منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، تعلیم و تربیت، براعت استهلال

دانلود پایان نامه ارشد

وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقاً *﴾ (نساء/ 68 – 69؛ و قطعاً آنان را به راهى راست هدايت مى‏كرديم * و كسانى كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند، در زمره كسانى خواهند بود كه خدا ايشان را گرامى داشته [يعنى‏] با پيامبران و راستان و شهيدان و شايستگانند و آنان چه نيكو همدمانند *) و (رک: مریم/58) و آیه ی ﴿مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ*﴾(حمد/4)، به معاد و جهان آخرت، دلالت دارد.
همچنین دو آیه ی آخر، به اصول اخلاق و رفتار با درخواست پیروی از راه هدایت پیامبران، راست گویان، شهیدان، نیکوکاران و معصومان و پرهیز از اخلاق و اعمال گمراهان، ستیزه جویان و مورد خشم خداوند واقع شدگان، اشاره دارد.
آن چه بیش از همه این دیدگاه را استوار می سازد؛ محتوای فراگیر و جامع این سوره است که به عنوان شالوده و چکیده قرآن در گام نخست بر پیامبر عرضه شده است. این سوره در نخستین وحی الهی بر پیامبر دورنمای کلی دین اسلام و نقشه راه پیامبر را نشان می دهد که دیگر سوره های قرآن در پی آن جهت تفسیر و تفصیل دین و آئین اسلام نازل می شوند و گویی این سوره خود بزرگترین نشانه بر اعجاز ادبی و زبانی قرآن باشد که توانسته است همه معارف اسلام را در عباراتی کوتاه و واژگانی اندک بازگو کند. از این رو در قرآن، آن را برابر و هم پایه قرآن نهاده اند ” وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثاني‏ وَ الْقُرْآنَ الْعَظيمَ”(حجر/87؛ و به راستى به تو سبع المثانى [سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا كرديم) و ائمه علیهم السلام نیز از جامعیت و فراگیری این سوره یاد کرده اند. برای نمونه از امام رضا (ع) رسیده است که فلسفه وجوب سوره حمد در نماز، جامعیت و فراگیری این سوره است که همه خیر و خوبی های دنیا و آخرت را پوشش می دهد (رک: صدوق، من لایحضره الفقیه، 1/310) در این سوره دو مفهوم کلی و اساسی از معارف دین بیان می شود. در محور نخست، صفات جمال خدا و عظمت و جایگاه او در نظام هستی تبیین می گردد تا انسان ها بدانند برای رسیدن به مقام بندگی خدا چگونه باید او را بشناسند و در محور دوم سوره با بیان نیایش هایی از زبان بندگان، وظایفی را که آنان در برابر خدا دارند؛ به ایشان می آموزد (رک: حکیمی،25)؛ نزول قرآن با سوره ای که بتواند کلیات معارف دین را بیان کند؛ روشی است که در دانش ادبیات بدان «براعت استهلال» گفته می شود که به معنای آغاز مناسب کلام است بگونه ای که با هدف و مقصود کلام هماهنگ و همراه باشد (رک: تفتازانی، مختصر المعانی، 316)؛ امروزه نیز دانش تعلیم و تربیت نیز بدین شیوه پی برده است که در تعلیم و تربیت باید نخست چکیده ای از محتوای متن مورد نظر به فراگیران ارائه شود و تفصیل آن در مراحل پسین به تناسب شرایط موجود عرضه شود.
3-1-5-2-3-خصائص اسلوبی و موضوعی سور ه های مدنی
این سوره با خصوصیات اسلوبی و موضوعی سوره های مدنی مانند: طولانی بودن سوره ها و آیه ها؛ اسلوب آرام و استدلالی روشن در رویارویی با اهل کتاب و اسلوب تحقیر در مقابله با منافقان؛ بیان جزئیات تشریع و تفصیل احکام و انواع قوانین مدنی، اجتماعی، جنایی، جنگی،کشوری، حقوق شخصی و تشریع جهاد و فلسفه و احکام آن؛ آشکار ساختن حالت منافقان و روشن کردن رسوایی آنها و پرهیز دادن از آنها؛ دعوت اهل کتاب به اسلام و اقامه دلیل بر علیه آنها (رک:زرقانی، 1/204، حسین احمد، 1/171)، همخوانی ندارد.
3-1-6-نتیجه
از مباحث پیشین چنین به دست می آید: سوره ی «فاتحة الکتاب»، نخستین سوره ی نازل شده ی قرآن و سوره ای مکی است؛ زیرا روایات ترتیب نزول و شأن نزول و نیز خصوصیات اسلوبی ، موضوعی و تعبیرهای آن با سوره های مکی، هماهنگی دارد.

3-2-سوره ی رعد
سوره رعد در ترتیب کنونی قرآن کریم در جایگاه سیزدهمین سوره قرار دارد؛ اما این سوره در زمره سوره های اختلافی از نظر زمان و مکان مطرح گردیده است. ابتدا منابعی که این سوره را در شمار سوره های اختلافی بیان کرده اند و سپس روایات ترتیب نزول سوره و در ادامه به بیان دیدگاه مفسران و سپس روایات سبب نزول و در ادامه تحلیل و نقد روایات مبادرت می شود و در پایان بر اساس خصائص و ضوابط سوره ها، مکی بودن سوره اثبات می شود.
3-2-1- گزارش اختلافی بودن سوره
سیوطی و مرحوم معرفت آن را در زمره سوره های اختلافی بیان کرده اند (رک: سیوطی، الاتقان،1/64؛ معرفت، تاریخ قرآن، 59).
علت بروز اختلاف در مورد این سوره را باید در روایات ترتیب نزول و سبب نزول جستجو کرد.
3-2-2-روایات ترتیب نزول
روایات ترتیب نزول را در مورد این سوره می توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته ای از روایات، مکی بودن و دسته دیگر، مدنی بودن را گزارش می کنند:
3-2-2-1- روایات مکی بودن
روایات مکی بودن بر اساس ترتیب تاریخی چنین است:
3-2-2-1-1-روایت ابن عباس از طریق مجاهد(104ق): این روایت را ابوجعفر نحاس(338ق) از طریق مجاهد، در مورد مکی و مدنی بودن سوره ها به ترتیب کنونی قرآن [ هنگام بررسی آیات ناسخ و منسوخ هر سوره ] ذکر می کند و سوره ی رعد را طبق نظر ابن عباس مکی می شمارد. خود او با اشاره به گفتاری دیگر که این سوره را مدنی می داند، نظر ابن عباس را ترجیح می دهد (رک: 131-261؛ سیوطی، الإتقان، 1/57).
3-2-2-1-2-روایت ابن عباس از طریق ابوصالح: روایت دیگر او را یعقوبی از طریق ابوصالح گزارش می دهد. بر این اساس نیز سوره ی رعد، مکی و در ترتیب نزول میان دو سوره ی مومنون و طور به شمار آمده است(رک:2/33).
3-2-2-1-3-روایت علی بن ابی طلحه: روایت او را ابوعبید قاسم بن سلام(224ق)، [ به نقل از عبدالله بن سالم، از معاویۀ بن صالح] نقل می دهد. بر اساس این روایت، 25 سوره ی مدنی، تصریح می شود و دیگر سوره ها [ بدون برشمرده شدن ] مکی به حساب می آید؛ در میان سوره های مدنی، نامی از «رعد» به میان نیست (رک: 221).
3-2-2-1-4-روایت مقاتل بن سلیمان (150 ق): بر اساس یکی از دو روایتی که از او در تفسیر شهرستانی [ و منابع دیگر ] ذکر شده، سوره ی رعد، مکی و در ترتیب نزول سوره ها، سوره ی شصت و نهم است ( رک: شهرستانی، 21).
3-2-2-1-5- سروده ی ابن حصّار(611ق ): او که سوره های مدنی مورد اتفاق را بیست سوره و سوره های اختلافی را دوازده مورد و دیگر سوره ها را به اتفاق مکی می داند و در ابیاتی دو دسته ی نخست را به نظم می کشد، سوره رعد را در میان سوره های اختلافی قرار می دهد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/60؛ التحبیر، 33-34).
3-2-2-1-6-اقوال سیوطی(911ق): او در بین متأخران، شاید بیشترین اقوال را در گزارش سوره های مکی و مدنی، گرد آورده است. در آن میان، طریق مجاهد از ابن عباس و روایت علی بن ابی طلحه [ همان طور که یاد شد ] بر مکی بودن سوره ی رعد دلالت دارد ( رک: الاتقان،1 /55 -61)؛ از سوی دیگر در فصل گزارش سوره های اختلافی، سوره ی «رعد» را جزء آن سوره ها به حساب می آورد؛ ولی خود به مکی بودن آن سوره حکم می دهد. هر چند آیاتی از آن را استثناء می کند (رک:سیوطی، الاتقان، 1/ 64).
همان طور که ملاحظه می شود تنها در بین روایات بیان شده سروده ی ابن حصار این سوره را در شمار سوره های اختلافی بیان کرده که با نقد مواجه است ؛ زیرا وی روایت خود را به صحابه یا تابعان مستند نمی سازد.
3-2-2-2-روایات مدنی بودن و نقد و بررسی آنها
در مقایسه با روایات دسته ی اول، شمار بیشتری از روایات، « رعد » را مدنی بر شمرده اند. برخی از این روایات بدین قرارند:
3-2-2-2-1-روایت علی بن ابی طالب(ع) از طریق سعید بن مسیّب: این روایت، هم در مقدمتان فی علوم القرآن آمده است (رک :13-15) و هم طبرسی، ذیل تفسیر سوره ی انسان به آن اشاره کرده است (رک: طبرسی،مجمع البیان، 10/ 612-613). در هر دو روایت، سوره ی رعد در دسته ی سوره های مدنی ودر میان دو سوره ی محمّد و رحمن، واقع شده است.
3-2-2-2-2-روایت علی بن ابی طالب(ع) از طریق مقاتل بن سلیمان: در روایت دومی که از مقاتل، به نقل از علی (ع) به دست رسیده است، « رعد » وضعیتی مشابه ی مورد پیشین دارد (رک: شهرستانی، همانجا).
3-2-2-2-3-روایت ابن عباس از طریق عطاء خراسانی (135ق): این روایت را ابن ضریس(294ق) به نقل از عثمان بن عطاء[فرزند عطاء خراسانی] (رک: 33- 34) ونیز حسکانی (470ق)، از همان طریق (رک: 2/409-412) آورده اند. در این دو روایت نیز سوره ی رعد، مدنی و در بین دو سوره ی محمد و رحمن قرار دارد (رک: همانجاها).
هم چنین روایات دیگری به نقل از تابعان و افراد بعدی در منابع به چشم می آید (رک: سیوطی، الإتقان، 1/55-61).
بررسی و تحلیل روایات: از بررسی روایات هر دو دسته نتایجی به دست می آید:
3-2-1- دو روایت نخست ابن عباس (2-2-2-1-1و2-2-2-1-2) و روایت سوم (2-2-2-1-3)، [ علی بن ابی طلحه، که به احتمال زیاد از ابن عباس اثر پذیرفته است] مکی بودن سوره ی رعد را به دست داد؛ هرچند بیشتر دیگر روایات مکی و مدنی و ترتیب نزول، از شاگردان بی واسطه ی ابن عباس همچون مجاهد، عکرمه و حسن بصری یا با واسطه ی او به سان عطاء خراسانی و مقاتل است.
3-2-2- ازسویی، روایت دیگر او (ابن عباس، 2-2-2-1-1) مدنی بودن آن سوره (رعد) را رسانید و به تعبیری در تعارض با روایات دسته ی نخست، جلوه گر شد. در این تعارض چون امکان جمع (پذیرفتن هر دو) ممکن نیست، باید یکی از آنها را پذیرفت و با این وجود که روایت حضرت علی (ع) [ استاد و صحابی بزرگ تر ابن عباس ] نیز به مدنی بودن سوره، دلالت داشت، اما نمی توان روایات دسته ی دوم را پذیرفت؛ زیرا احتمال وقوع تحریف در روایت امیرالمومنین (ع) توسط دو راوی نخست (سعید بن مسیب و مقاتل) وجود دارد، آن دو با حضرت (ع) در دوستی نبودند( رک: ابن ابی الحدید،1/356-364 چهار جلدی)، بسیار است تا بدین وسیله فضیلت آیه ی آخر سوره را با روایتی از خود علی (ع) مخدوش سازند.
3-2-3-سوره ی رعد در روایات و اقوال مفسران
مفسران قرآن کریم غالباً هنگام آغاز به تفسیر یک سوره، روایات و اخبار مکی یا مدنی بودن آن را یادآور می شوند یا خود در آن خصوص به اظهار نظر می پردازند. این روایات، گاهی متأثر از همان روایات مکی و مدنی و گاهی ناشی از اقوال اختصاصی صحابه و تابعان در مورد مکان و زمان نزول یک سوره است. به هرحال، این روایات و اقوال در شناخت مکی یا مدنی بودن یک سوره می توانند درخور توجه باشند. از این رو سوره ی رعد به این اعتبار نیز مورد بررسی قرار می گیرد:
3-2-3-1-گزارش روایات و اقوال
روایات و اقوالی که مفسران در خصوص مکی یا مدنی بودن سوره ی رعد آورده اند، به دو دسته قابل تقسیم است:
3-2-3-1-1-روایات و اقوال مکی بودن
این مفسران به نقل از صحابه و تابعان به مکی بودن «رعد» نظر داده اند. [روایات و اقوال، نخست به ترتیب صحابه و تابعان وپس از آن مفسران، سامان می یابد]:
1- عبدالله بن عباس(68ق): این مفسران به نقل از ابن عباس، سوره ی رعد را مکی دانسته اند: ثعلبی (رک: 5/ 267 )؛ ابن جوزی(رک: زاد المسیر،2/ 479)؛ سیوطی(رک: الدر المنثور، 4/ 42 )؛ بغدادی (رک: 3/ 2)؛ ابن عاشور(رک: 12/ 133 ) وآلوسی(رک: 7/ 80).
2-عبدالله بن زبیر(73ق): سیوطی به نقل[ از ابن مردویه] از ابن زبیر مکی بودن را گزارش می کند (رک: الدر المنثور، 4/ 42).
3-جابر بن زید(93 ق): قرطبی قول به مکی بودن را به جابر بن زید نسبت می دهد ( رک: قرطبی، 10/ 278).
4-سعید بن جبیر(95ق): این مفسران گفتار او را مبنی بر مکی دانستن همه ی سوره ی رعد یادآور شده اند: فخر رازی ( رک :19/ 54)؛ بغوی( رک :3/ 29)؛ ابن جوزی( رک:زاد المسیر، 2/ 479)؛ سیوطی (رک: الدر المنثور، 4/ 42)؛ ابن عاشور (رک :12/ 133 )؛ ابن عطیه(رک: 3/ 290 ) و آلوسی (رک: 7/ 80).
5-عکرمه(105ق): برخی قول به مکی بودن سوره را به عکرمه نسبت داده اند: طوسی (رک : التبیان، 10/ 384 )؛ قرطبی (رک: 10/ 278 ) و ابن جوزی (رک:زاد المسیر، 4/ 469).
6-قتاده(118ق): این افراد، مکی بودن را از او آورده اند: ابن جوزی (رک: زاد المسیر،2 /479 )؛ بغدادی( رک: 3/3) و ابن عاشور (رک

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد رسول خدا (ص)، علی بن حسین (ع)، فیض کاشانی، ترتیب نزول Next Entries منابع تحقیق درمورد امیرالمومنین، رسول خدا (ص)، عبدالله بن زبیر، حضرت محمد (ص)