منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، رسول خدا (ص)، قرآن کریم، حقوق اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

خود موجب کوتاه شدن سوره می گردد.
4- تعبیر و وزن و سجع نیرومند (رک: حسین احمد، همانجاها).
این خصیصه به موارد یک و سه از این قسمت بستگی دارد.
2-3-3-2- خصائص اسلوبی سوره های مدنی
خصائص اسلوبی سوره های مدنی در دو قسمت بیان می شود:
1-طولانی بودن بیشتر آیات و سوره های مدنی (رک: زرقانی،1/204؛ صالح، 184).
2-اسلوب آرام همراه با ارائه ادله علیه اهل کتاب و مقابله با منافقان و رسوا کردن مقاصد پلیدشان (رک: زرقانی، حسین احمد، همانجاها).
2-3-3-3- خصائص موضوعی سوره های مکی
خصائصی موضوعی ای که برای سوره های مکی بیان شده بدین شرح است:
1-تثبیت اصول اعتقادی: قرآن مکی، بیشتر سه معنی را گزارش می کند: یکی: اثبات توحید خداوند و یگانه پرستی و نفی شرک و بت پرستی؛ دوم: تثبیت نبوت حضرت محمد(ص) و جهانی بودن رسالت ایشان؛ سوم: اثبات امر قیامت و جهان آخرت .پس از این سه معنی، ترغیب و ترهیب (ترساندن)، اَمثال و قصص، ذکر بهشت و دوزخ، توصیف روز قیامت و مانند آن می آید (رک: زرقانی، 1/202-203؛ شاطبی، 3/416).
2-شرح اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی: در سوره های مکی، اخلاقی چون: سنگ دلی، کفر، و نادانی و سرکشی زشت مطرح می شود و اخلاقی چون: ایمان، اخلاص، محبت، احترام به دیگران به عنوان اخلاق پسندیده مطرح می شود (رک: زرقانی، 1/203).
3-سخن از عادات و رسوم زشت و ناپسند: در سوره های مکی، آداب و عادات زشت مانند قتل، خونریزی، زنده به گور کردن دختران، آبروریزی، مال یتیم خواری، سخن به میان است تا بدین وسیله، این عادات را دور سازد (رک: زرقانی، 1/203).
2-3-3-4- خصائص موضوعی سوره های مدنی
علماء علوم قرآن برای سوره های مدنی یک سری خصیصه های موضوعی در نظر گرفته اند که بدین گونه است:
1-بیان جزئیات و تشریع و تفصیل احکام عملی (رک: زرقانی، همانجا؛ صالح، 183).
2-آشکار ساختن حال منافقان و رسوا کردن آنها و پرهیز دادن از آنها (رک: صالح، 183؛ حسین احمد، 1/171).
3-بیان جهاد و تفصیل احکام مربوط به آن (رک: زرقانی ، صالح، همانجاها)
4- دعوت اهل کتاب به اسلام و اقامه دلیل علیه آنها (رک: زرقانی، صالح، همانجاها).
2-4- تقسیم بندی سوره های قرآن بر اساس مکی و مدنی
بر اساس روایات و منابع مرتبط و به اعتبار این علم ، سوره های قرآن به سه دسته قابل تقسیم است : سوره های مکی بدون اختلاف ؛ سوره های مدنی بدون اختلاف وسوره های اختلافی.
2-4-1- سوره های مکی بدون اختلاف
انعام، اعراف، یونس، هود، یوسف، ابراهیم، حجر، نحل، اسراء، کهف، مریم، طه، انبیاء، مومنون، فرقان، شعراء، نمل، قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، سبأ، فاطر، صافات، زمر، غافر، فصّلت، شوری، زخرف، دخان، جاثیه، احقاف،ق، ذاریات، طور، نجم، قمر، واقعه، قلم، حاقه، معارج، نوح، جنّ، مزمل، مدثر، قیامه، مرسلات، نبأ، نازعات، عبس، تکویر، انفطار، انشقاق، بروج، طارق، غاشیه، شمس، ضحی، شرح، تین، علق، قارعه، عصر، همزه، فیل، قریش، ماعون، کافرون، مسد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/110).
2-4-2- سوره های مدنی بدون اختلاف
بقره، آل عمران، نساء، مائده، انفال، توبه، نور، احزاب، فتح، حجرات، مجادله، حشر، ممتحنه، منافقون، طلاق، تحریم، بیّنه، نصر. (رک: همان، 1/111).
2-4-3- سوره های اختلافی
فاتحه، رعد، حج، یس، ص، محمّد، الرّحمن، حدید، صف، جمعه، تغابن، ملک، انسان، مطففین، اعلی، فجر، بلد، لیل، قدر، زلزال، عادیات، تکاثر، کوثر، اخلاص، فلق، ناس (رک: سیوطی، الاتقان، 1/63).
در این پایان نامه به بررسی و رفع اختلاف از پانزده سوره که اختلاف در آنها بیشتر و جدی تر است، در دو فصل جداگانه پرداخته می شود.
2-5- تکرّر نزول
در گذشته عده ای ملاک خود را در تعیین مکی و مدنی بودن سوره ها، مکان و عده ای خطاب و عده ای دیگر زمان قرار داده بودند برای رسیدن به نظر درست تنها راه نقل بر آنها متصور بود اما در مورادی که یک سری تعارض هایی دیده می شود که از نظر سندی ترجیحی بر هم نداشتند (همه راویان ثقه بودند) یا قائل به توقف یا تکرّر نزول می شدند (رک: اقبال، شناخت مکی و مدنی در قرآن کریم، 27).
به نظر می رسد دیدگاه تکرّر نزول صحیح نباشد بلکه مثلاً در مورد سوره ی توحید، یک سبب نزول مطرح شده این است که سوال مشرکان در مکه موجب نزول این سوره شده است و اما سبب نزول دیگر سوال تعدادی از یهود در مدینه را در مورد صفات خداوند را علت نزول این سوره دانسته اند یعنی این افراد قائل به تکرّر نزول شده اند، در صورتی که بیان صحیح این است که سوره یکبار آن هم در مکه که سوال مشرکان از رسول خدا (ص) از اصل و نسب خداوند سبب نزول سوره بوده است و این سبب نزول مطرح شده در مورد عده ای از یهود را می توان این گونه توجیح کرد که به محض ورود رسول خدا (ص) به مدینه یهود در مورد اصل و نسب خداوند از او (ص) سوال می کنند و پیامبر(ص) این سوره را بر آنها قرائت می کند نه این که این سوره در آنجا دوباره نازل شده باشد که منجر به تکرّر نزول گردد.

فصل سوم:
سوره های مکی مورد اختلاف

3- سوره های مکی مورد اختلاف
در این فصل ، سوره های اختلافی مورد بررسی قرار می گیرند مطالب منابع روایی (روایات ترتیب نزول، مکی و مدنی و سبب نزول و گفتار مفسران) و منابع قیاسی (ضوابط و خصائص سوره های مکی و مدنی) مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرند بر اساس نتایجی که به دست می آمد ابتدا سوره های مکی آورده می شود سپس به بررسی سوره های مدنی پرداخته می شود. این سوره ها به ترتیب کنونی آنها در قرآن کریم ، عبارتند از: فاتحه، رعد، مطففین، قدر، عادیات، تکاثر، اخلاص، فلق، ناس.
3-1- سوره ی فاتحه
سوره فاتحه در ترتیب کنونی قرآن، اولین سوره است؛ ولی در مکان و زمان و ترتیب نزول آن اختلاف وجود دارد. در این بخش نخست اختلافی بودن سوره، گزارش می شود سپس جایگاه سوره در روایات و اقوال بررسی می گردد و بعد به تحلیل و نقد آنها پرداخته می شود.
3-1-1- گزارش اختلافی بودن
در مورد سوره فاتحه، برخی به مکی بودن و برخی به مدنی بودن و عده ای، به تکرار نزول ( یک بار در مکه و یک بار در مدینه) و عده ای دیگر به تفصیل ( بخشی در مکه و بخش دیگر در مدینه) قائل شده اند.
این افراد، «فاتحه» را در شمار سوره های اختلافی قرار داده اند: زرکشی، سیوطی، معرفت و شفاعت ربانی (رک: زرکشی، 1/281؛ سیوطی، الاتقان، 1/62؛ معرفت، تاریخ قرآن، 59؛ ربانی، 1/10).
یکی از دلائل بروز اختلاف در این مورد روایات ترتیب نزول است.
3-1-2- روایات ترتیب نزول
این روایات را در مورد سوره فاتحه، به چند دسته می توان تقسیم کرد:
3-1- 2-1- روایات مکی بودن سوره
روایات و اقوالی که این سوره را مکی دانسته اند، به ترتیب تاریخی چنین است:
3-1-2-1-1- روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیّب: طبرسی این روایت را از طریق سعید بن مسیب به نقل از کتاب الایضاح احمد زاهد (حدود سده پنجم قمری) آورده است. بر اساس این روایت «فاتحه» اولین سوره ای است که در مکه نازل شده است؛ همین روایت «علق» را دومین سوره دانسته است (رک: طبرسی،مجمع البیان،10/613 – 614) و روایت حضرت علی (ع) از طریق مقاتل، بر مکی بودن اما پس از سوره مدّثر دلالت دارد (رک: شهرستانی،1/128-133).
3-1-2-1-2- روایت ابو مَیسَره عَمرو بن شُرَحبیل: این روایت را افرادی با ذکر سند آورده اند. بر اساس این روایت نیز، اولین آیات نازل شده، سوره کامل فاتحه بیان می شود (رک: بیهقی، 2/58؛ واحدی، اسباب النزول،22؛ زرکشی، 1/295؛ سیوطی، الإتقان، 1/108-109) .
3-1-2-1-3- روایت ابن عباس از طریق ابوصالح: یعقوبی در کتاب خود این روایت را بیان داشته است. بر طبق این روایت نیز، سوره فاتحه مکی است (رک: یعقوبی،2/33).
3-1-2-1-4- روایت جابر بن زید: روایت جابر را سیوطی (911 ق) گزارش کرده است. وی در نوع هفتم (معرفة اول ما نزل) گفتار راوی را در مورد مکان و ترتیب نزول همه ی سوره ها آورده است. بر این اساس، سوره ی فاتحه، پنجمین مورد در سوره های مکی و در میان دو سوره ی «مدّثّر» و «تبّت» قرار دارد؛ (رک: سیوطی، الإتقان، ‏1/110) .
3-1-2-1-5-روایت مُقاتِل: بر اساس این روایت، سوره ی حمد آخرین سوره نازل شده در مکه آمده است (رک: شهرستانی، 1/132).
3-1-2-1-6-سروده ابن حَصّار: این سروده، نخست مکی بودن سوره ی «امّ الکتاب»، پس از آن سوره های مدنی و سپس سوره های اختلافی را به نظم در آورده است و دو دلیل برای نزول سوره ی فاتحه در «امّ القری» (مکه) ذکر کرده است: (رک: سیوطی، الإتقان، ‏1/55) .
ملاحظه می شود که این روایات مکی بودن سوره را به دست می دهد؛ هر چند در ترتیب نزول تفاوتی اندک به چشم می خورد.
3-1-2-2- روایات مدنی بودن ونقد آنها
برخی روایات و اقوال، این سوره را مدنی دانسته اند، که به ترتیب تاریخی چنین است:
1-روایت مُجاهِد:گفتار مشهور از مجاهد [گویای] مدنی بودن این سوره است. این سخن او را، ابوعبید (221 ق)، [با سند کامل]، آورده است (رک: ابوعبید، 222؛ سیوطی، الاتقان، 1/62) ؛ نیز نحاس (338 ق) که روایت مجاهد را از ابن عباس در بر شمردن سوره های مکی و مدنی [به ترتیب کنونی سوره ها] نقل کرده، پنج سوره ی قبل از «انعام» را مدنی به دست داده است (رک: نحاس، 415؛ سیوطی، الاتقان، 1/56).
2-روایت زُهرِی محمد بن مُسلِم: این روایت که محتوای اثری منسوب به او نیز هست [تنزیل القرآن بمکة و المدینة]، سوره ی «فاتحه» را اولین سوره ی مدنی بر شمرده است (رک: زُهری، 88) .
3-ترتیب اِبن جُوزی: ابن جوزی که ترتیب نزول سوره ها را به نقل از ابن شیطأ آورده، «فاتحه» را نخستین سوره ی مدنی اعلام داشته است (رک: ابن جوزی، فنون الأفنان، 160).
تحلیل و نقد روایات: ملاحظه می شود که این روایات به نقل از طبقه تابعان در منابع گزارش شده است و آنان روایات خود را به نقل از صحابه مستند نساخته اند و از سوی دیگر این روایات با روایات مسند صحابه و تابعانی که این سوره را مکی برشمرده اند، در تضاد است از این رو با تردید و نقد مواجه می شود و گفتار نقل شده توسط ابن جوزی به دلیل مستند نبودن به روایات صحابه و تابعان در خور اعتنا نیست و اظهار نظر شخصی و اجتهادی او پذیرفته نمی شود.
3-1-2-3- روایات بدون یادکرد از سوره و تحلیل آنها
این روایات از سوره «فاتحه» نامی به میان نیاورده اند:
3-1-2-3-1-روایت عبد الله بن عباس: این روایت، به چند طریق گزارش شده است:
طریق عثمان بن عطاء از پدرش (عطاء خراسانی، 135 ق)، (رک: ابن ضُرَیس، 33؛ حسکانی، ‏2/409، 411 ، 414 ؛ طبرسی، ‏10/613)، طریق ابن جُریج (150ق) از عطاء خراسانی (135 ق)، (رک: ابن ضُرَیس، 33؛ ابن ندیم، 28؛ حسکانی، ‏2/409)؛ طریق ابو صالح، (رک: حسکانی، ‏2/412) .
3-1-2-3-2- روایت عکرمه و حسن بصری: برخی منابع، روایات این دو تابعی را آورده اند، از جمله بیهقی، هر چند او (بیهقی) افتاده بودن سه سوره ی فاتحه، اعراف و مریم را تذکر داده و هر سه را مکی دانسته است (رک: بیهقی، 7/143؛ سیوطی، الإتقان، ‏1/55 ؛ طبرسی، ‏10/614 ) .
تحلیل و نقد: این روایات که بی واسطه یا با واسطه از ابن عباس نقل شده، چه بسا به دلیل روشن بودن زمان ومکان نزول (مکه) به آن پرداخته نشده است و روایات دیگری از او (ابن عباس) مکی بودن را به دست داد.
3-1-2-4-روایات تکرار و تفصیل نزول
گفتار سیوطی به نقل از سمرقندی و دیگران که قائل به تکرار یا تفصیل نزول سوره شده است(رک: سمرقندی، 1/15؛ سیوطی، الاتقان،1/61 ؛ ابن کثیر( تفسیر القرآن العظیم)، 1/18)
نقد: به دلیل تناقض با روایات مسندی که بر نزول کامل سوره در مکه دلالت داشت، قابل اعتنا نیست.

3-1-3- سوره در گفتار مفسران
در مورد زمان و مکان نزول سوره فاتحه نظر مفسران بدین گونه است:
3-1-3-1-مکی بودن سوره
مفسرانی که مکی بودن را گزارش کرده اند بدین قرار است:
مقاتل بن سلیمان (بدون سند) (رک: 1/31)؛ قمی (بدون سند) (رک:1/28)؛ طبری ( در قول ابن عباس و ضحاک) (رک:1/115)؛ ابن ابی حاتم (در قول ضحاک و ابن عباس) (رک:1/25)؛ ثعلبی (به نقل از ابن عباس) (رک:1/89)؛ طوسی

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد قرآن کریم، علوم قرآن، روش قیاسی، روابط اجتماعی Next Entries منابع تحقیق درمورد رسول خدا (ص)، علی بن حسین (ع)، فیض کاشانی، ترتیب نزول