منابع تحقیق درباره کاشی کاری، معماری ایران، دوره صفوی

دانلود پایان نامه ارشد

اشاره کرد. این معرق کاری ها با دقت ومهارت بی نظیری طراحی و اجرا شده اند.(مکی نژاد،40:1387).
از روش های دیگری که در این دوره رواج کامل یافت کاشی معقلی است که جزء راحت ترین و کم هزینه ترین روش های تزئینی در معماری ایران است. کاشی کاری معقلی این دوره مانند قبل از تلفیق آجر معمولی با کاشی و یا به صورت تماماً کاشی تشکیل شده است.کاشی کاری معقلی در یک شبکه جدول بندی شده طراحی و به همان ترتیب به راحتی نصب می شود. از این روش برای تمام قسمت های مختلف معماری از رواق ها و شبستان ها تا گنبدها می توان استفاده نمود. نمونه خوب و عالی این نوع تزئین را در مسجد حکیم اصفهان مشاهده می کنیم. در این مسجد تقریباً تمام پشت بغل ها با روش معقلی آذین شده اند. در این دوره انواع سفال لعاب دار و بدون لعاب با نقش برجسته و همچنین روش تلفیق کاشی معرق با آجر مورد بی مهری قرار گرفته اند. دلیل این امر مشکل تولید، نیاز به صرف وقت و مهارت زیاد و مقرون به صرف نبودن آنها بود و این که در این روش ها هنرمندان قدرت و زمینه ی کافی برای ابراز اهداف هنری و بروز خلاقیت خود نداشتند. ( همان : 41 ).
2 – 5 – 2 . کاشی کاری
در دوره اسلامی به تدریج هنر کاشی کاری همانند آجرکاری و گچ کاری با شوه ی جدید آغاز گردید و در تمامی ادوار اسلامی به دو علت (آرایش و استحکام بخشی بنا) کاربرد ویژه ای یافت. بسیاری از محققان بر این عقیده اند که ایران اولین کشوری است که از کاشی کاری به عنوان دو عامل یاد شده از آن بهره گرفته است. و تقریباً از اواخر قرن چهارم هجری به بعد کمتر بنایی را می توان یافت که با کاشی آرایش نشده است.(کیانی،130:1376). استفاده از کاشی به عنوان عنصری تزئینی اولین بار بعد از سده های اولیه و از دوره سلجوقیان در بنا ها معمول شد . پس از حمله مغول، صنایع ایران به خصوص کاشی کاری وارد مرحله جدیدی شد . استفاده از کاشی های صدف دار یا مینایی در ابنیه ی دوران ایلخانیان معمول شد. (حاتم ،1386 :28-29 ).
بدنه کاشی هایی که در تزئینات معماری اسلامی به کار رفتهداند کلاً دو نوع است:
1) بدنه یا کاشی جسمی که آسیاب شده ی سنگ چخماق، سیلیس و مقداری گل سر شوی است.
2)بدنه ی رسی یا کاشی گلی که از خاک رس مرغوب تهیه می شود. (مکی نژاد،119:1387).

2 – 5 – 3 . کاشی یک رنگ
بررسی ها و کاوش های محوطه و شهر های اسلامی حکایت از آن دارد که از اواخر قرن چهارم هجری هنرمندان با ساخت کاشی و نحوه لعاب دهی آن آشنا بوده اند. همچنین در بعضی منابع تاریخی و ادبی می خوانیم که استفاده از کاشی در آرایش بنا ها در اوایل اسلام مرسوم و متداول بوده است.(کیانی،130:1376). همان گونه که از نام کاشی ها بر می آید تنها یک رنگ روی سطح کاشی می نشیند مانند رنگ فیروزه ای یا لاجوردی. معمولاً کاربرد نوع مسطح و تخت این کاشی ها در ازره ها و کف بناهاست. ازاره های کف مسجد کبود تبریز و کف ایوان های مسجد امام از این نمونه اند. بعد ها این نوع کاشی ها در روش معرق مورد استفاده قرار گرفتند. (مکی نژاد،123:1387).
ادامه کاربرد کاشی یکرنگ در بناها منجر به استفاده از رنگ های دیگری شد و به تدریج در قرون بعدرنگ هایی مانند، قهوه ای- آبی سیر- نیلی سفید و سیاه همانند کاشی فیروزه ای در آرایش بناها در سطوح داخلی و خارجی بنا متداول گشت. از نمونه های جالب کاشی های یکرنگ اولیه می توان از کاشی های مساجد حیدریه، جامع قزوین، مناره مسجد سین را می توان نام برد .(کیانی،130:1376).
2 – 5 – 4 . کاشی معرق
ساختن کاشی معرق (موزاییک) در قرن 6 ه /12 م در زمان سلجوقیان صورت گرفت امّا صنعتگران قرن 8 ه / 14 م در این عرصه به برتری دست یافتند و توانستند اجزای بسیار کوچکی از موزاییک بسازند و دقیق ترین شکل های گیاهی وهندسی را در مجموعه ای از لعاب های رنگارنگ را پدید آوردند که مانند آن ها را جز در هنرهای شرقی و به ویژه هنرهای ایرانی نمی توان دید. (حسن،58:1388). کاشی کاری به شیوه معرق یا معروف به کاشی گل و بوته، اندک زمانی پس از رواج کاشی یکرنگ در معماری ایران مورد استفاده قرار گرفت.(کیانی،132:1376).
کاشی کاری، معرق و استفاده آن در معماری ایران دوره اسلامی از دو جنبه حایز اهمیت بسیار است:
اول از نظر زیبایی فوق العاده و دوم از نظر استحکام به نظر می رسد،آغاز بهره گیری از کاشی معرق در آرایش بناها، با تلفیق از گچ بری بوده و به تدریج توسعه وتکمیل گردیده باشد. قرار دادن قطعات ریز کاشی در کنار قطعات گچ بری به اشکال مختلف به ویژه طرح های هندسی استاد کاران را قادر ساخت که تحولی دیگر در توسعه کاشی کاری به عمل آوردند. (کیانی،123:1376).

به نظر می رسد کاشی معرق به دلایل زیر مورد توجه بوده است:
1. مهمترین مسئله در استفاده از کاشی معرق رنگ است. تنوع رنگ ها با چیدن قطعات کوچک کاشی در کنار همدیگر حاصل می شوند.
2. با قطعات کاشی معرق می توان سطوح صاف، شکسته و منحنی دار و قوس ها از قبیل مقرنس ها، گنبد و پشت بغل ها را با کاشی پوشاند.
3. به دلیل این که قطعات کاشی معرق از کاشی های تک رنگ درست می شوند لذا عملیات لعاب دهی آسان تر است و کیفیت پخت نیز بالا می رود.
4. کاشی های معرق به واسطه خلل و فرج پشتشان از استحکام خوبی برخوردارند. (مکی نژاد،122:1387).
در دوران تیموریان استفاده از کاشی معرق ادامه پیدا می کند و بیشتر سطوح بزرگ را با آن می پوشاندند. در کاشی کاری این دوره شیوه ی کاشی کاری به بالاترین درجه ی تکامل خود می رسد. (حاتم،209:1386). بناهایی چون غیاثیه خرگرد به سال 848 هجری، مسجد گوهر شاد به سال 821، مسجد کبود به سال 870 از نمونه های جالب معماری ایران است که با آرایش کاشی معرق همراه است. شیوه کاشی کاری معرق در دوره صفویه با کاربرد وسیعی توسعه یافت و بناهای بسیاری با این شیوه آرایش شد. بناهایی چون مسجد شیخ لطف اللّه مسجد امام (شاه) مدرسه چهارباغ که شاهکارهای معماری عهد صفوی شمرده می شوند دارای کاشی کاری معرق هستند.(کیانی،133:1376).

تصویر 2 – 15: کاشی معرق، وروردی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : نگارنده )
2 – 5 – 5 . کاشی هفت رنگ
از آن جایی که ادامه شیوه کاشی کاری معقر از یازدهم هجری به دلایلی چون دلیل اقتصادی مقرون به صرفه نبود. کاشی کاری نوع هفت رنگ مرسوم و متداول گشت. توسعه کاشی هفت رنگ را تا حدودی می توان ناشی از تحولات اقتصادی عصر صفوی دانست. با توجه به اهمیّت معماری و احداث روز افزون بناهای مذهبی و غیر مذهبی در پایتخت صفویان و همجنین سایر شهر های کشور، استاد کاران معماری بر آن شدند که در تزئین بناهای گوناگون از شیوه ی آرایش بناها با کاشی هفت رنگ بهره گیرند. (کیانی،133:1376). در کاشی هفت رنگ حتماً باید زمینه کار لعاب داده باشد، چون تمام مراحل کار روی سطحی صیقلی انجام می شود. (مکی نژاد،124:1387). طرح های متنوع کاشی هفت رنگ، نقوش اسلیمی است که با مهارت خاصی توسط هنرمندان عصر صفوی در بسیاری از بناهای این دوره به مرحله ی اجرا در آمده است. شیوه کاشی کاری هفت رنگ تا دوره قاجاریه ادامه یافت. (کیانی،136:1376).
کاشی هفت رنگ به دلایل ذیل مورد استفاده قرار گرفت:
1. اهمیت معماری و احداث روز افزون بناهای مذهبی و غیر مذهب و در نتیجه مصرف کاشی زیاد در دوره صفویه سبب شد کاشی هفت رنگ که نسبت به نوع معرق وقت وهزینه کمتری داشت جایگزین کاشی معرق گردد.
2. اجرای طرح ونقش روی کاشی های هفت رنگ با قلمو صورت می گیرد لذا امکان ترکیب رنگ ها و اجرای نقوش بسیار ریز نیز وجود دارد.
3. نصب و اجرای کاشی هفت رنگ بسیار ساده است. (مکی نژاد،124:1387).
در دوره صفوی ساختن سردر های بزرگ که دارای کاشی های شفاف است پیشرفت بسیار نموده بود. نیم گنبدهای سردر را معمولاً با گچ مقرنس کاری و روی آن را اغلب با کاشی تزئین می کردند. در این زمان، در تزئینات داخلی کاخ های اصفهان به جای استفاده از سفال های لعابدار، کاشی های تزئینی- که همزمان با پیدایش مکتب نقاشی اصفهان به وجود آمده بود- مورد استفاده قرار گرفته است.(حاتم،210:1386).

تصویر 2 – 16 : کاشی هفت رنگ، ورودی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ: نگارنده )

2 – 5 – 6 . مقرنس کاری
یکی از عناصر تزئینی معماری در زیبا ساختن بناهای ایرانی به خصوص مساجد ومقبره ها نقش مهمی دارند مقرنس کاری است. این عناصر معماری و تزئینی، در دوران معماری اسلامی، چه از لحاظ کثرت استعمال و چه از نظر تعدد و مواد و چه از جهت وسعت عالم اسلام اهمیّت به خصوصی را حائز است و شاید به همین شرایط بوده است که بعضی ها اصولاً این تزئین را روشی اسلامی دانسته اند. (زمانی،18:1350). مقرنس ها که شباهت زیادی با لانه ی زنبور دارند، در بناها به شکل طبقاتی که روی هم ساخته شده، برای آرایش دادن ساختمان ها و یا برای آن که به تدریج از شکل هندسی به شکل دیگری گذر شود و مخصوصاً از اشکال ربع به شکل دایره ای، که گنبدها بر آن ها قرار می گیرد، به کار می روند. (حسن،53:1320).
به طور کلی می توان چهار قرن اول هجری را آغازی دیگر بر هنر مقرنس سازی دانست. از قرن پنجم و ششم هجری قمری به بعد آثار بی شماری را که نشان دهنده ی تحول این هنر می باشد در نقاط مختلف کشورمان داریم. از نخستین نمونه های بارز چهار قرن اولیه ی اسلام در ایران می توان از مقبره ی اسماعیل سامانی در بخارا نام برد. (حاتم،225:1386).
وجه تسمیه ی مقرنس:
کلمه ی مقرنس با قُر و قُرناس و قَرنِس ( قرنیس) و قَرنیز خویشاوند است و می توانیم بگوییم قرنیسدار یا قُر شده و این معنی با شکل عنصر تزئینی مورد نظر ما که تعدادی کم و بیش سطوح بر آمده و فرو رفته صورت می گیرد موافق است. (زمانی،8:1350).
حال با آوردن تعریفی علمی تر این گفتار را تکمیل می کنیم:
استالاکتیت واژ های است فرانسوی و عبارت است از ترکیبات آهکی آویزان در سقف غارها. ولی استالاکتیت در معماری، نوعی موتیف تزئینی است که مشابه آن مقرنس است و آن عبارت است از جفت و جور شدن و روی هم قرار گرفتن صورت های منشوری برجسته و گرد به طور متضاد؛ و به نظر می رسد استالاکتیت ها از گوشوار ناشی شده است. (انصاری،15:1360). مقرنس در دو قرن پنجم و ششم هجری قمری و یا به عبارتی دوره ی سلجوقیان در مرحله ی تحول سریع است. در اکثر بناهای این دوره مقرنس های زیبا دیده می شوند. تزئینات گچی سطح داخلی این بنا ها در قالب های مقرنس به کار رفته است. آشکارترین نمونه ی معماری عهد سلجوقی مسجد جامع اصفهان است. هنرمندان عصر مغول و تیموری تحت تأثیر سبک های هنری پیشین، به هر چه پر بارتر کردن انواع هنرها پرداختند؛ و به ویژه در دوره تیموریان، که آثار باز مانده آن عهد نشان دهنده ی قدرت خلاقه ی این هنرمندان است، به کسب اعتبار بیشتری نائل شدند. (حاتم،226:1386). معماران ایرانی بیشتر مقرنس ها را در جبهه ی ساختمان ها به کار می بردند امّا آن ها را چنان می ساختند که بر ساختمان سنگینی نکند و بر پایه ها فشار نیاورد. (حسن،55:1388).
نخستین نشانه های مقرنس کاری در عهد صفوی در بنای گنبددار مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی در شهر اردبیل متجلی گشت، که متفاوت با فرم های قبلی و بلکه به صورتی پیشرفته تر به کار گرفته شده است. از دیگر آثاری که نشان دهنده ی تحول و گسترش عنصر تزئین مقرنس همراه با کاشی کاری های با ارزش و بی مانندی در دوران صفوی باشد از مقرنس های زیبای عمارت عالی قاپو، مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف اللّه اصفهان و دیگر آثار این دوره یاد می کنیم. به خصوص مسجد امام بیشتر از نظر مقرنس های کاشی کاری شده در ایوان مدخل و نیز از نظر فضاهای وسیع و کاشی های رنگارنگ با نقوش گوناگون و بی نظیر صحن، ایوان ها و همچنین گنبد و محراب دارای اعتبار و اهمیتی ویژه است. توسعه ی مقرنس های آویزان یا استالاکتیتی در مناره های بالکندار این مسجد، از نمونه های بارز دگرگونی این عنصر تزئینی است.(حاتم:1386،228-229).
2 – 6 . طرح و نقش در دوره ی صفوی
نقش مایه ها ( موتیف ها ) که به واسطه شکل طبیعی شان چهار

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره دوره صفوی، کاشی کاری، کتیبه نگاری Next Entries منابع تحقیق درباره دوره صفوی، نقوش هندسی، کاشی کاری