منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، روش اجتهادی، ناسخ و منسوخ

دانلود پایان نامه ارشد

بر نبی اکرم(ص) نازل شد» (رک: صدر، 43) آن گاه پس از ذکر نکاتی و یادآوری این نکته که «مکی و مدنی» از اصطلاح مفسران است و اصطلاح شرعی نیست، اصطلاح مکی و مدنی را براساس ترتیب زمانی، در تحقیقات قرآنی، سودمندتر، دقیق تر و مهم تر از دو معیار دیگر معرفی می کند (رک: صدر، 44).
صبحی صالح گفته است: ما در برتر بودن تقسیم زمانی برای مکی و مدنی تردیدی نداریم، زیرا در این امر، با موضوعی سخت مرتبط با تاریخ، مواجه هستیم… (رک: صالح، 168).
بر اساس مطالب بیان شده بدون تردید معیار زمان در تعریف مکی و مدنی از برتری برخوردار است زیرا نسبت به معیار های دیگر کمتر به آن اشکال وارد ساخته اند.
یک اشکال :در مورد این معیار ( زمان) یک اشکال وجود دارد ، این که آیات نازل شده در سفر هجرت ، مکی است یا مدنی؟ مانند ﴿إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ﴾ (قصص/85؛ آن كس كه قرآن را بر تو فرض كرده است تو را به وعده گاهت باز مى گرداند). زیرا ابن ابی حاتم از ضحاک آورده این آیه در جُحفَه نازل شده است( رک : مقاتل بن سلیمان، 3/359؛ ثعلبی، 7/267).
پاسخ: به نظر می رسد این آیه و امثال آن در قسمت مدنی وارد شود ؛ زیرا این آیه، پس از آن که نبی اکرم(ص) مکه را ترک کرد، نازل گردید؛از این رو الحاق آن به مدنی بهتر است و تنها بخش هایی از قرآن که قبل از ترک کردن مکه نازل شده، مکّی خوانده می شود.
گفتار برخی این مطلب را تأیید می کند: ابو جعفر نحاس گفته است: آن چه بین مکه و مدینه نازل شد، مدنی است ( رک: نحاس، 2/485) سخن پیشین إبن عطیه «تنها آن چه پیش از هجرت نازل شده، مکی خوانده می شود» ( رک: ابن عطیه، 5/5) ابن تکزاوی 8آورده: آن چه بین مکه و مدینه و نیز آن چه پس از هجرت نازل گردید، مدنی است (رک: تکزاوی، 1/942).
نتیجه بحث این که، بهترین معیار در تعریف اصطلاحی مکی و مدنی ، همین معیار زمان است.

فصل دوم:
علم مکی و مدنی

2-2-2- فوائد شناخت علم مکی و مدنی
از فوائد این علم می توان به مواردی اشاره کرد:
2-2-2-1- شناخت دقیق نزول آیات و سوره های قرآن و دستیابی به تفسیر درست آن
بهترین فائده این علم، شناخت بهتر قرآن است ؛ گاهی توجه به آن، در گزینش آراء و اقوال مختلف در آیه و تعیین مصداق آن، بهترین و قاطع ترین راه به حساب می آید.
به عنوان نمونه به تفسیر آیه 43 سوره رعد اشاره می شود : ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ (رعد/43؛ و کسانی که کافر شدند می گویند: « تو فرستاده نیستی». بگو: «کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد».
در این که مراد و مصداق از ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ چه کسی است، سخن بسیار به میان آمده است. بسیاری همه سوره را مدنی دانسته اند و مراد از آن ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ را عبدالله بن سلام آورده اند و برخی سوره را مکی دانسته اند که برخی از آیات آن، مدنی است.
از سعید بن جبیر نقل شده است که با توجه به مکی بودن سوره، به نقد دیدگاهی می پرداخت که مراد از﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ را عبدالله بن سلام می دانست. قرطبی نوشته است: «ابن جبیر گفته است که این سوره مکی است و ابن سلام، پس از هجرت در مدینه اسلام آورد ؛ از این رو، جایز نیست، این آیه بر او حمل شود» (رک: قرطبی، 9/ 336).
ابوسعید خدری در روایتی از پیامبر(ص) نقل می کند که ای پیامبر(ص) منظور از این آیه کیست؟ ایشان(ص) فرمودند: برادرم علی بن ابی طالب (ع) است (رک: صدوق، الامالی،453).
علامه طباطبایی (ره) بیان می کند: «بهترین دلیل بر مطلب یادشده (نادرست بودن اقوال)، مکی بودن این آیه، همانند خود سوره است. آن چه افرادی ذکر کرده اند و روایات رسیده از ائمه اهل بیت(علیهم السلام) بر آن دلالت دارد، آن است که این آیه در مورد حضرت علی(ع) نازل شده است، زیرا اگر این فرموده ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ بر یکی از افراد مؤمن به پیامبر(ص) مصداق داشت، همان علی(ع) بود ؛ از آن رو که وی آگاه ترین فرد امت به کتاب خداوند بود» (رک: طباطبایی، 11/386-387).
2-2-2-2- پی بردن به موضوع و غرض اصلی سوره
یکی دیگر از فوائد این علم ، آن است که می توان تا حدودی به موضوع و غرض اصلی سوره راه یافت و بدین وسیله موضوع آن را محدود ساخت. هرچند در تعیین و معرفی دقیق غرض و موضوع اصلی سوره کاربردی ندارد (رک: خامه گر، 152-154).
2-2-2-3- شناخت سیره ی نبوی (ص)
مناع قطان، یکی از فوائد این علم را، شناخت سیره نبوی به وسیله آیات قرآن دانسته است ؛ زیرا ترتیب نزول وحی از نخستین آیات تا آخرین آیه، با حوادث و رویدادهای تاریخ دعوت در دوره مکی و مدنی همراه و هماهنگ است و قرآن کریم، مرجع اصیل این سیره است ؛ از آن رو که در روایات موافق با قرآنِ نقل شده، توسط سیره نویسان، هیچ شک و تردیدی بر جای نمی گذارد و در روایات مختلف (و متعارض)، دامنه اختلافات را پایان می دهد (رک: قطان، 60).
2-2-2-4- شناخت تاریخ تشریع قوانین اسلامی و دستیابی به حکمت های آن
علم مکی و مدنی، سير تدريجی تعاليم قرآن و بيان معارف اسلامی را بازگو مي‌کند؛ بنابراین شناسایی آن در حقيقت شناسایی تاريخ تشريع و حکمت در چگونگی نزول و کشف مراحل مختلفی است که دعوت اسلامی گذرانده است.
بسیاری از آیات در پی تشریع احکام در بستر تاریخی آن زمان بوده است. آگاهی از این تشریع با توجه به شرایط ویژه آن محیط، ما را از یک سوی به چگونگی تشریع، سیر آن و حکمت های نهفته در آن می رساند و از سوی دیگر چگونگی تدبیر اسلام و قرآن را در ساخت و پرداخت فردی و اجتماعی نشان می دهد. زرقانی در این ارتباط آورده است: «نیز از فوائد آن (مکی و مدنی) شناخت تاریخ تشریع و پیشرفت حکیمانه آن به طور کلی است. بر این شناخت، ایمان به سیاست والای اسلام و تربیت افراد و ملت ها استوار است» (رک: زرقانی، 1/196).
2-2-2-5- آشنایی با شیوه دعوت و مراحل آن
یکی دیگر از فوائد این علم، شناخت شیوه و راهکارهای پیامبر(ص) در دعوت مردم به اسلام است. شهید صدر در این زمینه بیان می کند: «تقسیم زمانی آیات به مکی و مدنی، شناخت مراحل دعوت را که اسلام توسط پیامبر(ص) پشت سر نهاد، فراهم می آورد ؛ زیرا هجرت پیامبر(ص) تنها یک حادثه گذرا در حیات دعوت نیست بلکه آن، تنها حدّ فاصل بین دو مرحله عمل فردی و عمل حکومتی از عمر دعوت است و اگر بتوان، هر یک از این دو مرحله را به اعتبار نقش آن نیز تقسیم کرد- که روشن است به هر حال این تقسیم اصلی، همان تقسیم براساس هجرت خواهد بود – خواهیم توانست، پیشرفت دعوت و ویژگی های کلی آن که در هر یک از دو مرحله پدید آمد را همراه شویم» (صدر ،40).

2-2-2-6- شناخت ناسخ و منسوخ
در تعریف نسخ آمده است که برداشتن حکمی از احکام ثابت دینی در اثر سپری شدن وقت و مدت آن و ناسخ آن حکمی است که حکم ثابت متقدم (نسخ) را بر می دارد و حکمی دیگر را جایگزین آن می کند (رک: خویی، 276).
این علم می تواند به شناخت ناسخ و منسوخ کمک شایانی کند؛ زیرا متأخر، متقدم را نسخ می کند. از این رو در شناخت درست احکام شرعی و مسائل مهم متون قرآن، بسیار مؤثر است (رک: نحاس، 2/611؛ زرقانی، 1/195؛ معرفت، التمهید، 1/129).
2-2-2-7- اهتمام وتوجه مسلمانان به قرآن
این علم نمایان می سازد که مسلمانان فقط به حفظ و نوشتن قرآن بسنده نمی کرده اند بلکه به مکان و زمان نزول آیات و سوره ها توجه ویژه ای داشتند (رک: حسین احمد، 1/141).
علم مکی و مدنی اطمينان و اعتمادی است که در دل ما ايجاد مي‌کند؛ چه اين کار اهتمام مسلمانان را در تمام جهات مختلف قرآن مي‌رساند که حتی نزول پيش و پس از آن را نيز نقل کرده‌اند، و آنچه در سفر و ياحضرآمده، و آنچه به شب و يا روز نازل شده، آنچه به زمستان و يا تابستان بوده، آنچه به زمين و يا آسمان، آنچه مجمل ويا مفسر، آنچه از مکه به مدينه رفته، و آنچه از مدينه به مکه و يا به حبشه برده‌اند( رک: سیوطی، الاتقان، 1/55).
2-3- راه های شناخت مکی و مدنی
یکی از جمله مباحثی که در بحث علوم قرآن به طور ویژه حائز اهمیت است، سخن از تشخیص آیه ها و سوره های مکی و مدنی است که تمییز آن می تواند زنگار بسیاری از اختلافات را بزداید.
دانشمندان علوم قرآن برای تشخیص مکی و مدنی آیات از دو روش بهره می بردند. 1- روش نقلی 2- روش قیاسی.
جعبری از اولین افرادی است که به این دو روش در کتاب «حسن المدد» خود به نقل از عبد الله بن مسعود روایت می کند: « و له طریق سماعی و قیاسی. فالسماعی ما وصل الینا نزوله باحدهما و القیاسی قال علمقه عن عبدالله : کلُّ سورة فیها « یا ایها الناس » فقط بخلاف الحج…. هی مکیة….» (رک: جعبری، 47).
اما باید در این مورد روش سومی را به این دو روش اضافه کرد که روش اجتهادی نام دارد که این روش بیشتر در زمان پسینیان به کار گرفته می شود (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 1/33) در صورتی که در خصوص برخی سوره ها در مورد نزول آنها از راه سماعی، نقلی وارد نشده باشد و از راه قیاس نتوان به شناخت مکی و مدنی بودن آن آیات و سوره ها دست یافت به روش اجتهادی بر اساس لحن و نسق آیات و سوره ها عمل می کنند که به طور قطعی نمی توان به این روش نسبت به دیگر روش ها اعتماد کرد؛ زیرا در بحث مکی و مدنی باید به سخن کسانی اعتماد کرد که شاهد و ناظر نزول آیات و سور بودند یا معاصر با کسانی بودند که شاهد نزول بودند و کمتر می توان در این زمینه به اجتهاد افراد اعتماد کرد.
2-3-1- روش نقلی
اولین روشی که در شناخت آیات مکی و مدنی تأثیر گذار است تکیه کردن بر نقل صحیح و روایات است که در اهمیت این بحث سیوطی در کتاب خود بیان می کند: « إنّما یرجَع فی معرفه المکی و المدنی الی حفظ الصحابه و التابعین» (رک: سیوطی، الاتقان، 1/56).
صحابه نسبت به قرآن و حفظ و نوشتن آن اهتمام فراوانی داشتند، به طوری که افرادی از صحابه در این راه، از زن و فرزند خود چشم می پوشیدند تا علوم و معارف قرآن را ترویج دهند، بالتبع مکان و زمان نزول آیات و سوره ها برای آنها حائز اهمیّت بوده است؛ لذا آن چه از آن ها در این زمینه با نقل صحیح و مسند به دست رسیده است قابل اعتماد خواهد بود.
در روش نقلی سه دسته از روایات وجود دارد که خود در شناخت آیات مکی و مدنی تأثیر به سزایی دارد: 1 – روایات ترتیب نزول 2- روایات اسباب نزول 3- روایات مفسران
2-3-1-1- روایات ترتیب نزول
روایات ترتیب نزول قرآن کریم، روایاتی هستند که ترتیب نزول سوره های قرآن کریم را در مکه و مدینه گزارش کرده اند و از معتبرترین اسناد نقلی هستند که شیعه و اهل سنت در ترتیب نزول قرآن از آن بهره گرفته اند؛ سند این روایات به امام علی(ع)، امام صادق(ع)، امام سجاد(ع)، عبدالله بن عباس و شاگردان باواسطه و بی واسطه وی می رسد(رک:نکونام، 128)؛ تعدادی از آن روایات به طور کامل به بیان ترتیب سور مکی و مدنی پرداخته و تعدادی دیگر تنها به بیان ترتیب سور مکی و یا مدنی اکتفا کرده اند و تعدادی نیز به طور ناقص به بیان اولین و آخرین سوره نازل شده در مکه و مدینه پرداخته اند. این روایات نزدیک به هفده روایت هستند که به تفکیک هر یک در ذیل آورده می شود:
1-روایت امام علی( ع) از طریق سعید بن مسیّب: با سند روایت قال الشيخ أبو سهل: حدثنا أبو طلحة سريح بن عبد الكريم التميمي، ومحبر بن محمد، وأبو يعقوب يوسف بن علي، ومحمد بن فراس الطالقانيون قالوا: حدثنا أبو الفضل جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب القرشي، قال حدثنا سليمان بن حرب المكي، قال حدثنا حماد بن زيد، عن علي بن زيد بن جدعان، عن سعيد بن المسيب، عن علي بن أبي طالب علیه السلام: در این روایت ترتیب 112 سوره به تفکیک مکی و مدنی ذکر شده است(رک: جفری، 13) ، اما در این روایت دو سوره صف و تبّت ذکر نشده است. متن این روایت به طور کامل در ادامه ذکر می شود.
2-روایت علی (ع) از طریق مُقاتِل: روایتی که از ایشان به دست رسیده، به

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول Next Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، سوره طارق، امام صادق، امام سجاد