منابع تحقیق درمورد قرآن کریم، علوم قرآن، ترتیب نزول، اسباب نزول

دانلود پایان نامه ارشد

ی مکی………………………………………………………..171
4-6-6- نتیجه ………………………………………………………………………………………………………………….173
4-7- نتایج ………………………………………………………………………………………………………………………174
کتابنامه …………………………………………………………………………………………………………………………….178

فصل اول:
کلیات و مفاهیم

1-1-کلیات
عنوان این نوشتار، نقد و بررسی آراء مفسران و علماء علوم قرآن در مورد سوره های اختلافی مکی و مدنی است.
1-1-1-تعریف موضوع
مکی و مدنی علمی است که از نزول سوره ها و آیات قرآن کریم در مکه و مدینه بحث می کند اختلاف در مطالب و منابع این علم و (اختلاف در) مکی و مدنی بودن برخی از سوره های قرآن، خود سبب بروز و برداشت ها و آراء و تفسیرهای غیر دقیق گردیده است. که در صورت عدم شناخت صحیح از نزول سوره ها امکان تفسیر نادرست از آیات قرآن وجود دارد.
1-1-2-هدف پژوهش
شناخت دقیق و درست از تاریخ نزول که قطعاً در فهم ما از آیات قرآن مجید و تفسیر صحیح آن و رفع اختلاف از آراء و اقوال مفسران و دانشمندان علوم قرآن از راه تعیین مکان و زمان نزول دسته ای از سوره های قرآن مؤثر خواهد بود.
1-1-3-ضرورت اجراي پژوهش
وجود اختلاف در مکی و مدنی بودن برخی از سوره های قرآن از یک سو مانع شناخت درست قرآن و از سوی دیگر باعث بروز آراء مختلف گشته است؛ از این رو ضروری می نماید با تحقیق در این خصوص و رفع اختلاف از سوره های مورد مناقشه ( که تاکنون تحقیق مستقلی در این زمینه صورت نگرفته ) به تعیین درست مکان و زمان نزول این دسته از سوره ها اقدام شود.
1-1-4-طرح مسأله
بنا به روایات و اظهار نظر مفسران و عالمان علوم قرآن، تعداد زیادی از سوره های قرآن، با اتفاق نظر مکی است و تعداد کمتری، بدون اختلاف مدنی است. در این میان در مورد مکان و زمان برخی از سوره های قرآن اختلاف نظر وجود دارد که خود باعث بروز اختلاف در آراء و برداشت ها شده است. منشأ اختلاف در این ارتباط، بیشتر از اختلاف روایات و اقوال ناشی شده است هر چند برخی تعصّبات و نیز نقل زدگی و همچنین بی دقّتی و عدم بررسی و تطبیق مطالب، بدون تأثیر نبوده است این تحقیق برآن است که با استفاده از ابزار ها و سازوکارهای لازم، زنگار اختلاف را از این دسته از سوره ها بزداید و زمینه را برای شناخت دقیق تر قرآن فراهم آورد.
1-1-5-سؤالات تحقیق
بر اساس طرح مسأله (ذکر شده) سوالات این تحقیق عبارت است از:
1-علت بروز اختلاف در مورد زمان نزول برخی از سوره های قرآن چیست؟
2-ابزار و راه رفع اختلاف از سوره های مکی و مدنی چیست؟
3-فوائد و دستاورد های رفع اختلاف از سوره های قرآن چیست؟
1-1-6- فرضیه یا فرضیات تحقیق
1-روایات و اقوال مختلف و متعارض، نقل زدگی و عدم بررسی دقیق و فراگیر و گاهی تعصّبات، عوامل اصلی بروز اختلاف در تعیین مکان و زمان نزول برخی از سوره های قرآن است.
2-روایات ترتیب نزول سوره ها، روایات اسباب نزول، ضوابط و خصائص سوره ها و بررسی دقیق و جامع، ابزار و روشی مؤثر در مسیر رفع اختلاف در سوره های مکی و مدنی است.
3-شناخت دقیق و درست قرآن، رفع اختلاف از روایات و آراء مفسران، مهم ترین فوائد رفع اختلاف از سوره های مورد اختلاف است.
1-1-7- روش تحقیق
در این تحقیق نخست سوره های مورد اختلاف در مکان و زمان نزول آنها معین می شود. آنگاه با استفاده از روایات ترتیب نزول و اسباب نزول و با تطبیق ضوابط و خصائص سوره های مکی و مدنی و تحلیل داده ها در مکی و مدنی بودن هر یک از آن سوره ها مشخص می شود. روش تحقیق از نوع تحلیلی-مفهومی است.
1-1-8- پیشینه ی تحقیق
در زمینه مکی و مدنی آثار و نگارش هایی به تدوین رسیده است ولی این که به طور اختصاصی به بررسی سوره های اختلافی (به لحاظ مکی و مدنی) پرداخته شود، کاری صورت نگرفته است هر چند برخی سوره ها،در قالب مقاله مورد بررسی قرار گرفته است :
1-سوره انسان و اهل بیت (علیهم السلام)، اقبال، ابراهیم، مجله پژوهش های قرآن و حدیث دانشگاه تهران. در این مقاله بر اساس روایات ترتیب نزول و سبب نزول ، مدنی بودن سوره ی انسان اثبات شده است.
2-کاوشی در مکی یا مدنی بودن سوره دهر، بهار زاده، پروین، مجله پژوهش های علوم انسانی دانشگاه الزهراء، که با استفاده از روایات شأن نزول به تعیین مدنی بودن سوره منجر شده است.
1-2- مفاهیم
در این بخش مفاهیم مورد استفاده در پایان نامه مانند: تعریف مکی و مدنی، فوائد، منابع و روش های شناخت و تقسیم سوره های قرآن بر اساس این علم و سوره های اختلافی مورد بررسی قرار می گیرد.
1-2-1- تعریف مکی و مدنی
مکی و مدنی را به اعتبار لغت و اصطلاح ، چنین می توان تعریف کرد:
1-2-1-1- تعریف لغوی
واژه مَکِّیّ: امّ القری (رک: فراهیدی، 5/287) ؛ این واژه در قاموس المحیط این گونه بیان گردیده است: مکۀ در لغت یعنی سرزمین حرام بدین سبب حرام خوانده شده که گناهان در آن کاهش می یابد یا از بین می رود و هر کس ظلم کند هلاک می شود (رک: فیروزآبادی،3/436) اسم منسوب «مكة » است، که بر اساس قاعده ی نسبت، حرف«ة» از آخر كلمه حذف وحرف«یّ» نسبت اضافه شده است؛ مانند: الکوفه ← کوفیّ؛ البصره ← بصریّ و مکه اسمی غیر منصرف و اسم شهری در شبه جزیره عربستان است که زادگاه و بعثت پيامبراسلام (ص) و محل نزول بخشی از وحی به آن حضرت (ص) بوده است.
واژه مَدَنِیّ در لغت بر اسم خاص شهر پیامبر(ص) اطلاق می شود (رک:فراهیدی، 8/53)؛ بر اساس بیان راغب اصفهانی: مَدِينَة بر وزن قبيله بمعنى شهر است كه در نظر بعضى از دانشمندان جمع آن‏ مُدُن‏ است- مَدَنَتْ‏ مدينة- شهرى ساختن (بگفته ابن فارس تنها همين كلمه- م- د- ن- ريشه آن است) (رک:راغب اصفهانی، 1/763).
واژه مَدَنِیّ اسم منسوب « مدينه»است که طبق قاعده ی نسبت [ هر اسمی كه بروزن “فَعِيلة” باشد] حرف”ی” و”ة” از آن حذف می شود وكسره ی عين (حرف دوم). به فتحه تبديل می گردد و مراد از « مدینه »، « مدینه النبی» [شهر پيامبر (ص)] است که قبل از هجرت « یثرب» نام داشت (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم ، 20-21).
1-2-1-2- تعریف اصطلاحی
اصطلاح «مکی و مدنی» را به دو صورت می توان تعریف کرد: یکی عام و کلی و دیگری خاص و محدود.
1-2-1-2-1-اصطلاح عام و کلی مکی و مدنی
ابوالقاسم نيشابوری در اصطلاح عام و کلی ، مكی و مدنی را چنين تعریف کرده است: «علم يبحث منازل القرآن المكی والمدنی, وكل ما يتعلق بذلك من ملابسات الأحوال» (رک: حاکم نیشابوری،1/15؛ علمي است كه از مکان نزول قرآن (آيات و سوره‌ها) در مكه و مدینه و اوضاع، احوال و متعلقات آن بحث مي‌کند).
1-2-1-2-2- تعریف اصطلاحی خاص و محدود مکی و مدنی
تعریف خاص از اصطلاح مکی و مدنی، تابع معیار و مقیاس تعیین آن است، از این رو برخی معیار مکان و برخی معیار خطاب و برخی دیگر معیار زمان را در نظر گرفته اند.
1-2-1-2-2-1- تعریف بر اساس معیار مکان
طبق این معیار، مكی آن است كه در مكه نازل شده باشد، اگر چه نزول آن پس از هجرت باشد و مدنی، آن است كه نزول آن در مدينه صورت گرفته باشد(رک: زرکشی 1/275؛ صالح، 255).
البته مكه شامل اطراف و جوانب آن همچون مِنی 1، عّرّفات2 و حديبيه3 نيز مي شود و مدنی نیز اطراف مدينه همانند بدر 4، اُحُد 5، سَلع6 در بر می گیرد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/56).
به این تعریف نقدهایی وارد شده است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 25-26).
1-2-1-2-2-2- تعریف بر اساس معیار خطاب
بر اساس این معیار، مكی آن سوره‌هايا آيه هایی است كه روی خطاب در آنها با مردم مكه است و مدنی آن است كه مردم مدينه را مخاطب مي‌سازد. گویا دلیلی که باعث پدید آمدن این تعریف و این معیار شده، گفتاری است که از ابن مسعود در منابع آمده است: «کُلُّ شیءٍ نَزَلَ یَا أیُّها الناسُ فَهُوَ بِمَکَّةَ، وَ کُلُّ شیءٍ نَزَلَ یَا أیُّها الذین آمَنُوا فَهُوَ بِالمَدِینَةِ» (رک: ابو عبید، 367؛ حاکم نیشابوری، 3/18؛ بیهقی، 7/144، هر دو با سند وکیع از پدرش، از اعمش؛ زرکشی، 1/276-277) “هر چه «یا أیها الناس» نازل شده،در مکه و هر آن چه «یا أیها الذین آمنوا » نازل شده، در مدینه است”.
دیدگاه صاحبان این اصطلاح ، در استدلال به این نقل قول ، آن است که کفر بر اهل مکه غالب است ، هرچند افراد دیگری در میان آنها بودند؛ از این رو به «یَا أیُّها الناسُ» مورد خطاب واقع شدند و ایمان بر مردم مدینه غالب است؛ گرچه افراد غیر مؤمن نیز در بین آنها بودند؛ از این رو به «یا أیُّها الذین آمَنُوا» مخاطب شدند (رک: زرقانی، 1/195؛ حسین احمد، 1/54).
این تعریف، مانند تعریف بر اساس معیار مکانی، با نقدهایی مواجه شده است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 27-29).
1-2-1-2-2-3- تعریف بر اساس معیار زمان
بر اساس این معیار ، مكی آن بخش از قرآن است که پيش از هجرت رسول اكرم(ص) به مدينه ، نازل شده است ؛ گرچه نزول آن در جایی غیر مكه باشد و مدنی آيات و سوره‌هایی است كه پس از هجرت نازل شده باشد هر چند در مکه یا در عرفه باشد (رک: ابن کثیر، فضائل القرآن، 11؛ زرکشی، 1/274؛ زرقانی، 1/194-195).
این اصطلاح – که معیار زمان در آن لحاظ شده – مشهورتر از دو اصطلاح دیگر است و افراد بیشتری (سیوطی در الاتقان، 1/55؛ زرکشی، 1/274؛ معرفت، 1/159) از آن طرفداری کرده اند.
این که عده ای معیار زمان را در تعریف مکی و مدنی برگزیده اند یک سری دلائلی را بیان کرده اند که از این قرار است:
1- این تقسیم، صحیح و درست است زیرا دقیق، جامع و کلی است و واسطه ای باقی نمی ماند.
2- با اعتماد به این اصطلاح، بیشتر اختلافات پیرامون تعیین مکی و مدنی از میان می رود.
3- با دقت در این اصطلاح، چنین به نظر می رسد، هدف صحابه از گفتارشان” این تعداد سوره در مکه و این تعداد سوره در مدینه نازل شد” همین معیار است (رک: سیوطی، الاتقان، 1/56) در تأیید این مطلب، ایشان، سوره توبه، فتح و منافقون را مدنی به حساب آورده اند. این در حالی است که همه آیات سوره توبه در مدینه نازل نشده بلکه آیات زیادی از آن در راه برگشت از تبوک بر رسول اکرم(ص) نازل گردید و سوره فتح درحال برگشت نبی اسلام(ص) از صلح حدیبیه (رک:بخاری، 8/446 ، حدیث 4833) و سوره منافقون در هنگام غزوه بنی مصطلق7 نازل شده است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 30-31).
4- بیشتر محققان علوم قرآن از قدیم و جدید، این اصطلاح را رواج داده اند (رک: سیوطی، الاتقان، 1/55؛ زرکشی، 1/274).
ابن عطیه اندلسی (564ق) گفته است: هر آن چه از قرآن پس از هجرت پیامبر(ص) نازل شده مدنی است خواه در مدینه نازل شده باشد خواه در یکی از سفرها و خواه در مکه و تنها آن چه پیش از هجرت نازل گردیده، مکی نامیده می شود ( رک: ابن عطیه، 5/5).
حافظ ابن کثیر (774ق) آورده است: مکی آن است که قبل از هجرت نازل شده و مدنی آن است که پس از هجرت، چه در مدینه و چه در دیگر سرزمین ها و حتی در مکه و یا عرفه باشد (رک: ابن کثیر، فضائل القرآن، 11).
زرکشی و سیوطی، این گفتار را مشهورترین اقوال به حساب آورده اند (رک: زرکشی، 1/274).
شهید صدر نوشته است: «گرایش اول[زمانی] به دلیل شمول آن، از دو گرایش دیگر [مکانی و خطابی] برتر است زیرا اگر ناحیه زمانی را معتبر بگیریم هر یک از آیات قرآن یا مکی و یا مدنی است از آن رو که هر آیه ای که پیش از هجرت نبی اکرم(ص) به مدینه (و ورود ایشان به آن جا) نازل شده باشد مکی است ولی اگر در راه مکه به مدینه (و پس از رسیدن به مدینه) در هر مکانی نزول یافته باشد، مدنی است. امّا براساس دو گرایش دیگر (مکانی و خطابی) آیاتی وجود دارد که مکی یا مدنی نیست؛ زیرا مکان نزول آن، مکانی دیگر غیر مکه و مدینه است و یا مخاطب آن اهل مکه و مدینه نیست، همانند آیاتی که در معراج (و یا اسراء)

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، علوم قرآن، روش تحقیق Next Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، روش اجتهادی، ناسخ و منسوخ