیش قراردادی می نامند و خصوصیّت ویژه دیگری برای آن قائل نیستند. به نظر می رسد که در کشور ما نیز وضعیت به همین شکل بوده و باید احکام مسئولیت در دوره پیش قراردادی را از داخل قواعد مسئولیت قراردادی و قهری جستجو کرده و استخراج نمود.
مسئولیت مدنی بر اساس مبنای حقوقی آن به دو دسته تقسیم می شود که عبارتند از: مسئولیت قراردادی و مسئولیت قهری. مسئولیت قراردادی گونه ای از مسئولیت مدنی است که ناشی از پیمان شکنی کسانی است که بین آنها روابط قراردادی حاکم است و اینگونه مسئولیت به عنوان تضمینی برای نیروی الزام آور بودن قراردادها محسوب می شود. مسئولیت قهری نیز گونه ای از مسئولیت مدنی است که به جهت نقض تکالیف عمومی از سوی اشخاص و به موجب قانون برای آنها پیش بینی شده است. هر چند که قواعد مربوط به اثبات تقصیر و تعیین دادگاه صالح و مرور زمان در مسئولیت قراردادی و قهری با هم متفاوت است، امّا هدف مشترک در هر دو گونه از مسئولیت فوق الذکر، جبران زیان می باشد. (حسینی نژاد، 1370: 13 و 15)
در مسئولیت قهری، بار اثبات تقصیر به عهده زیاندیده است؛ در حالی که در مسئولیت قراردادی، صرف عدم انجام تعهد یا تأخیر در انجام آن پس از فرا رسیدن موعد، موجب ایجاد فرض تقصیر و مسئولیت متخلّف شده و در این رابطه اثبات امر دیگری لازم نیست. به همین جهت یعنی به دلیل دشواری اثبات تقصیر، تمایل دادگاهها بر این است که برای تعهدات مهم، ریشه قراردادی جستجو کرده و حتّی الامکان روابط طرفین را قراردادی فرض کنند. روابط پیش قراردادی هم از این قاعده مستثنی نبوده و نمی توان انکار کرد که فرض مسئولیت قراردادی برای جبران آنها ارجح می باشد.
بنا بر نظر طرفداران مسئولیت قهری در خصوص روابط پیش قراردادی، گفتگوهای مقدّماتی تا زمانی که به توافق نهایی منجر نشده است، هیچ اثر قراردادی نداشته و اگر مسئولیتی هم به بار آورد تابع قواعد ضمان قهری است. البته چنانچه در دوره پیش قراردادی به منظور فراهم نمودن زمینه قرارداد اصلی یا وضع قاعده در گفتگوهای مقدّماتی و کاستن از مخاطرات، قراردادی بین طرفین بسته شود باید روابط آنها را در این دوره نیز قراردادی دانست و دیگر نمی توان آن را مسئولیت پیش قراردادی به معنای خاص شمرد.
در مقابل، طرفداران برقراری مسئولیت قراردادی در روابط پیش از قرارداد معتقدند که طرفین با آغاز گفتگوهای مقدّماتی به طور ضمنی با یکدیگر توافق می کنند. اعتبار چنین توافقی وابسته به صحّت قرارداد نهایی نبوده و به طور جداگانه می تواند مبنای ادعای جبران زیان قرار گیرد. در واقع طرفین به طور ضمنی خود را متعهد به رعایت حسن نیّت181 و تعامل منصفانه182 با دیگری می دانند و تخلّف از این وظیفه با مسئولیت قراردادی همراه است. این دیدگاه موافقین و مخالفینی دارد که مخالفین آن معتقد به غیر واقعی بودن توجیه وجود رابطه قراردادی در دوره پیش قراردادی می باشند.
در اکثر کشورهای پیرو نظام حقوق نوشته (رومی – ژرمنی) ترجیح داده شده که مسئولیت پیش قراردادی در زمره مسئولیتهای خارج از قرارداد آورده شود. امّا در کشورهای پیرو نظام حقوق عرفی (کامن لو) مانند انگلیس تلاش شده که برای مسئولیت پیش قراردادی اساس قراردادی پیدا کنند؛ زیرا در حقوق آنها مسئولیت مدنی حصری بوده و مسئولیت پیش قراردادی به طور کامل در هیچ یک از قالبهای آن نمی گنجد.
طرفداران مسئولیت برزخی معتقدند که در هر صورت باید زیان زیاندیده را جبران نمود. برای این منظور بهتر است که خود را مقیّد به پیروی از قواعد مسئولیت قراردادی یا قهری نکنیم، بلکه از شیوه های جبران در هر دو گونه مسئولیت مذکور بهره ببریم. ممکن است که اینگونه از مسئولیت، حسب مورد و بنا به عواملی همچون انتظار معقول و متعارف طرفین از میزان پیشرفت گفتگوها و امید به بسته شدن قرارداد نهایی، به یکی از دو گونه مسئولیت قراردادی و قهری شباهت پیدا کند، امّا این به معنای قرار گرفتن در زیرمجموعه آنها نیست. همانطور که گفته شد، این مسئولیت که از آن به مسئولیت عینی183 تعبیر می شود، مسئولیتی میانه بین مسئولیت قراردادی و قهری است. (طالب احمدی، 1392: 97-84 و Kucher, 2004)

4-3-3- مبانی مسئولیّت پیش قراردادی
مسئولیت پیش قراردادی به شرحی که گذشت، دارای مبانی مختلفی می باشد که توسط حقوقدانان در قالب نظریات حقوقی بیان شده اند. چنین

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد مسئولیت پیش قراردادی، مسئولیت قراردادی، مسئولیت مدنی، جبران خسارات Next Entries منابع تحقیق درمورد دوره پیش قراردادی، مسئولیت پیش قراردادی، مسئولیت مدنی، بیع بین المللی