منابع تحقیق درمورد امیرالمومنین، رسول خدا (ص)، عبدالله بن زبیر، حضرت محمد (ص)

دانلود پایان نامه ارشد

:12/ 133).
7-عطاء خراسانی(135ق) :این مفسران به نقل از عطاء، مکی بودن سوره را گزارش کرده اند: ابن جوزی (رک: زاد المسیر،2 /479 )؛ قرطبی(رک: 10،278) و ابن عاشور (رک: 12/ 133).
3-2-3-1-2-روایات و اقوال مدنی بودن و نقد و بررسی آنها
این مفسران به مدنی بودن نظر داده اند :
1-عبدالله بن عباس(68ق): این مفسران به نقل از ابن عباس، سوره ی رعد را مدنی دانسته اند: ثعلبی (رک: 5/ 267 )؛ ابن جوزی(رک:زاد المسیر، 2/ 479)؛ قرطبی (رک: 10/ 278)؛ بغدادی (رک: 3/ 3)؛ آلوسی (رک: 7/ 80 ) و طنطاوی (رک: 7/432).
2- عبدالله بن زبیر(73ق): طنطاوی از طریق مجاهد [از ابن زبیر] مدنی بودن را ذکر کرده است(رک: 7/ 432).
3- قتاده(118ق): این افراد، مدنی بودن را [به جز چند آیه] به او نسبت داده اند: قرطبی (رک: 1/ 278)؛ ابن عطیه(رک: 3/ 290 )؛ سیوطی(رک: الدر المنثور، 4/ 42 ) و طنطاوی( رک: 7/ 432).
4- مقاتل بن سلیمان(150ق): قرطبی به نقل از مقاتل، مدنی بودن سوره ی رعد را گزارش داده است (رک: 10/ 278).
بررسی و تحلیل روایات واقوال: از بررسی و دقت در این روایات و اقوال به دست می آید :
1-استناد مفسران بیشتری در مکی بودن سوره ی رعد، به روایات ابن عباس یا شاگردان بی واسطه و با واسطه ی او صورت گرفت و این خود با روایات دیگر آنان در مکی و مدنی و ترتیب نزول سوره ها [در کنار هم] سازگارتر است.
2-برخی مفسران، از یک صحابی یا یک تابعی، دو گفتار متعارض را یادآور شدند و به ترجیح یا ردّ یکی از آنها نپرداختند؛ مانند: ثعلبی، ابن جوزی، بغدادی و آلوسی.
3-از بررسی موارد یادشده و تفاسیر دیگر [که از آنها نام برده نشد ] به دست می آید که شمار بیشتری از مفسران، به مکی بودن سوره ی رعد نظر داشته اند.
3-2-4-روایات و اقوال سبب نزول در آیات سوره
روایات سبب نزول، آثار منقول دیگری است که به شناخت مکی و مدنی و نیز تعیین زمان نزول سوره ها، کمک مؤثری می رساند. در مورد برخی آیات سوره ی رعد نیز، سبب نزول و شأن نزول هایی گزارش شده است که گزارش و بررسی آنها با شناخت مکی و مدنی مرتبط است.
3-2-4-1- گزارش روایات سبب نزول و بررسی و تحلیل آنها
سبب نزول آیات سوره رعد از این قرار است:
3-2-4-1-1-سبب نزول بخشی از آیه ی 30 ﴿ وَ هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَانِ ﴾ (رعد/30؛ در حالى كه آنان به [خداى‏] رحمان كفر مى‏ورزند):
در سبب نزول این بخش از آیه دو دسته روایت، گزارش شده است :
1- روایت ابن عباس، از طریق ضحاک: پیامبر(ص) به کافران قریش گفت: برای رحمن سجده کنید ! گفتند: رحمن کیست؟در پاسخ این آیه نازل گردید(رک: ثعلبی ،5/292؛ واحدی، اسباب النزول،1/273؛سمعانی،3/93؛بغوی،3/23؛ابنجوزی،2/495؛بغدادی،3/19؛اندلسی،6/387؛مظهری،5/239؛ حسنی،5/336).
2- روایت قتاده، مقاتل و ابن جریح: نزول آیه در جریان صلح حدیبیه و مخالفت نماینده ی قریش با نگارش ﴿ بسم اله الرحمن الرحیم﴾ در سرآغاز قرارداد و … واقع شده است (رک: مقاتل، 2/377-378 ؛ ثعلبی ،5/291؛ سیوطی، الدر المنثور، 4/62 ؛ ماوردی،3/111 ؛سمعانی،3/93؛طبرسی، مجمع البیان،6/451؛بغوی،3/22؛قرطبی،9/317؛بغدادی،3/18ثعالبی،3/370؛مظهری،5/239؛مراغی،13/104)
2-2-4-1-2-سبب نزول آیه ی 31 ﴿ وَ لَوْ أَنَّ قُرْءَانًا سُيرَِّتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كلُِّمَ بِهِ الْمَوْتىَ‏ …﴾ (رعد/31؛ و اگر قرآنى بود كه كوه‏ها بدان روان مى‏شد، يا زمين بدان قطعه قطعه مى‏گرديد، يا مردگان بدان به سخن درمى‏آمدند).
در سبب نزول این آیه در منابع و تفاسیر، روایتی از عطیه عوفی [به نقل از ابوسعید خدری، از رسول خدا (ص)] گزارش شده است که مشرکان به رسول خدا (ص) گفتند: چه می شد کوه های مکه را برای ما به راه می انداختی(و عقب می بردی) و سرزمین ما را فراخ می ساختی، تا در آنجا به کشت و زرع می پرداختیم یا مسافت زمین را برایمان در می نوردیدی، آن طور که سلیمان(ع) برای مردمش به وسیله ی باد زمین را می پیمود، و یا مردگان را برای ما زنده می کردی، آن چنان که عیسی(ع) برای مردمش زنده می کرد. خداوند در پاسخشان[این آیه یادشده]را نازل کرد(مقاتل بن سلیمان(رک:2/379)؛واحدی(اسباب النزول)،(رک:1/274)؛ عروسی حویزی(رک:2/506)).
3-2-4-1-3-شأن نزول آیه ی 43: ﴿ وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى‏ بِاللَّهِ شَهِيدَا بَيْنىِ وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب﴾ : (رعد/43؛ و كسانى كه كافر شدند مى‏گويند: «تو فرستاده نيستى.» بگو: «كافى است خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشد).
در شأن نزول بخش آخر آیه ، این افراد ذکر شده اند:
1-علی بن ابی طالب (ع): بسیاری از مفسران اهل تسنن و بیشتر مفسران شیعه ﴿ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب﴾ را در شأن امیرالمومنین (ع) دانسته اند؛ از جمله: (رک:ابو حمزه ثمالی (رک: 1/220)؛ علی بن ابراهیم قمی (رک: 1/367)؛ طبری (رک: 16/506)؛ عیاشی (رک:2/220 ؛ عیاشی سمرقندی،(رک:2/233)؛ثعلبی،(رک:5/302)؛ طوسی(رک:6/267-268)؛ بغوی (رک:3/29)؛ ابوالفتوح رازی(رک:11/243)؛ابنجوزی(رک:2/502)؛فخررازی(رک:19/54)؛قرطبی(رک:9/339)؛جرجانی(رک:5/95)؛بغدادی(رک:3/26)؛ابوحیان اندلسی(رک:6/402) ؛ قمی نیشابوری (رک:4/167)؛ ملافتح الله کاشانی(رک:5/120)؛ کاشانی(رک:3/77)؛بحرانی(رک:البرهان؛3/273)؛عروسی حویزی(رک:2/522)؛ طباطبایی(رک:11/383-384)؛ دروزه (رک:5/553)).
2- عبد الله بن سلام: برخی مفسران، این بخش آیه را در مورد عبد الله بن سلام آورده اند؛ مانند: ( مجاهد بن جبر (رک:1/409)؛ مقاتل بن سلیمان (رک:2/384)؛ سفیان ثوری (رک:1/155)؛بیضاوی (رک:3/191)؛ نسفی (رک:2/160)؛ ابن جزی (رک:1/407)؛ بغدادی (رک:3/26)؛ابن جوزی (رک: زادالمسیر؛2/502)؛ ثعالبی (رک:2/372)؛ ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم) (رک:4/473)؛ مظهری (رک:5/249)؛ شوکانی (رک:3/110-111)؛ مراغی (رک:13/119)).
3-سلمان فارسی و تمیم داری: افراد کمتری، این دو تن را نیز افزوده اند؛ مانند: (عبد الرزاق (رک:2/240)؛ ماوردی (رک:3/119)؛ طوسی (رک:التبیان،6/267-268)؛ واحدی(تفسیر الوسیط)، (رک:3/21)؛ سمعانی (رک:3/101)؛ ابن عطیه اندلسی (رک:3/320)؛ ابن جوزی (رک: زادالمسیر؛2/502)؛ فخر رازی (رک:19/54)؛ قرطبی (رک:9/336)؛ ابن کثیر (تفسیر القرآن العظیم) (رک:4/473)؛ شوکانی (رک:3/110)).
بررسی و تحلیل روایات: 1- در سبب نزول آیه ی 30، روایت اول به دلیل نقل از صحابی و نیز با مکی شمردن سوره توسط خود او(ابن عباس) ترجیح دارد. هم چنین سازگاری با سایر بخش های سوره درخصوص انکار خداوند و رسالت حضرت محمد (ص) توسط کافران، تقویت می شود. گذشته از این ها ، روایت دوم با سیاق سوره هماهنگی ندارد. 2- در سبب نزول آیه ی 31، ارتباط روایت سبب نزول با آیه ی نازل شده و نیز با سایر بخش ها و موضوعات سوره روشن است و این خود دلیلی دیگر بر مکی بودن سوره است.
3-شأن نزول آیه ی پایانی سوره، تنها در مورد حضرت علی (ع) درست است؛ زیرا هم روایات و اقوال به مراتب بیشتر راویان و مفسران، بر آن دلالت دارد و هم مکی بودن سوره، آن را تقویت می کند و دیگر افراد یادشده را [که تنها با فرض مدنی بودن سوره می توانند مطرح باشند] به سویی می نهد و هم انبوه دیگر روایات، در فضائل اسلام،ایمان، معرفت، علم، شجاعت و … حضرت امیرالمومنین (ع) نشانگر آن است.
3-2-5-ضوابط و خصائص سوره های مکی و مدنی
سوره ی رعد به اعتبار ضوابط و خصائص سوره ها مورد بررسی قرار می گیرد. در این بخش، از ضوابط و خصائص سوره های مکی، تنها به مواردی پرداخته می شود که با سوره ی مورد بحث، ارتباط دارد و وضعیت « رعد» در آن خصوص روشن می شود:
3-2-5-1- سوره رعد در ضوابط سوره ها ی مکی
1-هر سوره ای که با حروف مقطعه شروع شده باشد، مکی است به جز دو سوره ی بقره و آل عمران (رک: زرکشی، 1/275؛ سیوطی، الاتقان، 1/ 69؛ زرقانی، 1/197؛ صالح، 182) سوره ی رعد نیز با حروف مقطعه «المر» شروع شده است که خود دلیلی بر مکی بودن است.
2- سوره هایی که داستان انبیاء و امت های گذشته در آن آمده، به جز «بقره و آل عمران» مکی هستند (رک: زرکشی، 1/ 276؛ سیوطی،الاتقان، 1/ 68؛ زرقانی، 1/ 197؛ صالح، 182). هرچند داستان انبیاء و امت های گذشته به صورت گسترده در این سوره نیامده است ولی آیه ی 33، به مسخره شدن انبیاء توسط مشرکان و داستان امت های پیشین اشاره دارد.
3- سوره هایی که در آن آیه ی سجده دار قرار دارد، مکی است (رک: سیوطی ،الاتقان، 1/ 68؛ زرقانی، 1/ 197؛ صالح، 181). سیوطی در علم آداب تلاوت قرآن، چهارده آیه را بر می شمارد که هنگام قرائت، سجده در آنها تشریع شده است و آیه ی پانزدهم «رعد» از جمله ی آنها است (رک:سیوطی، الاتقان، 1/360). هر چند اساس این ضابطه بر مبنای احکام فقهی اهل سنت است اما می تواند تأییدی بر مکی بودن سوره به حساب آید.
3-2-5-2- سوره رعد در خصائص سوره های مکی
خصائص سوره ها در دو بخش اسلوبی و موضوعی تقسیم می شوند:
3-2-5-2-1- سوره رعد درخصائص اسلوبی سوره های مکی
1-کوتاهی آیات و سوره ها (رک: زرقانی، 1/203؛ حسین احمد، 1/ 168؛ صالح، 182).
هرچند بسیاری از سوره های مکی از سوره های مدنی، کوتاه تر هستند، ولی سوره هایی مکی وجود دارند که از سوره های مدنی طولانی ترند؛ مثلاً سوره های مکی اعراف، یونس، هود، یوسف، ابراهیم و حجر، که ازسوره های مدنی پس از خود [در ترتیب کنونی قرآن] مانند ، حشر، ممتحنه، جمعه، منافقون و … طولانی تر هستند . از این رو، طولانی بودن «رعد» (43 آیه در شش صفحه، طبق رسم الخط عثمان طه) به مکی بودن آن آسیبی نمی رساند.
2- کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنی همانند سوگند بسیار، تشبیه، ضرب المثل (رک: حسین احمد، 1/ 168). در این سوره هم ادات تأکید مانند «إنّ» و «لَ» کاربرد دارد (رک: آیات 3، 4، 6، 7، 11و…) و هم چند اسلوب تشبیه (رک: آیات 14 و 17) .
3-2-5-2-2- سوره رعد درخصائص موضوعی سوره های مکی
1-تثبیت اصول اعتقادی (رک: شاطبی، 3/ 416؛ زرقانی، 1/ 202؛ حسین احمد، 1/ 169). موضوع اصلی سوره ی، اصول اعتقادی توحید، نبوت و معاد است و تقریباً آیه ای در سوره نیست که با یکی از این اصول سه گانه در ارتباط نباشد.
براساس این ضوابط و خصائص، مکی بودن سوره ی رعد به دست می آید؛ از سوی دیگر، هیچ یک از ضوابط و خصائص سوره های مدنی (رک: همانجاها)، مدنی بودن سوره را به دست نمی دهد.

3-2-6- برخی از ساختارها و موضوعات سوره
توجه به ساختارها و موضوع های هر سوره و مقایسه ی آنها با دیگر سوره های مکی و مدنی، در تعیین مکی یا مدنی بودن آن سوره نقشی به سزا دارد؛ از همین رو، «رعد» به این اعتبار نیز مورد بررسی قرار می گیرد:
3-2-6-1-حروف مقطعه ی «المر» و آیه ی نخست سوره: «رعد»، تنها سوره ای است که ساختار حروف مقطعه ی «المر» در سرآغاز آن است؛ اما ساختار کوتاه تر آن (الر) در پنج سوره، سه سوره ی پیش از آن (یونس، هود و یوسف) و دو سوره ی پس از آن (ابراهیم و حجر) کاربرد دارد و آن پنج سوره بدون اختلافی، مکی هستند.
آیات پس از حروف مقطعه، در هر شش سوره در مورد قرآن و آیات آن و از ناحیه ی خداوند بودن و اثبات حقّانیّت آن است: ﴿ الر تِلْكَ ءَايَاتُ الْكِتَابِ الحَْكِيمِ﴾ (یونس/1؛ الف لام راء اين است آيات كتاب حكمت‏آموز) ﴿الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ ءَايَاتُهُ ثمُ‏َّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ﴾ (هود /1؛ الف لام راء كتابى است كه آيات آن استحكام يافته سپس از جانب حكيمى آگاه به روشنى بيان شده است) ﴿ الر تِلْكَ ءَايَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ (یوسف /1؛ الف لام راء اين است آيات كتاب روشنگر)﴿ المر تِلْكَ ءَايَاتُ الْكِتَابِ وَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ الْحَقُّ وَ لَاكِنَّ أَكْثرََ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ﴾ (رعد/ 1؛ الف لام ميم راء اين است آيات كتاب و آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده حق است ولى بيشتر مردم نمى‏گروند)﴿الر كِتَابٌ أَنزَلْنَهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، قرآن کریم، تعلیم و تربیت، براعت استهلال Next Entries منابع تحقیق درمورد مجمع البیان، اسباب نزول، امام علی (ع)، اساطیر الاولین