منابع تحقیق درباره کاشی کاری، کتیبه نگاری، میدان نقش جهان

دانلود پایان نامه ارشد

ویژگی بیشتر هستند. از جمله، منبر آن یکپارچه از سنگ سماق است این منبر چهارده پله دارد و پله چهاردهمی از بقیه پله ها پهن تر و نشیمن گاه واعظ است. از این منبر بیشتر در فصل سرد زمستان استفاده می شود. همچنین در قسمت فوقانی محراب دولابچه ای در دیوار تعبیه شده که سه متر طول و دو متر عرض دارد. دولابچه از چوب عود ساخته شده و با تیغه های طلا زینت یافته و دارای حلقه های زرین است. (میرعظیمی،159:1379).
نقوش هندسی در این مسجد جزء در مناره ها جای دیگری استفاده نشده است.کتیبه های بسیار زیبای این مسجد به خط هنرمندانی چون عبدالباقی تبریزی، محمد صالح اصفهانی، محمد رضا امامی، محمد غنی، محمد محسن (محمد حسن امامی) و محمد باقر شریف شیرازی است.(مکی نژاد،38:1387).

تصویر 2 – 4 : مناره های مسجد جامع عباسی. (مأخذ : www.clip.c19.ir )

مسجد امام یکی از نمونه بناهای مهم وجامع شیوه ی اصفهانی می باشد.به عقیده ی آندره گدار،این مسجد را باید با کلیسای «شارتر» مقایسه کرد.
بعد از گذشتن از این در وارد هشتی گنبد دار می شوند و از طریق راهروی گنبد دار به صحن مسجد راه می یابند. اختلاف جهت قبله و میدان نقش جهان و لزوم ساخت مسجد در جهت قبله، سبب شده که معمار وطراح مسجد با ایجاد انحنای نا محسوسی در دهلیزهای ورودی در عین حال که سردر و جلوخان را در جهت میدان ساخته ساختمان اصلی مسجد را در جهت قبله درست بنا کند. مسئله تغییر جهت در راهروی ورودی استادانه حل شده است. (نصیری انصاری،258:1350).

6 5
تصویر 2 – 5 : در اصلی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : www.esfahancity.com)
تصویر 2 – 6 : در اصلی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : نگارنده )
تاریخ کتیبه معرق تاریخی سردرب مسجدمورخ به سال 1025 هجری است اولین تاریخی است که در سردرب وداخل مسجد موجود وبه نظر می رسد.(مشکوتی،46:1317).
از مضمون کتیبه معلوم می شود که شاه عباس از مال خود اقدام در ساختمان چنین بنای عظیم تاریخی که در حقیقت آماجگاه مردم با ذوق ودوست داران صنایع ظریفه بشمار می رود نموده وبه علاوه ثواب اتمام این بنای خیر و عالی را هدیه به روح جد بزرگوارش شاه طهماسب کرده لیکن به طوری که از تاریخچه ساختمان مسجد معلوم می شود این پادشاه صفوی توفیق اتمام مسجد را در حیات خود نیافته وبعد از مرگش به دست شاه عباس صفی بنای مسجد تکمیل شده است. (مشکوتی،48:1317).
ایوان جنوبی
ایوان بزرگ جنوبی صحن با تزئینات غنی کاشی و مقرنس و دومناره به ارتفاع 48 متر مهم ترین و با شکوه ترین ایوان مسجد است.کف ایوان با کاشی فیروزه ای وازاره های آن با سنگ مرمر پوشیده شده است. کتیبه سراسری ایوان به قلم عبدالباقی تبریزی و به خط ثلث سفید بر زمینه ی لاجوردی است. طاق ایوان وپوشش کاشی آن که شکاف برداشته در دوره محمد شاه قاجار به سال 1261 ه . ق به وسیله منوچهر خان معتمدالدوله گرجی حاکم اصفهان به طور سطحی تعمیر و در دوره اخیر به طور اساسی مرمت شد. مناره های ایوان با کاشی پوشش یافته و بر آن کتیبه هایی به خط بنایی حنایی رنگ شطرنجی بر زمینه بر زمینه فیروزه ای است. همچنین در قسمت فوقانی مناره آیات قرآنی به خط ثلث بر زمینه لاجوردی نوشته شده است.(هنر فر،460-1350:462).
گنبد خانه
از در گاه جنوبی ایوان به فضای گنبد خانه وارد می شوند که این فضا زیباترین و مهمترین بخش مسجد است.در ضلع جنوبی گنبد خانه محراب کاشی کاری با کتیبه ای به خط محمد صالح اصفهانی و به تاریخ 1037 ه.ق قرار دارد.(هنرفر،462-1350:464).
شاه عباس علاوه بر علاقه قلبی که در جهت جمع آوری هنرمندان به اصفهان داشت، جهت نوشتن کتیبه مسجد، استاد عبدالباقی تبریزی را که در خارج از ایران بوده فرا می خواند امّا عبذالباقی قبول نمی کند تا اینکه وقتی شاه قندهار را فتح می کند، متعاقب آن عبدالباقی را به اصفهان جلب می کند. از همین رو مشخص می شود که اهمیت خط عبدالباقی و شهرت آن به اندازه ای بوده که شاه عباس برای آوردن او و نوشتن دو کتیبه مهم در قلب مسجد و پیشانی منظر گاه عموم، این گونه اهتمام می کند.(دادخواه،82:1392).
طولانی ترین کتیبه موجود در مسجد امام محوطه ی زیر گنبد ساخته شده است به دست عبدالباقی تبریزی نوشته شده است. این کتیبه که با خط ثلث سفید بر زمینه ی کاشی خشت لاجوردی از ابتدای ایوان در ضلع غربی شروع می شود و پس از طی تمام محوطه زیر گنبد به ضلع شرقی ایوان ختم می شود.(هنرفر،439:1350).

تصویر 2 – 7 : طولانی ترین کتیبه نوشته شده به دست عبدالباقی تبریزی در مسجد جامع عباسی. (مآخذ: www.esfahancity.com)
بالای محراب گنجه ای است از چوب عود که زر کوب بوده و با قفلی از طلا بسته شده است. در این قسمت دو شیئ مذهبی ارزشمند که مورد احترام ایرانیان است محافظت می شود، قرآنی به خط امام رضا (ع) که تجاوز از هزار سال است نوشته شده و پیراهن خون آلود امام حسین (ع). این پیراهن را به هیچ کس نشان نمی دهند و مجاز نیستند آن را از محل جز در مواقع انقلابت یا هجوم دشمنان خارجی بیرون کنند، چرا که ایرانیان معتقدند به هنگام خطر اگر این پیراهن را سر نیزه قرار دهند و آن را در مقابل دشمن نگه دارند با یک نظر بدان هزیمت خواهند یافت.(شاردن،39:1379).
تزئینات خارجی گنبد از بالا به پایین به ترتیب از:طاق های کوچک وبزرگ، کتیبه ی تزیینی کمر بندی، حاشیه تزئینی با نقوشی هندسی وکلماتی با خط بنایی، طاق نماها و پنجره مشبک کاشی، با لوح هایی متضمن صلوات کبیره، نقوش اسلیمی، کتیبه هایی به خط کوفی بنایی، نوار حلقوی، کتیبه کمر بندی، به خط ثلث سفید بر زمینه آبی و سطح گنبد پیازی شکل که با آجرهای لعاب دار آبی رنگ، اسلیمی های دهنه اژدری وگل و بوته ظریف مزین شده است. (رفیعی مهر آبادی،659:1352 -686).
گنبد مسجد شاه اصفهان از بزرگ ترین گنبدهای دو پوش مساجد این شهر به شمار می آید. تارک جدار خارجی این گنبد از سطح مسجد 54 متر ارتفاع دارد. ارتفاع جدار داخلی آن 38 متر است و فضای بین دو پوش گنبد، خالی است. (میرعظیمی،159:1379).

تصویر 2 – 8 : زیر گنبد مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : www.argshar.blogfa.com)
این گنبد عظیم با تزئینات کاشی کاری پوشیده شده است که کتیبه ای به خط ثلث سفید بر زمینه ی لاجوردی به تاریخ 1037 ه.ق دارد. حد فاصل مابین دو جدار داخلی وخارجی گنبد دو پوشه تقریباً 15 متر است.(مشکوتی،46:1349). دورتادور ساقه ی گنبد، درفاصله های معین، پنجره های مشبک تعبیه شده که روشنایی شبستان از آن تامین می شود.
مجلل ترین قسمت داخلی مسجد محوطه ی زیر گنبد است که تزئینات آن با مهارت و زیبایی انجام شده و شامل گل وبوته های سفید و زرد رنگ بر زمینه ی آبی است.کتیبه ی داخلی گنبد به خط ثلث بر زمینه ی کاشی لاجوردی است که در سال 1036ه.ق نوشته شده است.(حاتم،1386:138).

10 9
تصویر 2 – 9 : نمای زیر گنبد مسجد جامع عباسی. (مآخذ: www.panoramio.com)
تصویر 2 –10: نمای بیرون گنبد مسجد جامع عباسی. (مآخذ: www.dreamofiran.com)
پژواک در این مسجد چنان است که اگر کسی در نقطه مرکزی گنبد در صحن مسجد بایستد وصدایی ایجاد کند پژواک صدا را در گنبد خواهد شنید که چندین بار تکرار می شود. ارتفاع ایوان بزرگ جنوبی مسجد 33 متر است.منارهای سردر مسجد شاه نیز هر کدام 42 متر است. تزئینات کاشی کاری بدنه ی منارها به خط بّنایی و حنایی رنگ شطرنجی بر زمینه فیروزه ای است که نام محمد(ص) و علی (ع) بر آنها تکرار شده است کتیبه ها و فرامین بزرگ سلطنتی نیز در گوشه وکنار این بنای تاریخی به چشم می خورد. (میرعظیمی،159:1379).
شبستان ها
در دو طرف فضای گنبد خانه شبستان های ستوندار مستطیل شکلی قرار دارند که به طور قرینه با هشت گنبد کوچک، سوار بر طاق های آجری و ستون های سنگی ظریف هشت گوش پوشش یافته اند. این شبستان ها نیز با کاشی زینت یافته اند و دارای پنجرا های مشبک ظریف، ازاره های مرمری، محراب و کتیبه های نفیس است.کتیبه نمای خارجی محراب شبستان غربی به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی شامل آیات قرآنی به خط محمدرضا امامی مورخ 1077 ه . ق است. کتیبه درون محراب به خط ثلث طلایی دارای همین رقم است.(دادخواه،82:1392).

تصویر 2 – 11 : شبستان غربی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : www.iran-eng.com)
ایوان شرقی و غربی
در دوطرف شرقی و غربی صحن به قرینه یکدیگر و دقیقاً روبه روی هم دو ایوان و در پشت آن ها دو گنبد خانه کوچک تر قرار دارد. ایوان ها دارای ازاره ی مرمری و سطح کاشی کاری های زیبا مزین شده و دارای محراب زیبا و کتیبه های نفیس است. ایوان غربی در بالا دارای گلدسته ای برای اذان و در زیر دارای پنجره های مشبک معرق جهت روشنایی گنبد خانه است. کتیبه های این ایوان و گنبد خانه مورخ 1039 و1040 ه . ق و به خط محمد رضا امامی و عبدالباقی تبریزی هستند که به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی نوشته شده اند. کتیبه های ایوان وگنبد شرقی به همان شیوه و به خط محمد غنی و محمد صالح اصفهانی مورخ 1038 ه . ق است.(ریاحی،168:1385).

13 12
تصویر 2 – 12 : ایوان شرقی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : www.ocw.mit.edu)
تصویر 2 – 13 : ایوان غربی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : نگارنده )

ایوان شمالی
ایوان شمالی مسجد به خاطر اعمال چرخشی که در بنای مسجد نسبت به میدان نقش جهان صورت گرفته است، به جای این که همانند ایوان های دیگر در انتها زاویه قائمه داشته باشد طرحی بازوایای مثلثی و مورب دارد. در یکی از اضلاع این مثلث در گاه بزرگی به هشتی ورودی متصل می شود. که به وسیله سنگی مسدود شده تا چرخش اعمال شده یکباره در محل عبور به چشم نیاید. به همین سبب نمازگزاران مجبور هستند برای ورود به مسجد از دو دهلیز کناری ایوان برای ورود به صحن استفاده کنند. این ایوان دارای چهار نور گیر از معرق مشبک است که روشنایی داخل هشتی را فراهم می کند. کتیبه این ایوان به خط عبدالباقی تبریزی به سال 1035 ه . ق است. (ریاحی،168:1385).

تصویر 2 – 14 : ایوان شمالی مسجد جامع عباسی .( مأخذ : نگارنده )

جدول شماره 2 . 3
دسته بندی و شرح قسمت های مختلف مسجد جامع عباسی
موقعیت مکانی
اندزه
تکنیک به کار رفته
نوع نقوش به کار رفته
نوع خط کتیبه
قلم کتیبه
ویژگی شاخص
سردر
ارتفاع 29 متر
کاشی معرق، خشتی هفت رنگ، پیچ فیروزه ی کاشی، مقرنس کاری، کتیبه نگاری
اسلیمی و ختایی، حیوانی، کتیبه نگاری
ثلث
علی رضا عباسی، محد رضا امامی
تاریخ کتیبه سردر، اولین تاریخی است که در سردر و داخل مسجد به نظر می رسد.
مناره ها
ارتفاع 42 متر
کاشی بنایی
تکرار اسم محمد (ص) و علی (ع)
بنایی
عبرالباقی تبریزی، محمد صالح اصفهانی، محد رضا امامی، محمد غنی، محمد حسن، محمد باقر شریف شیرازی. (مکی نژاد، 1387: 38).
نقوش هندسی در این مسجد جز در مناره ها جای دیگر استفاده نشده است.
در اصلی

ریخته گری، شبکه بُری، قلمزنی
اسلیمی، اشعار زیبا و نقش پرندگان
نستعلیق

از جنس آب طلا و نقره پوشیده شده است.

ادامه جدول شماره 2 . 3

موقعیت مکانی
اندازه
تکنیک به کار رفته
نوع نقوش به کار رفته
نوع خط کتیبه
قلم کتیبه
ویژگی شاخص
ایوان جنوبی
همراه با اندازه مناره ها 48متر می باشد.
ازاره سنگ مرمر، کتیبه های خطی، کاشی کاری هفت رنگ
اسلیمی و ختایی
ثلث
عبدالباقی تبریزی
در سال 1261 به دستور رضا شاه مرمت شد.
گنبد خانه
54 متر ارتفاع
کتیبه نگاری، کاشی هفت رنگ
اسلیمی و ختایی
بنایی و کوفی
محمد صالح اصفهانی، عبدالباقی تبریزی
خاصیت آکوستیکی

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره شاه عباس اول، کاشی کاری، مسجد شیخ لطف الله Next Entries منابع تحقیق درباره دوره صفوی، کاشی کاری، کتیبه نگاری