منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، حقوق اجتماعی، اصول اخلاقی، علوم قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

کار رفته که همگی در نیمه ی دوم قرآن واقع شده و مکی هستند، بنابراین سوره ی مطففین که واژه «کلّا» در آن به کار رفته 4 بار (در آیات 7، 14، 15 و 18) به کار رفته، بر اساس این ضابطه مکی است.
همچنین در مطالعه ای که بر روی واژگان و ترکیبات سوره های مکی و مدنی به عمل آمده، ملاحظه شد، کلمات ویل، ما ادراک، لا أقسم و … مخصوص سوره های مکی است (رک: نکونام، در آمدی بر تاریخ گذاری قرآن، 122-121) که در این سوره 4 بار ویل و دوبار ما ادراک آمده است.
3- مواردی که در دسته ی سوره های مفصّل قرار دارند (رک: سیوطی، الاتقان، 1/86؛ زرقانی، 1/198-197) مفصّل سوره های آخر قرآن است که پایان بخش آن ناس است در سرآغاز این دسته اختلاف نظر وجود دارد ولی بر اساس اینکه، انسان (76) آغاز این دسته باشد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/238) و با نظر بهتر اینکه حجرات (49) سرآغاز این دسته باشد (رک: زرقانی، 1/198)، مطففین (83) جزء این دسته محسوب می شود، از سوی دیگر با توجه به این نکته که یکی از وجوه تسمیه این دسته از سوره ها به مفصّل، قلّت و عدم منسوخ در آنها و نیز قول فصل بودن آنهاست (رک: زرقانی، 1/198) و نیز این مطلب که نحّاس درکتاب خویش، ذیل باب، سوره هایی که در آن ها ناسخ و منسوخ را نیافته است ، 43 سوره را برمی شمارد که غالباً همان سوره های پایانی قرآن و از جمله ی آن ها مطففین است (رک: نحاس، 266-265) پس قطعاً مطففین جزء سوره های مفصّل و داخل در این ضابطه است.
در این قسمت ذکر این نکته ضروری است که برخی از علماء علوم قرآن و مفسران را بر این واداشته که سوره را به عنوان یک سوره مدنی تلقی کنند وجود آیه ای که سخن از کیل و وزن را به میان آورده است، در حالی که در سوره و انعام و شعراء و هود و إسراء که بدون اختلاف مکی هستند، سخن از کیل و وزن به میان آورده است. از جمله ﴿أوفُو الکَیلَ وَ المِیزَانَ بالقِسط … ﴾ (انعام/ 152؛ و پيمانه و ترازو را به عدالت، تمام بپيماييد)؛ ﴿أوفُو الکَیلَ و لا تَکُونُوا من المُخسِرینَ … ﴾ (شعراء/ 181-183؛ پيمانه را تمام دهيد و از كم‏فروشان مباشيد*…)؛ ﴿و أوفُوا الکَیلَ إذَا کِلتُم وَزِنُوا بِالقِسطاس المُستَقیم﴾ (إسراء / 35؛ و چون پيمانه مى‏كنيد، پيمانه را تمام دهيد، و با ترازوى درست بسنجيد)؛ (رک: ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم)، 8/342) و خداوند در این آیه تنها در صدد وعید و انذار از یک پلیدی و خیانت در کیل است و درصدد درمان این بیماری شایع در میان مردم است چنانکه در دعوت حضرت شعیب (ع) درمیان قومش که به این مرض مبتلا بودند و البته با نهی از آن صورت گرفت ﴿ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَ الْميزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحيطٍ ‏﴾ (هود/84؛ پيمانه و ترازو را كم مكنيد. به راستى شما را در نعمت مى‏بينم. و [لى‏] از عذاب روزى فراگير بر شما بيمناكم) (رک: خطیب، 16/ 1490-1489) ؛ بنابراین آیه ی مذکور تنها به صورت کلی در صدد مذمت مطففین می باشد نه در مقام تشریع حکم تحریم آن، لذا بر اساس این ضابطه، مطففین، مدنی نیست.
3-3-5-2-سوره مطففین در خصائص سوره های مکی
خصائص سوره ها در دو بخش اسلوبی و موضوعی تقسیم می شود:
3-3-5-2-1-سوره مطففین در خصائص اسلوبی سوره های مکی: 1- کوتاهی آیه ها و سوره ها: (رک: زرقانی، 1/203؛ حسین احمد، 1/168). سوره مطففین که درترتیب کنونی قرآن، سوره هشتاد و سوم واقع در جزء سی ام است درکمتر از یک و نیم صفحه -طبق رسم الخط عثمان طه- تقریباً از اغلب سوره های قبل از خود همچون؛ انسان، مرسلات، نبأ و نازعات کوتاه تر و با چند سوره ی قبل و بعد از خود تقریباً هم اندازه است و حتی از برخی از سوره های خیلی بعد از خود مثل فجر کوتاه تر می باشد اما از جهت کوتاهی آیات، این سوره با 36 آیه – بر طبق رسم الخط مصحف عثمان طه – در 19 سطر جای گرفته است به طوری که در هر سطری، بیش از یک آیه ثبت شده است و حال آنکه برخی از سوره های قبل از آن مثل انسان (که مدنی است) با 31 آیه در 26 سطر جای گرفته است. 2- کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنا همانند سوگند بسیار، تشبیه و ضرب المثل (رک: حسین احمد، 1/168) در این سوره مشاهده می شود که تمامی ترکیبات کلمات تأکید و تثبیت معنا در حدود 20 مورد می باشد که 6 مورد لام تأکید، یک مورد أّنَّ، یک مورد نفی و استثناء، هل و همزه ی استفهامی – که در اینجا به معنای قد و تثبیت معنا است – همچنین 4 مورد کَلّا – در تأکید و معنای ردع و زجر – به کار رفته است همچنین وصف های متعدد از (مطففین، سجین، مکذّبین، عِلّیّون، رحیق، عین و عبارت فلیَتَنافَسِ المَتَنافسون و …) که همگی دلالت بر کثرت اسلوب تأکید در این سوره دارد. 3- کثرت فواصل (رک: حسین احمد، 1/168)؛ فواصل – جمع فاصله، خواه کلمات آخر آیات و خواه کلمات هم شکل در بخش های آیات باشد – و کثرت آنها غالباً به کوتاهی آیات می انجامد که در این سوره، این حالت به وضوح و حتی با نگاهی گذرا به خوبی مشهود است.4- تعبیر و وزن و سجع نیرومند (رک: حسین احمد، 1/168)؛ این خصلت هم که به خصیصه اول و سوم وابسته است به زیبایی در این سوره مشهود است چرا که تمام آیات آن مسجع و وزن نیرومندی برخوردارند به طوری که بیشتر آیات مختوم به واو و نون یا یاء و نون و در برخی به یاء و میم با رعایت فاصله و در دو مورد نیز به واو و میم ختم می شود و از آنجا که مخارج این حروف مشابه و متقارب می باشد لذا سجع و وزن محکمی در سوره ایجاد کرده و حتی آیات پایانی با وجود تغییر محتوا همچنان از سجع حاکم بر سوره پیروی می کند.
3-3-5-2-2-سوره مطففین در خصائص موضوعی سوره های مکی: 1- تثبیت اصول اعتقادی: قرآن مکی، بیشتر سه معنا را گزارش می کند؛ یکی، اثبات توحید خداوند و نفی شرک و بت پرستی، دوم تثییت نبوت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و جهانی بودن رسالت ایشان، سوم، اثبات امر قیامت و جهان آخرت، پس از این سه، ترغیب و ترهیب، امثال و قصص، ذکر بهشت و دوزخ، توصیف روز قیامت می آید (رک: زرقانی، 1/203-202؛ حسین احمد، 1/169) در این سوره از اثبات توحید و تثبیت نبوت سخنی به میان نیامده اما فضای حاکم بر اغراض سوره، اثبات امر قیامت و روز جزا آیات 4 و 11 و سپس توصیف روز قیامت رک: آیات 5 و 6 و ذکر برخی عذاب های جهنّمیان و نعمت های بهشتیان (رک: آیات 14-17 ؛ 22-28) و ترغیب و ترهیب نسبت به آنها (رک:آیات 10،21،36) و اثبات وجود نامه ی اعمال (آیات 9،17، 18، 20) به صورت کاملاً محسوسی بیان شده است. 2- سخن از عادات و رسوم زشت و ناپسند: در سوره های مکی، آداب و عادات زشت مانند قتل، زنده به گور کردن دختران، آبروریزی، مال یتیم خواری، سخن به میان آمده تا بدین وسیله، این عادات را دور سازد (رک: زرقانی، 1/203) از جمله عادات ناپسند میان عرب جاهلی و مشرکان قریش و تجار، تطفیف و کم فروشی بود، که دراین سوره که به این کلمه و عادت نیز نام برده شده، در ابتدا با مذمّت افرادی که به آن مبتلا هستند و تهدید آنها به عذاب و هلاکت سعی در بر حذر داشتن مردم از این رسم زشت دارد چرا که (ویل) به معنای شر شدید، حزن فراوان، هلاکت عظیم و عذاب دردناک و همچنین نام درّه ای در جهنّم می باشد (رک: ملاحویش، 4/508). 3- شرح اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی: در این سوره ها، اصول اخلاقی وحقوق اجتماعی، شرح و توضیح می یابد. اخلاق ناپسند هم چون کفر، گناه، نادانی و … زشت و ناپسند مطرح می شود و اخلاق پسندیده چون ایمان، اطاعت، علم و … خوب و نیکو طرح می گردد (رک: ززقانی، 1/203). در این سوره اخلاق ناپسندی همچون تطفیف (کم فروشی) و تکذیب آیات الهی و کفر و استهزاء و مسخره کردن دیگران، زشت و ناپسند معرفی شده و برای هر یک از آنها نیز عذاب سخت و دردناکی مطرح می گردد. همچنین اخلاق های پسندیده ای مثل بِرّ و نیکی و ایمان را معرفی و برای هر کدام، پاداش هایی عنوان می شود. 4- توجه به داستان انبیاء و اخبار امت های پیشین (رک: زرقانی، همانجا؛ حسین احمد، 1/169). در این سوره هیچ داستانی از انبیاء و امت های پیشین نیامده است جز اینکه در آیه ی 13 ﴿إذا تُتلی علیه ایاتُنا قال أساطیر الأوّلین﴾، فقط به أساطیر اولین اشاره ای کرده است.
نقد و بررسی روایات مدنی بودن: 1- روایت ابن عباس: که مدنی بودن سوره را بیان کرده با روایت مکی بودن سوره که از طرق مختلف از او رسیده در تعارض است.2- روایت ضحاک: در مورد روایت او باید گفت: که از خود ضحاک در منابع مختلف مکی بودن سوره گزارش شده است. 3- روایت عکرمه و حسن بصری: روایت آنها با روایات رسیده از طریق علی بن حسین بن واقد از عکرمه و حسن بصری که مکی بودن سوره را بیان می کند در تناقض است. 4- روایت مقاتل بن سلیمان: قرطبی به نقل از مقاتل بن سلیمان مکی بودن سوره را بیان می کند(رک:قرطبی، 20/250).

3-3-6- نتیجه
با توجه مطالب بیان شده در مورد سوره مطففین بیشتر روایات ترتیب نزول و سبب نزول این سوره را مکی دانسته اند و کسانی که سوره را مدنی دانسته اند به خاطر وجود آیات در مورد کیل و وزن است که نمونه هایی از آیاتی که در سوره های مکی بدون اختلاف در این مورد سخن گفته اند بیان گردید که مدنی دانستن این آیات از سوره مطففین صحیح نیست و در ضمن بر اساس خصائص و ضوابط سور مکی، نزول این سوره را در مکه به اثبات می رساند.

3-4- سوره ی قدر
سوره قدر در ترتیب کنونی قرآن کریم در ردیف نود و هفتمین سوره قرار دارد؛ اما در اقوال علماء علوم قرآن و مفسران در مورد مکان و زمان نزول سوره اختلاف نظر هایی وجود دارد که باید با استفاده از منابعی چون : روایات ترتیب نزول و سبب نزول و سخنان مفسران و خصائص وضوابطی که به صورت اسلوبی و قیاسی مطرح شده به رفع اختلاف در این مورد پرداخت.
3-4-1- گزارش اختلافی بودن سوره
سوره بر طبق گفته سیوطی و معرفت جزء سوره های اختلافی از لحاظ مکان و زمان نزول است (رک: سیوطی، الاتقان، 1/68؛ و، التحبیر، 33-34؛ معرفت، التمهید ، 1/157؛ و ، تاریخ قرآن، 61).
بخشی نظرات، نزول سوره را در مکه و برخی به نزول آن در مدینه اشاره دارند، با دقت در روایات ترتیب نزول و سبب نزول منشأ ایجاد اختلاف در مورد نزول این سوره در روایات ترتیب نزول و سبب نزول است.
3-4-1-2-روایات ترتیب نزول سوره
در مورد این سوره طرق متعددی وارد شده که افراد زیادی مکی بودن را روایت کرده اند که به گزارش آن ها پرداخته می شود:
3-4-1-2-1- گزارش روایات مکی
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیّب (رک: جفری،14-15)؛ روایت علی (ع) از طریق مقاتل (رک: شهرستانی،1/128-133)؛ روایت ابن عباس از طریق عطاء (رک: ابوعبید،21)؛ روایت ابن عباس از طریق ابو صالح (رک:یعقوبی،2/33-34)؛ روایت ابن جریج از طریق عطاء خراسانی (رک: ماوردی، 6/309)؛ روایت عطاء از طریق ابو شیبه (رک: حسکانی، 2/412؛ ماوردی، 4/438)؛ روایت جابر بن زید (رک: سیوطی، الاتقان، 1/110-111)؛ روایت مجاهد (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت عکرمه (رک: بیهقی، 7/142-143)؛ روایت قتاده (رک: سیوطی، الاتقان، 1/60)؛ حسن بصری (رک: واحدی، اسباب النزول، 13-14)؛ روایت محمد بن نعمان (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت ابن واقد (رک: شهرستانی، 1/128-131)؛ روایت زهری (رک: زهری، 1/37)؛ ترتیب زرکشی (رک: 1/280).
بیشتر روایات ترتیب نزول سوره را چهاردهمین سوره نازله در مکه، بین دو سوره عبس و شمس دانسته اند (همانجاها).
3-4-1-2-1-1- بررسی روایات مکی بودن
با بررسی، بیشتر روایات ترتیب نزول، مکی بودن سوره قدر را گزارش کرده اند و تنها اندکی از این روایات مدنی بودن را بیان کرده اند، که با نقد مواجه است.
3-4-1-2-2-راویان مدنی بودن سوره و نقد و تحلیل آنها
1-روایت مُجاهِد: از طریق نحاس، که نحاس در کتاب خود مدنی بودن سوره قدر را از وی گزارش می کند (رک: نحاس، 260).
2-روایت علی بن اَبی طَلحِه: روایت او از ابوعبید قاسم بن سلام(224ه.ق) به نقل از عبدالله بن سالم، از معاویه بن سالم، از علی بن ابی طلحه نقل می کند، که 24 سوره را مدنی می داند که سوره ی قدر در میان سوره های مدنی قرار گرفته است (رک:ابوعبید

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد مجمع البیان، اسباب نزول، امام علی (ع)، اساطیر الاولین Next Entries منابع تحقیق درمورد فیض کاشانی، ترتیب نزول، تحلیل روایت، علی بن الحسین