منابع تحقیق درمورد رسول خدا (ص)، علی بن حسین (ع)، فیض کاشانی، ترتیب نزول

دانلود پایان نامه ارشد

(در قول قتاده) (رک:التبیان،1/23)؛ واحدی (بدون سند) (رک: تفسیرالوسیط، 1/51)؛ سمعانی (به نقل از ابن عباس) (رک: 1/31)؛ ابوالفتوح رازی (بدون سند) (رک:1/34)؛ طبرسی (در قول ابن عباس و قتاده) (رک:مجمع البیان،1/87؛ جوامع الجامع، 1/5)؛ بغوی (بدون سند) (رک: 1/70)؛ زمخشری (بدون سند) (رک:1/1)؛ ابن عطیه (در قول علی (ع) ، ابن عباس، علی بن حسین (ع)، قتاده، ابوالعالیه، عطاء، ابن جبیر، محمد بن یحیی، جعفر صادق (ع)) (رک:ابن عطیه،1/65)؛ ابن جوزی (در قول علی (ع) ، ابن عباس، علی بن حسین (ع)، قتاده، ابوالعالیه، عطاء، ابن جبیر، محمد بن یحیی جعفر صادق (ع)) (رک:زاد المسیر،1/17)؛ بیضاوی (بدون سند) (رک:1/25)؛ بغدادی ( در قول جمهور ) (رک:1/15)؛ اندلسی (در قول علی (ع) ، ابن عباس، علی بن حسین (ع)، قتاده، ابوالعالیه، عطاء، ابن جبیر، محمد بن یحیی، جعفر صادق (ع)) (رک:1/29)؛ نیشابوری (بدون سند) (رک: 1/59)؛ جلال الدین محلی و سیوطی (بدون سند) (رک:1/4)؛ سیوطی (در قول سعید بن جبیر) (رک: الدر المنثور،1/29)؛ ملافتح الله کاشانی (در قول ابن عباس، قتاده) (رک:1/19)؛ فیض کاشانی (بدون سند) (رک:1/80)؛ مظهری (بدون سند) (رک:1/2)؛ شوکانی (در قول واحدی و ثعلبی) (رک:1/17)؛ رشید رضا (بدون سند) (رک:1/27)؛ سید قطب (بدون سند) (رک:1/21)؛ خطیب (بدون سند) (رک:1/17)؛ طنطاوی (بدون سند) (رک:1/11)؛ ملاحویش (بدون سند) (رک:1/114).
روایت علی بن ابی طالب(ع) از طریق سعید بن مسیّب سوره ی فاتحه را نخستین سوره ی مُنزَل بر رسول خدا (ص) می داند (رک: جفری، 14-15) و اخیراً دکتر نکونام در یک مقاله ای با عنوان « زمان شناسی سوره ی حمد» در مجله صحیفه مبین شماره 24 صفحات 23 تا 31 با ارائه ی دلائلی اثبات کرده که این سوره نخستین سوره ی نازل شده بر پیامبر(ص) است.

3-1-3-2- مدنی بودن سوره
مفسرانی که مدنی بودن سوره را فقط از مجاهد نقل کرده اند: از قبیل: طوسی (رک:طوسی، التبیان، 1/23)؛ سمعانی (رک:1/31)؛ ابن جوزی (رک:زاد المسیر،1/17)؛ بغدادی (رک: 1/15).
3-1-3-3- نقد و بررسی گفتار مفسران
همان طور که ملاحظه می شود بیشتر مفسران رأی و نظر بر مکی بودن سوره دارند فقط مجاهد این سوره را مدنی می داند که در برابر قول اکثر مفسران قول شاذی بیش نیست، در حالی که بیشتر صحابه و تابعان و مفسران معاصر او، سوره را مکی دانسته اند.
3-1-4-روایات و قرائن دیگر در مکی بودن سوره
علاوه بر روایات ترتیب نزول، روایات و قرائنی وجود دارد که مکی بودن سوره فاتحه را تأیید می کند:
3-1-4-1-حدیث رسول خدا (ص) مبنی بر وجوب نماز با سوره ی فاتحه: این حدیث ایشان(ص) با چند تعبیر در منابع آمده است: تعبیرهایی همچون: «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» (نمازی نیست مگر با [قرائت] فاتحة الکتاب)؛ «من لم يقرأ بأم الكتاب فلا صلاة له» (هر کس ام الکتاب [فاتحه] را قرائت نکند، نمازی برایش نیست)؛ «… الّا بفاتحة الكتاب فإنه لا صلاة الّا بها» (…مگر با [قرائت] فاتحة الکتاب، چرا که نمازی نیست مگر با آن)؛ «لا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب» ( هیچ نمازی، برای کسی که فاتحة الکتاب را نخواند، نیست) و… (رک: ابن حنبل، 5/313 و 322؛ دارمي، 1/283؛ ترمذي، 1/156؛ نسائي، 2/137؛طوسی، التهذيب، 2/147؛ بيهقي، 2/162؛حلّی، 2/166) .
اگر این کلام ایشان (ص) در کنار آیاتی از قرآن همچون: ﴿أَرَءَيْتَ الَّذِى يَنهَى ‏* عَبْدًا إِذَا صَلىَّ ﴾ (علق/ 9-10؛ آيا ديدى آن كس را كه باز مى‏داشت، بنده‏اى را آن گاه كه نماز مى‏گزارد؟)؛ ﴿ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ مَعَكَ … وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ .. ﴾ (مزّمّل/ 20؛ در حقيقت، پروردگارت مى‏داند كه تو و گروهى از كسانى كه با تواند، نزديك به دو سوّم از شب يا نصف آن يا يك سوّم آن را [به نماز] برمى‏خيزيد، … و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد …) و ﴿ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ﴾ (مدّثّر/ 43؛ گويند از نمازگزاران نبوديم) و نیز روایات بسیار دیگری که وجوب نماز را از آغاز بعثت رسول اسلام (ص) بیان می دارد، در نظر گرفته شود؛ نزول سوره ی فاتحه در مکه و سر آغاز بعثت، به روشنی به دست می آید. با این توجه که سه سوره ی یاد شده (علق، مدّثر و مزّمّل) بنا به روایات و نقل هایی، در شمار نخستین سوره های نازل شده قرآن نیزهستند.
3-1-4-2- حدیث منت نهادن خداوند بر رسول خدا (ص) با نازل ساختن سوره ی «فاتحه» و اختصاص آن، در میان انبیاء به ایشان (ص):
این حدیث به روایت حضرت علی (ع) چنین است: « قال أمير المؤمنين (ع): ﴿بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِيم﴾ ِآية من فاتحة الكتاب وهي سبع آيات تمامها : ﴿بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ﴾ سمعت رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم يقول: «إن الله عز وجل قال لي يا محمد ﴿ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ﴾ فأفرد الامتنان علي بفاتحة الكتاب وجعلها بإزاء القرآن العظيم، وإن فاتحة الكتاب أشرف ما في كنوز العرش»، و إن الله عز وجل خص محمدا صلى الله عليه وآله وسلم وشرفه بها ولم يشرك معه فيها أحدا من أنبيائه خلا سليمان عليه السلام فإنه أعطاه منها ﴿بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ﴾ ؛ (امیر مؤمنان(ع)گفت: ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾، آیه ای از فاتحة الکتاب است و آن هفت آیه کامل با ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ است، شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می گفت: (خدای عز و جل به من فرمود: ای محمد، و به راستى، به تو سبع المثانى [سوره فاتحه‏] و قرآن بزرگ را عطا كرديم؛ بنابراین، با فاتحة الکتاب، به تنهایی بر من، منت نهاد و آن را همطراز قرآن عظیم قرار داد، و فاتحة الکتاب شریف ترین چیز، در گنجهای عرش است)، و البته خدای عز و جل محمد صلی الله علیه وآله و سلم را با آن مشرف فرمود و هیچ یک از انبیاء اش را با وی در آن، شریک نساخت، جز سلیمان (ع)، که البته به او، بخشی از آن، ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾، را عطا کرد)، (رک: شافعي،أحكام القرآن، 1/ 63؛ طبري، 1/ 74؛ عياشي، 2/ 249؛ صدوق، الامالی، 240 – 241 و عيون أخبار الرضا (ع)، 1/ 270؛ بيهقي، 2/ 44؛ طبرسي، جوامع الجامع، 1/51؛ نووي، 3/336؛ نيشابوري، 1/550؛ هیثمی، 6/311؛ بحراني، (رک: البرهان، 8/106) .
این حدیث شریف، گذشته از این که شأن و شرف سوره ی فاتحه را نشان می دهد، تفسیری از آیه ی 87 سوره ی حجر، توسط خود رسول خدا (ص) نیز به حساب می آید . حال اگر مکی بودن سوره ی حجر در نظر گرفته شود [که اختلاف و تعارضی در آن نیست]، نزول سوره ی «فاتحه» در مکه و قبل از آن (حجر) به دست می آید و گرنه ضروری نمی نماید که خداوند متعال به خاطر نعمتی که به رسولش (ص) نداده، منّت گذارد.
3-1-4-3- روایتی دیگر از علی بن ابی طالب(ع) مکی بودن سوره را تأیید می کند: «نزلت فاتحة الكتاب بمكة من كنز تحت العرش» (فاتحة الکتاب، در مکه، از گنجی در زیر عرش نازل شد)؛ از این روایت شأن و جایگاه و نیز مکی بودن «فاتحه» روشن می شود؛ برخی از منابع یاد کرد این روایت عبارتند از: (رک: ثعلبی، 1/89 ؛ فخر رازی، 1/177؛ ابوالفتوح رازی، 1/34؛ سیوطی، الإتقان، 1/41، الدر المنثور، 1/2؛ متقی هندی، 2/297؛ فیض کاشانی، 1/34، شوکانی، 1/14؛ بروجردی، 3/37) .
3-1-4-4-روایت امام صادق (ع): «… عن أبى عبد اللّه عليه السّلام قال: … ثمّ قال: إنّ أوّل ما نزل على رسول اللّه عليه السّلام بمكّة بعد أن نبئ الحمد» (رک: مجلسی، 82/52 ؛ بروجردی، 3/740؛ سپس گفت: اولین سوره ای که بعد از نبوت بر رسول خدا(ص) نازل گردید سوره حمد است).
3-1-5-سوره فاتحه در ضوابط و خصائص سوره های مکی و مدنی
دانشمندان علوم قرآن برای تعیین سوره های مکی و مدنی، ضوابط [نشانه ها و ویژگی هایی با رویکرد لفظی] و خصائصی [با رویکرد اسلوبی و محتوایی] برشمرده اند، بر این اساس نیزسوره ی فاتحه مورد بررسی قرار می گیرد:
3-1-5-1-سوره فاتحه در ضوابط سوره های مکی و مدنی
هرچند «فاتحة الکتاب»، با ضوابط سوره های مکی همچون دربرداشتن: حروف مقطعه؛ واژه ی »کلّا»؛ عبارت «یا أیّها النّاس»؛ داستان آدم و ابلیس؛ داستان انبیاء و امّت های پیشین؛ آیه سجده؛ و نیز قرار گرفتن در دسته سوره های مفصّل (رک: زرکشی، 1/275؛ سیوطی، الاتقان، 1/69؛ زرقانی، 1/197؛ صالح، 182)؛ همخوانی ندارد، ولی ضوابط سوره های مدنی مانند: ذکرفریضه ( واجب) و سنت( مستحب)، فرمان جهاد و احکام آن، عبارت (یا ایها الذین آمنوا) ، یاد کرد منافقان (رک: زرقانی، 1/204؛ صالح، 184؛ حسین احمد،171)؛ به مدنی بودن آن، فرا نمی خواند.
3-1-5-2- سوره فاتحه در خصائص سوره های مکی و مدنی
این سوره به اعتبار خصائص اسلوبی و موضوعی سوره های مکی و مدنی مورد بررسی قرار می گیرد:
3-1-5-2-1-خصائص اسلوبی سوره های مکی: سوره ی فاتحه با خصوصیات اسلوبی سوره های مکی همانند: کوتاهی آیه ها و سوره ها، کثرت فواصل، تعبیر و وزن و سجع نیرومند و کثرت اسلوب تأکید؛ سازگار است؛ کوتاهی خود سوره و آیات آن، فواصل بسیار (کلمات آخر آیات یا کلمات هم وزن در بخش های آیات) که عبارت است از «الرحیم، العالمین، الرحیم، الدین، نستعین، المستقیم، الضالین»، [همه در حالت وقفی: صامت + مصوّت بلند ــِـ + صامت]، و وزن و سجع آیات، و تأکید با تکرار هفت کلمه و تکرار بخشی از آیه ی اول و آیه ی سوم: ﴿الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ﴾، در آن؛ تأکیدی بر مکی بودن سوره است.
گذشته از این ها، ترکیب ها و تعبیرهای سوره ی فاتحه و مضمون های کوتاه آن با سوره های مکی سازگاری دارد؛ مثلا تعبیر ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ﴾ وعبارتهای نزدیک آن [«لَهُ الحَمد»، «بحمد ربّک» و «بحمد ربّهم»]؛ 38 بار در سراسر قرآن، 36 کاربرد در سوره های مکی و 2 کاربرد در سوره های مدنی دارد (رک: عبد الباقی، 276 -277)؛ ترکیب ﴿ رَبّ‏ِ الْعَلَمِينَ﴾؛ 42 بار در قرآن، در 40 کاربرد آن در سوره های مکی است (رک: همان، 609 – 611)؛ 52 کاربرد از 57 مورد ﴿الرَّحْمَنِ﴾ در سوره های مکی یا از 6 کاربرد ﴿ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾ [با هم]، 4 مورد آن در سوره های مکی است (رک: همان، 389 – 392)؛ یا ترکیب ﴿يَوْمِ الدِّينِ﴾ با 14 کاربرد در سراسر قرآن، تنها در این دسته از سوره ها (مکی) قرار دارد (رک: همان، 34)؛ کاربرد﴿الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴾در سوره های مکی، دو برابر سوره های مدنی است [23 در برابر 12] (رک: همان، 516 – 517)، ساختارهای «غضب» در این سوره ها، بیشتر است و 10 مورد از 13 کاربرد ﴿الضَّالِّينَ﴾ و «الضّالّون» در سوره های مکی است (رک: همان، 537).
3-1-5-2-2-خصائص موضوعی سوره های مکی
برخی از خصوصیات موضوعی سوره های مکی عبارتند از:
تثبیت اصول اعتقادی، پرهیز از عادات و رسوم زشت و ناپسند، دعوت به اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی و توجّه به داستان پیامبران و اخبار امّت های گذشته؛ به این اعتبار نیز، سوره ی فاتحه، اصول اعتقادی را در بر دارد؛ زیرا ﴿ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ* الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبّ‏ِ الْعَلَمِينَ*الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ* مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ* إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ* … ﴾ (حمد/1-5؛ به نام خداوند رحمتگر مهربان * ستايش خدايى را كه پروردگار جهانيان* رحمتگر مهربان* [و] خداوند روز جزاست* [بار الها] تنها تو را مى‏پرستيم و تنها از تو يارى مى‏جوييم*…) به توحید خداوند و نفی شرک و بت پرستی و اختصاص دادن ستایش و پرستش و یاری خواستن، به خداوند جهانیان، و ﴿… اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ* صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ* ﴾ (حمد/6-7؛ ما را به راه راست هدايت فرما * راه آنان كه گرامى‏شان داشته‏اى نه [راه] مغضوبان و نه [راه] گمراهان* ) به اصل نبوّت و درخواست راه هدایت خداوند از طریق انبیاء الهی و دوری از راه و رفتار افرادی که مورد خشم خداوند واقع شده اند و از راه او گمراه گشته اند؛ به دلیل ﴿ وَ لَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقيماً * وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، رسول خدا (ص)، قرآن کریم، حقوق اجتماعی Next Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، تعلیم و تربیت، براعت استهلال