منابع تحقیق درمورد قرآن کریم، علوم قرآن، روش قیاسی، روابط اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

اساس این سبب نزول ، مدنی بودن سوره به دست می آید. هر چند بر اساس روایات ترتیب نزول و منابع دیگر، مکی بودن سوره اثبات می شود (رک: فصل سوم همین پژوهش).
گذشته ازاین که روایات سبب نزول می تواند در تعیین محدوده زمانی نزول سوره (تاریخ گذاری ) نیز نقش به سزایی داشته باشد.
این دو علم مشترکاتی نیز دارند مانند: استواری آنها به نقل و روایت، تعدّد در روایات مرتبط با هر یک، اهمیت هر دو در تفسیر قرآن و تأثیری که هر یک از دو علم در شناخت دقیق و بهتر دیگری دارد (رک: حسین احمد، 1/102-112).
2-3-1-3- گفتار مفسران
مفسران قرآن کریم، غالباً هنگام سرآغاز تفسیر خود در هر یک از سوره ها، روایات و اخبار موجود در مورد مکی و مدنی بودن هر سوره یا آیات آن را یادآور شده اند. برخی از آنان به یک روایت و به یک اظهار نظر بسنده می کنند اما برخی مفسران ، روایات مختلف را گرد آورده اند و عده ای دیگر بدون ذکر سند یا در یک اجتهاد و اظهار نظر شخصی سخن گفته اند.
2-3-2- روش قیاسی
روش قیاسی آن است که علماء علوم قرآن برای شناخت مکی و مدنی ، قواعد، ضوابط و خصائصی در نظر گرفته اند که با کاربرد آنها به نتایجی می رسند. این موارد عبارتند از : 1-قواعد 2-ضوابط و خصائص سوره ها.
امّا مراد از ضوابط در این اصطلاح، مواردی است که به خصوصیّات الفاظ وابسته است و مراد از ممیزات و خصائص، اموری است که به خصوصیّات اسلوب، معانی و اغراض سوره مرتبط است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 74).
2-3-2-1- قواعد شناخت مکی و مدنی
«قواعد» جمع قاعده در لغت به معنای اساس و اصول حِسّی یا معنوی یک چیز و در اصطلاح، قاعده یک حکم کلی است که اجزائش بر آن (کل) منطبق است تا احکام آنها (جزئیات) شناخته شود (رک: تفتازانی،التلویح علی التوضیح، 1/20) .
علم مکی و مدنی بر این قواعد استوار است:
1- منظور از قاعده اين است كه يگانه راه مطمئن و معتمد در شناخت جزئيات و تفاصيل اين موضوع نقل است و طريق اجتهاد يکی از راه‌های شناخت موضوع است، ولی مطمئن نيست و همچنان جزئيات موضوع به طور مفصّل از راه اجتهاد دانسته نمي‌شود (رک: السبت، 1/77).
2- استثنای آيات مدنی از سوره‌های مكی و آيات مكی از سوره‌های مدنی بستگی به روايات صحيح دارد (رک: زرکشی، 1/188).
محمد رشید رضا گفته است: از آن رو که وجود آیات مدنی در سوره مکی و یا وجود آیات مکی در سوره مدنی خلاف اصل است. نظر برگزیده (و مختار) آن است که چنین نقلی پذیرفته نشود مگر در صورتی که به وسیله روایتی با سند صحیح، متن صریح دور از تعارض و احتمال ثابت شود (رک: رشید رضا، 7/284).
لازم به ذکر است که وجود آیات مکی در سوره مدنی که صحیح باشد به آن استناد شود (یعنی روایاتی دال بر وجود آیات مکی در سوره های مدنی اگر صحیح باشد) ، بسیار نادرست است و اقوال موجود، در برابر بررسی و تحقیق علمی، از استواری برخوردار نیست؛ هرچند حالت دوم آن نیز کاربردی اندک دارد (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم ، 74).
3-آیات مدنی، آیات مدنی قبل از خود را (در نزول) و نیز آیات مکی را نسخ می کند، امّا جایز نیست مکی، مدنی را نسخ کند (رک: مکی بن ابی طالب، 113،202)
4- فهم سوره‌های مدنی بستگی به سوره‌های مكی دارد و همچنان فهم سوره‌های پسين مكی و مدنی- ازلحاظ نزول- بستگی به سوره‌های پيشين دارد (رک: شاطبی، 3/406).
4-گاهی نزول سوره، ادامه می یافت و در إثنای مدت نزول آن، سوره های دیگری نازل می گردید. براساس این قاعده، روشن می شود وقتی می گویند: «این سوره، پس از آن سوره نازل گردید» بدان معنی نیست که سوره دوم، پس از پایان یافتن سوره اول، نازل شد، بلکه مراد آن است که آغاز نزول آن، پس از آغاز نزول سوره پیشین بوده است (رک: ابن عاشور، 1/202).
2-3-2-2- ضوابط سوره های مکی و مدنی
«ضوابط» جمع ضابطه در لغت به معنای قاعده، تنظیم کننده، تعدیل کننده که در اصطلاح نزدیک به قاعده با تفاوتی اندک است: «قاعده» به باب معینی اختصاص ندارد امّا «ضابطه» مخصوص یک باب است یا تفاوت آن دو در این است که قاعده، فروعی را از ابواب مختلف جمع می کند ولی ضابطه، فروعی را از یک باب جمع می کند (رک: سیوطی، الأشباه و النظائر فی النحو، 1/9).
امّا تفاوت ضوابط و خصائص: مراد از ضوابط در این اصطلاح، مواردی است که به خصوصیّات الفاظ وابسته است و مراد از ممیزات و خصائص، اموری است که به خصوصیّات اسلوب، معانی و اغراض سوره مرتبط است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 80).
2-3-2-2-1- ضوابط سوره های مکی
ضوابطی که برای سوره های مکی بیان شده بدین قرار است:
1-هر سوره ای که در آن واژه «کلّا» به کار رفته، مکی است (رک: سخاوی، 1/247؛ زرکشی، 1/257؛ سیوطی، الاتقان، 1/69) .
این کلمه (کلّا) 33 بار، در پانزده سوره مکی، که همه آنها در نصف دوم قرآن قرار دارد، به کار رفته است (رک: عبد الباقی، 786-787) مانند (اولین کاربرد قرآنی) ﴿ كَلا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا﴾ (مربم/ 79؛ نه چنين است. به زودى آن چه را مى گويد، مى نويسيم و عذاب را براى او خواهيم افزود).
آخرین کاربرد ﴿كَلا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ﴾ (حطمۀ/4؛ ولى نه! قطعاً در آتش خردكننده فرو افكنده خواهد شد).
2- هر سوره ای که در آن «یا أیّها النّاس» آمده و در آن سوره ها، «یا أیّها الّذین آمنوا» نیامده، مکی است (رک: بیهقی، 7/144؛ زرقانی، 1/197؛ حسین احمد، 1/162-163).
اشکال این ضابطه، فراگیر نبودن آن است. زرکشی پس از نقل روایت ابن مسعود «کُلُّ شیءٍ نزل فیه «یا أیّها النّاس» فهو بمکّة و کُلُّ شیءٍ نزل فیه «یا أیّها الّذین آمنوا» فهو بالمدینة» (رک: زرکشی، 1/189).
باید خاطر نشان ساخت «یا أیّها النّاس»، 21 بار و در نُه سوره قرآن به کار رفته است که پنج سوره بدون هیچ اختلافی، مکی (اعراف، یک بار؛ یونس، چهار بار؛ نمل، یک بار؛ لقمان، یک بار و فاطر، سه بار) و سه سوره، بدون اختلاف، مدنی (بقره، دو بار؛ نساء، چهار بار؛ حجرات، یک بار) و یک سوره اختلافی است (حج،14 بار)، ولی اگر قید به کار نرفتن «یا أیِّها الّذین آمنوا» در کنار کاربرد «یا أیُّها النّاس» در این ضابطه، مورد دقت قرارگیرد، سه سوره مدنی، از آن خارج می شود و تنها سوره حج اختلافی باقی می ماند.
امّا «یا أیّها الّذین آمنوا» 89 بار، در بیست سوره به کار رفته که تنها در سه سوره هر دو عبارت «یا أیّها النّاس» موجود است (بقره، نساء، حجرات) و در سوره حج اختلافی، یک بار «یا أیّها الّذین آمنوا» و چهار بار «یا أیّها النّاس» آمده است.
سوره هایی که تنها «یا أیّها الّذین آمنوا» در آنها به کاررفته، عبارت است از (آل عمران، شش بار؛ مائده، شانزده بار؛ انفال، شش بار؛ توبه، شش بار؛ نور، سه بار؛ أحزاب، هفت بار؛ محمد، دو بار؛ حدید، یک بار؛ مجادله، سه بار؛ حشر، یک بار؛ ممتحنه، سه بار؛ صف، سه بار؛ جمعه، یک بار؛ منافقون، یک بار؛ تغابن، یک بار و تحریم، یک بار) (رک: عبد الباقی، 142-143).
بدون شک همه سوره هایی که این عبارت در آن به کار رفته مدنی هستند، اما در مورد سوره محمد و حدید که در ذیل سوره های اختلافی عنوان شده اند در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرد.
3- سوره هایی که در آن سوره سجده قرار دارد، مکی است (رک: زرقانی، 1/197؛ صالح، 181). عالمان علوم قرآن به طور صریح بیان نکرده اند که کدام ساختار از لفظ سجده مدّ نظر است آیا مراد فعل سجده در ساختارهای غیر امری مانند سَجَدَ، سجدوا، اَسجُدُ، تسجُدوا، نَسجُدُ، یَسجُدُ، یَسجُدوا و یَسجُدونَ و یا امری مانند اُسجُد، اُسجُدوا، اُسجُدی و یا غیر فعلی مانند السُّجود، ساجداً، السّاجدون، السّاجدین، سُجَّداً، مسجد و … است.
4- هر سوره ای که در آن حروف مقطّعه به کار رفته باشد ، به جز بقره و آل عمران، مکی است (رک: زرکشی، 1/275؛ زرقانی، 1/197؛ صالح، 182) اما در مورد سوره رعد اختلاف است (رک: زرکشی، 1/275).
5- هر سوره ای که در آن قصه آدم و ابلیس آمده باشد ، به جز بقره، مکی است (رک: زرکشی، 1/275؛ زرقانی، 1/197).
6- هر سوره ای که در آن داستان پیامبران و امت های پیشین آمده باشد ، به جز بقره وآل عمران، مکی است (رک: زرکشی، 1/276؛ زرقانی، 1/197؛ صالح، 182).
7- سوره هایی که در دسته ای از سوره های مفصّل قراردارند، مکی است (رک: زرقانی، 1/197-198؛ حسین احمد، 1/164-165).
در مورد این ضابطه باید گفت که ابتدای آن مشخص نیست و بین علماء اختلاف نظر وجود دارد، ابوالفتوح رازی می گوید: گروهی سرآغاز آن را از سوره محمد (ص) تا آخر قرآن دانسته اند و گروهی ابتدای آن را سوره «ق» بیان داشته اند و اما ابن عباس سرآغاز آن را سوره «والضحی» تا آخر قرآن می داند (رک: ابوالفتوح رازی، 1/17).
2-3-2-2-2- ضوابط سوره های مدنی
ضوابطی برای سوره های مدنی در نظر گرفته شده که این گونه گزارش می شود:
1-هر سوره ای که در آن سخن از حدّ و فریضه آمده باشد، مدنی است (رک: زرکشی، 1/286).
2-هر سوره ای که در آن فرمان جهاد و احکام مربوط به آن بیان شده ، مدنی خواهد بود (رک: زرقانی، 1/198).
این ضابطه فقط به سوره های مدنی اختصاص دارد؛ زیرا مسلمانان در مکه تعدادشان اندک بود و ابزار کافی برای جهاد با مشرکان نداشتند، اما در مدینه بر عِدّه (نفرات) و عُدّه (ابزار) آنها افزون گشت و قدرت یافتند توانستند با مخالفان و منافقان بجنگند.
3- هر سوره ای که در آن ذکری از منافقان به میان آمده باشد، به جز سوره عنکبوت، مدنی است (رک: زرکشی، 1/275).
در مکه به دلیل غلبه جریان شرک نیازی به پنهان کردن عقیده نبوده است، اما در مدینه که قدرت مسلمانان بیشتر گشت عده ای برای برخورداری از هر دو جناح توحید و کفر، عقیده اصلی خود را مخفی می کردند.
4-هر سوره ای که در آن «یا أیّها الّذین آمنوا» آمده، مدنی است (رک: زرکشی، 1/275).
2-3-3- خصائص سوره های مکی و مدنی
مُمیّزات و خصائص: «مُمیّزات» جمع مُمیّزة: مشخصِّه، نشان ویژه، صفت اختصاصی، نشان تمایز، امتیاز، مزیّت. و «خصائص» جمع «خصیصة»، به معنای خاصیت، ویژگی، صفت ویژه، نشان ویژه، امتیاز ویژه.
علماء و دانشمندان علوم قرآن برای تشخيص سوره‌های مكی از مدنی- علاوه بر طريق روايت، از طريق درايت نيز- خصايص و ويژگی‌هایی تعيين كرده‌اند و اين ويژگی‌ها كه بعضی از آن‌ها مربوط به موضوع و بعضی ديگر مربوط به اسلوب بيان‌اند، عبارت از نشانه‌ها، امارات و قراينی‌اند كه: “ما را به شناسایی مكی از مدنی رهبری مي‌کند و از سوی ديگر همين نوع تفاوت‌های موجود، در كمّيّت و كيفیّت آيه‌ها و سوره‌های مكی و مدنی همه ی انديشمندان ژرف نگر را به الهی بودن طبيعت مكتب اسلام هدايت می‌نمايد؛ زيرا می‌بينند كه اين مكتب به شيوه ی كاملاً طبيعی در مكه با پی ريزی بخش اصول دين (زير بنای مكتب) و برخی از بخش‌های رو بنای دين مانند انجام دادن عبادت‌های فردی و اتصاف به فضائل اخلاقی و دوری از رذائل اخلاقی و در نتيجه انجام يافتن مرحله فرد سازی، و در مدينه بخش‌های ديگر فروع دين (رو بنای مكتب) يعنی روابط اجتماعی و قواعد حقوقی و روابط بين المللی، و در نتيجه جامعه‌سازی تحقق پيدا كرده است (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 84).
این خصائص در دو بخش سوره های مکی و مدنی و به اعتبار اسلوبی و موضوعی بدین قرار اند:
2-3-3-1- خصائص اسلوبی سوره های مکی
خصائص اسلوبی سوره های مکی این گونه بیان گردیده است:
1-کوتاهی آیه ها و سوره ها (رک: زرقانی، 1/203؛ صالح،183؛ حسین احمد، 1/168).
این خصیصه در مورد سوره های مکی کلّیّت ندارد زیرا سوره های اعراف (200آیه) و مومنون (118 آیه) بدون اختلاف، مکی است اما نسبت به بسیاری از سوره های مدنی طولانی تر (فتح، حجرات، حشر، منافقون، نصر) است.
2- کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنا همانند: سوگند بسیار، ضرب المثل ها و تشبیه (رک: حسین احمد، 1/168).
3- کثرت فواصل (رک: حسین احمد، همانجا).
«فواصل» – جمع فاصله، خواه کلمات آخر آیات و خواه کلماتی با حروف هم شکل در بخش های آیات باشد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/332-338)- غالباً کثرت فواصل موجب کوتاهی آیات و کوتاهی آیات

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، سوره طارق، امام صادق، امام سجاد Next Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، رسول خدا (ص)، قرآن کریم، حقوق اجتماعی