منابع تحقیق درمورد فیض کاشانی، ترتیب نزول، تحلیل روایت، علی بن الحسین

دانلود پایان نامه ارشد

،221).
3-سروده ابن حَصّار: ابن حصّار که سوره های مدنی مورد اتفاق را بیست سوره و سوره های اختلافی را دوازده سوره و دیگر سوره ها را به اتفاق مکی می داند و در ابیاتی دو دسته ی نخست را به نظم کشیده است، در این سروده، سوره قدر در میان سوره های اختلافی قرار دارد (رک: سیوطی، التحبیر،33-34؛ الاتقان،1/61؛).
3-4-2-روایات سبب نزول سوره و تحلیل و بررسی آنها
در مورد سوره ی قدر دو سبب نزول مشهور و چند سبب نزول غیر مشهورگزارش شده است که به ترتیب آورده می شود و منابع آن ذکر می شود و سپس به اثبات خواهد رسید که برخی از گزارش ها شأن نزول است نه سبب نزول.
3-4-2-1- روایت اول: پیغمبر(ص) به خواب دید بنی امیّه خلیفه ی او شده اند و بر منبر او بالا می روند که بر آن حضرت(ص) دشوار آمد، در این حال برای تسلّی پیامبر(ص) دو سوره ی قدر و کوثر نازل گردید یعنی شب قدر که قرآن به تو رسید بهتر است از هزار ماه حکومت بنی امیّه. این روایت با اندکی تفاوت به این صورت نیز گزارش شده است: پیامبر(ص) فرمود: در خواب به من نشان داده شده که بنی امیّه همچون بوزینه هایی بر منبرم بالا می روند، این معنا بر من سخت گران آمد و خدای تعالی در این مناسبت سوره ی قدر را نازل کرد.
راویان سبب نزول : این روایت از طرق زیر گزارش شده است: از طریق قاسم بن فضل، از یوسف بن مازن و او از امام حسن مجتبی(ع) که گزارش شده بعد از بیعت امام حسن(ع) با معاویه از ایشان سوال شد که در پاسخ به سبب نزول سوره ی قدر اشاره کردند، به سند کافی از طریق احمد بن محمد از علی بن الحسین(ع) و ایشان از ابا عبدالله (ع)، به طریق سهل بن زیاد از ابا عبدالله، به سند صحیفه ی سجّادیه از ابی عبدالله و ایشان از جدّشان امام علی(ع)، طریق ابن مسیب و ابن عباس از پیامبر(ص).
منابع این سبب نزول: این سبب نزول به یکی از طرق فوق در این منابع گزارش شده است:(رک: کلینی،8/222؛ حسکانی،2/457؛فیض کاشانی، 2/1463؛ گنابادی،4/267؛ قمی، 14/362؛ ابوحیان اندلسی،10/515؛ملاحویش،1/219؛ابن عاشور،30/405؛عزت دروزه،2/130؛ زحیلی،30/333؛ حقی،10/484؛ نیشابوری،6/537؛ طبری،30/167؛ قرطبی،21/133؛ سیوطی،الدر المنثور،6/371؛ آلوسی،15/411؛ ابن جزی،2/500؛ زمخشری، 4/780؛ ثعلبی،10/257؛ نووی، 2/651؛ فخر رازی، 32/231؛ ابن عطیه ، 5/505؛ بحرانی،(البرهان)،4/184؛ شبر،6/434؛ عروسی حویزی،4/66؛ ابن کثیر، (تفسیر القرآن العظیم)،8/425؛ ابن عربی، 3/1394).
3-4-2-2-روایت دوم: برای پیغمبر(ص) یادآور شدند که مردی از بنی اسرائیل شمشیر و سلاح جنگ را برگردن خود گذارده و هزار ماه در راه خدا جهاد کرد، پس پیغمبر(ص) از این عمل بسیار تعجّب کرده و آرزو کرد که ای کاش در امّت من هم چنین مردان موفّقی بودند، عرض کرد ای پروردگار من عمر امّت مرا کوتاه و عملشان را کم قرار داده ای، پس خدا شب قدر را به او مرحمت کرد و فرمود: ﴿ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ ( قدر/3؛ شبِ قدر از هزار ماه ارجمندتر است) شب قدر بهتر از هزار ماهی که فردی اسرائیلی سلاح خود را بر گردنش گذارد در راه خدا جهاد کرد، برای تو و امّت تو بعد از تو تا روز قیامت در هر ما رمضان. این روایت با اندکی تفاوت این گونه نیز نقل شده است: پیامبر(ص) به اصحاب خود فرمودند: مردی از بنی اسرائیل سلاح پوشیده و هزار ماه در راه خدا جهاد کرد، مسلمانان از این مسأله شگفت زده شدند سپس خداوند این سوره را نازل کرد.
راویان این سبب نزول: این روایت به طریق عطاء از ابن عباس و ابی نجیح از مجاهد گزارش شده است.
منابع سبب نزول: این سبب نزول به طریق فوق در منابع زیر گزارش شده است: (رک:گنابادی،4/267؛ حائری تهرانی، 12/196؛ ابوحیان اندلسی، 10/515؛ ملاحویش،1/219؛ ابن کثیر(تفسیرالقرآن العظیم)، 8/426؛ ابن ابی حاتم، 10/3454؛ فیض کاشانی،5/352؛ مظهری،10/313؛ زحیلی، 30/333؛ حقی،10/484؛ سور آبادی، 4/2845؛ نیشابوری،6/537؛ سیوطی، الدر المنثور، 6/371؛ آلوسی، 15/415؛ ابن جوزی،زاد المسیر،4/473؛ میبدی،10/562؛ ثعلبی،10/256؛ بغدادی،4/453؛ بغوی، 5.288؛ فخر رازی،32/231).
3-4-2-3- سبب نزول های غیر مشهور: علاوه بر سبب نزول های یاد شده، سبب نزول های دیگری در منابع گزارش شده است:
3-4-2-3-1- سبب نزول اول: حدیث دیگر، بر رسول خدا(ص) عرضه کردند که در بنی اسرائیل مردانی بودند که هشتاد سال روزه بودند و شب تا صبح قیام می کردند و در روزها با دشمنان جهاد کردند حضرت(ص) از خدا طلب کرد که در امّت او نیز چنین عبادتی باشد، این سوره فرود آمد.
راویان سبب نزول: این سبب نزول از طریق مثنی بن صباح از مجاهد گزارش شده است.
منابع این سبب نزول: (رک: ابن ابی حاتم، 10/3454؛ سیوطی،الدر المنثور،6/371؛ قرطبی،21/133؛ ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم)،8/426؛ فخر رازی،32/231؛ زحیلی،3/2905؛ نیشابوری، 6/537).
3-4-2-3-2-سبب نزول دوم: وقتی عمر امّت پیامبر(ص) را بر او عرضه داشتند و عمر امّت پیشین را بیان داشتند، چون عمر امّت خود به نظرش کم آمد، این سوره فرود آمد که به عمر کم آنان بر طاعتشان ثواب بسیار می دهیم تا یک شب آنها مطابق با هزار ماه گردد.
راوی روایت: این روایت از طرق مالک و ابن قاسم از کسی که اهل علم بوده و توثیق شده است اما نامش ذکر نشده است.
منابع روایت: (رک: ابن عربی،4/1962؛ سمرقندی، 3/601؛ ابن عاشور،30/405؛ ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم)،8/429؛ قرطبی،21/133؛ سیوطی، الدر المنثور، 6/371؛ ثعلبی،10/255؛ بغدادی،4/453).
3-4-2-3-3-سبب نزول سوم: از حضرت رسول خدا(ص) حدیث می کنند که چهار عابد را نام برد که هر یک هشتاد سال عبادت کردند و هیچ معصیت نکردند: ایوب،زکریا، حزقیل،یوشع. صحابه تعجب کردند آن گاه جبرئیل این سوره را آورد و بیان کرد که عبادت یک شب تو بهتر است از عبادت هزار ماه آنهاست.
راوی روایت: تنها این روایت را علی بن عروه نقل کرده است.
منابع روایت: (رک: ابن ابی حاتم،10/3452؛ ثعلبی،10/255؛ قرطبی،21/132؛جرجانی،10/413؛ ابوالفتوح رازی،20/353؛ سیوطی، الدر المنثور،6/371؛ ابن العربی،4/1962؛ ابوحیان اندلسی،10/513؛ ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم)، 8/426؛ آلوسی،15/415؛ میبدی،15/415؛).
بررسی روایات: روایت اول در سبب نزول برای آیه 60 سوره ی اسراء ﴿وَ إِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتي‏ أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبيرا﴾ (اسراء/60؛ و [ياد كن‏] هنگامى را كه به تو گفتيم: «به راستى پروردگارت بر مردم احاطه دارد.» و آن رؤيايى را كه به تو نمايانديم، و [نيز] آن درخت لعنت شده در قرآن را جز براى آزمايش مردم قرار نداديم و ما آنان را بيم مى‏دهيم، ولى جز بر طغيان بيشتر آنها نمى‏افزايد) و نیز آیات 205 و 206 و 207 سوره شعراء ﴿ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنين *ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ *ما أَغْنى‏ عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ ﴾ (شعراء/205-207؛ مگر نمى‏دانى كه اگر سالها آنان را برخوردار كنيم‏* و آن گاه آنچه كه [بدان‏] بيم داده مى‏شوند بديشان برسد* آنچه از آن برخوردار مى‏شدند، به كارشان نمى‏آيد [و عذاب را از آنان دفع نمى‏كند]؟) و سوره ی کوثر گزارش شده است. همچنین بعضی روایات سبب نزول، همزمانی نزول آیات مذکور با سوره ی قدر و سبب نزول مشترک را گزارش می کنند. به این ترتیب که روایت اول به سند صحیفه سجادیه از ابی عبدالله و او از جدّش امام علی(ع) همزمانی نزول آیه 60 اسراء و قدر را گزارش می دهد، به سند کافی و به طریق احمد بن محمد از ابی عبدالله و همچنین سهل بن زیاد از ابی عبدالله همزمانی نزول سوره ی قدر را با آیات 205 و 206 و 207 سوره ی شعراء را گزارش می دهد و به طریق قاسم بن فضل از امام حسن مجتبی (ع) را همزمانی نزول سوره ی سوره ی قدر را با سوره ی کوثر گزارش می دهد(رک:فیض کاشانی،3/200-201و4/52 و 5/352).
راویان سبب نزول مشهور همه به ائمه(علیهم السلام) و به ابن عباس و مجاهد می رسد و این روایت در بسیاری از منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است.‏
تحلیل روایت سبب نزول مشهور اول: روایت اول هر چند که سند صحیحی دارد و به صورت مستفیض در بسیاری از منابع شیعه و اهل سنت نقل شده اما به دلایل زیر نمی تواند به عنوان سبب نزول قلمداد شود بلکه به عنوان شأن نزول سوره محسوب می شود:1- اگر این روایت به عنوان سبب نزول محسوب شود لازمه اش اعتقاد به تعدد نزول سوره ی قدر است که گویی یک بار با سوره ی اسراء. بار دوم با سوره ی شعراء و بار سوم با سوره ی کوثر نازل شده است و اعتقاد به تعدد نزول مستلزم تحقیر مقام شامخ پیامبر(ص) است چون بنابر این اعتقاد، آن حضرت (ص) یا آن قدر فراموشکار یا آن اندازه نادان یا آن چنان سرکش بوده است که جبرئیل ناگریز می شده است، یک سوره را برای یک موضوع چندبار به آن حضرت وحی کند تا او آن را به خاطر سپارد یا به معنای آن واقف شود و یا ملتزم به اجرای حکم آن گردد؛ بنابراین فائده ای بر تعدد نزول مترتب نیست(رک: نکونام،84). 2- اگر همزمانی نزول سوره ی قدر را با سوره ی کوثر و آیه ی 60 سوره ی اسراء و نیزآیات 205 و 206 و 207 سوره ی شعراء پذیرفته شود با روایات ترتیب نزول سوره ی قدر را که پس از سوره ی عبس و الشمس نشان می دهد در تناقض خواهد بود(رک: روایات ترتیب نزول سوره). 3- مفسرانی که معتقدند که سوره ی قدر مدنی است، به این روایت استناد کرده اند چون پیامبر(ص) در مکه منبر نداشته اند بلکه در مسجد مدینه برای پیامبر(ص) منبر ساخته شد؛ البته این استدلال قابل نقد است اولاً خواب پیامبر(ص) می تواند رویای صادقانه باشد و از آینده خبر دهد و این رویای صادقانه با فرض سبب نزول بودن منافاتی با مکی بودن سوره ی قدر ندارد. ثانیاً وجود منبر در مراسم خواندن شعر که در بازارها عکاظ و در سفرهای تجاری توسط شعرایی مانند نابغه ی ذبیانی، نشان می دهد که اشخاص از جمله پیامبر(ص) ، تصور ذهنی از منبر داشته اند و دیدن منبر در خواب مسأله ای نیست که بتوان این چنین به آن استدلال کرد و با استناد به این دلیل سست در مقابل دلایل روایی و عقلی قوی که به مکی بودن سوره حکم کرده اند در برابر آن به مدنی بودن سوره قدر معتقد شد.
تحلیل روایت سبب نزول مشهور دوم و سایر سبب نزول غیر مشهور: روایت دوم و سبب نزول های غیر مشهور به اعتبار سند در مقایسه با روایت اول و روایات تفسیری سوره ی قدر و نیز به اعتبار متن و بی اهمیت بودن داستان روایت با توجه به عظمت محتوایی سوره ی قدر و همچنین با توجه به تعریف اصطلاحی «سبب نزول» امری است که آیاتی از قرآن به سبب آن نازل شده است و آن آیات، آن سبب را در بردارند و حکم آن را بیان می دارند یا سبب نزول، پیشامد و پرسشی است که به دنبال آن، دسته ای از آیات نازل شده است. آیات احکام عملی، بارزترین نمونه آن است(رک:معرفت، تاریخ قرآن، 65-66) سبب نزول بودن روایت را سست می کند که با تصور به این که اگر چنین مردی در بنی اسرائیل نبود و یا ذکر خیری از او توسط پیامبر(ص) نمی شد، آیا سوره ای به عظمت محتوایی بلند همچون سوره ی قدر نازل نمی شد؟! یعنی آیا نزول یک سوره ی با اهمیت از قرآن کریم تنها وابسته به وجود مردی غیور از بنی اسرائیل است؟ که به نظر می رسد این روایت، روایتی است که ساخته ی افکار جاعلین باشد برای اهمیت دادن به یهود و دور کردن اذهان از تفسیر صحیح و شأن نزول آیات مبارکه ی سوره ی قدر که در شأن وجود با عظمت حضرت زهرا(س) می باشد.
نتیجه تحلیل روایات: سبب نزول خاص و معتبر برای سوره ی قدر وجود ندارد که ما را به تاریخ گذاری دقیق سوره رهنمون کند و روایت اول شأن نزول محسوب می شود. با توجّه به قرین بودن سوره ی قدر با سوره ی کوثر در روایت اول که با استناد به روایات دیگر و مفهوم خود سوره که در شأن حضرت زهرا(س) است و نیز مذمّت بنی امیه در روایات مذکور با عنایت به سوره ی قدر، بدون شک سوره قدر در مدح حضرت زهرا(س) و لیلۀ القدر است که آیات قرآن نیز مؤید آن است (رک: فرات کوفی،1/582).
3-4-3-اقوال مکان و زمان نزول

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، حقوق اجتماعی، اصول اخلاقی، علوم قرآن Next Entries منابع تحقیق درمورد پیامبر (ص)، مجمع البیان، امام صادق، امام علی (ع)