منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، پیامبر اسلام (ص)

دانلود پایان نامه ارشد

انفاق یکی از موضوعات اخلاقی مورد توجه امام علی(ع) است و در اصطلاح اخلاقی عبارت است از بخشش و بذل مال است در راه خدا به فقر و مستحقین به حکم «الَذَّینَ یُنفِقُونَ أموالَهُم» ؛ و «وَ أَنفِقُوا خَیراً لِأَنفُسِکُم».
در نهج البلاغه به انفاق واجب مثل پرداخت زکات توجه شده، و بر انفاق های مستحبی مثل صدقه وکمک کردن به دیگران نیز توجه شده است.
امام علی در مورد ارزش صدقه وزکات چنین می فرمایند:«إیمانَکُم بالصَّدِقه وَ حَصَّنوا أموالَکُم باِلزَّکاهِ…» (نهج البلاغه: حکمت 146)
« ایمان خود را با صدقه و اموال خود را با زکات دادن نگاهدارید…»
در نهج البلاغه در بحث زکات امام علی (ع) میفرماید: «… پس آن کس که زکات را با رضایت بپردازد کفّاره گناهان او می شود و بازدارنده و نگدارندۀ انسان از آتش جهنم است پس نباید به آنچه پرداخته با نظر حسرت نگاه کند، و برای پرداخت زکات افسوس خورد، زیرا آن کس که زکات را از روی رغبت نپردازد و انتظار بهتر از آنچه پرداخته داشته باشد به سنّت پیامبر (ص) نادان است و پاداش او اندک و عمل او تباه و همیشه پشیمان خواهد بود» (نهج البلاغه: خطبه 199).
در این خطبه پرداخت زکات که انفاق واجب است به این نکته اشاره دارد که با میل و اراده باشد و در راه خدا باشد، باطل نمی شود و لذا انفاقی که با میل و اراده است مدنظر تربیت اخلاقی انسانها در اجتماع می باشد. در اینجا از نظر تربیت اخلاقی توجه به زکات که نوعی نفاق است در فرد باعث سخاوت و بخشش می شود و همچنین گناهان را سبک می کند چرا که اجر و پاداش بسیار دارد. لذا فرد در پرداخت زکات، خمس، توجه به سخن امام علی که اموال خود را با زکات نگاهدارید و بخل نورزد و فرد با خدا معامله می کند نه بنده چرا که گیرنده خداست که باعث آمرزش گناهان می شود.
در قرآن آمده است:«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لَاتُبطِلوا صَدَقاتِکُم بِالمَنِّ وَ الأَذَی…» (بقره: 264)
« ای مومنان! صدقات خود را با منت نهادن و آزار دادن باطل نکنید».
می توان چنین گفت، نباید بعد از انفاق مثل صدقه منت گذاشت که انفاق را باطل می کند.
امام علی در مورد انفاق و بخشش که در تربیت اخلاقی افراد موثر می باشد چنین می فرماید: «… وَ اَنفِقُوا أَموالَکُم وَ خُذُوا مِن أجسَادِکُم فَجُودُوا بِهَا عَلَی أنفُسِکُم وَ لَا تَبخَلُوا بِهَا عَنهَا، فَقَد قَالَ اللهِ: « إن تَنصُرُواللهَ یَنصُرُکُم وَ یُثَّبِت أقدامَکُم»(نهج البلاغه: خطبه 183).
«… با اموال خود انفاق کنید از جسم خود بگیرید و بر جان خود بیفزایید و در بخشش بخل نورزید که خدای سبحان فرمود: «اگر خدا را یاری کنید شما را پیروز می گرداند و قدم های شما را استوار می دارد».
می توان گفت از نظر تربیت اخلاقی، انفاق راهی است برای تقویت سخاوت و تضعیف بخل است که انسان اموالی را که دوست می دارد و به آن دلبستگی پیدا کرده انفاق کند.
توجه و رسیدگی به مستمندان آنقدر مهم است که امام علی (ع) در نامهی خود به مالک اشتر یک قسمت از نامه را به آن اختصاص داده است که در تربیت اخلاقی انسان در جهت انفاق بسیار موثر است که چنین بیان کرده است: خدارا خدارا! در خصوص طبقات پایین و محروم جامعه که هیچ چارهای ندارند و او عبارتند از زمینگیران، نیازمندان، گرفتاران و دردمندان. همانا در این طبقهی محروم گروهی خویشتنداری کرده و گروهی به گدایی دست نیاز برمیدارند، پس برای خدا پاسدار حق باش که خداوند برای این طبقه معین فرموده است، بخشی از بیتالمال و بخشی از غلّههای زمینهای غنیمتی اسلام را در هر شهری به طبقات پایین اختصاص ده … که تو مسئول رعایت آن میباشی. مبادا سرمستی حکومت تو را از رسیدگی به آنان بازدارد. که هرگز انجام کارهای فراوان و مهم عذری برای ترک مسئولیتهای کوچک تر نخواهد بود. همواره در فکر مشکلات آنان باش و از آنان روی برمگردان به ویژه امور کسانی را از آنان بیشتر رسیدگی کن که از کوچکی به چشم نمیآیند و دیگران آنان را کوچک می شمارند و کمتر به تو دسترسی دارند. برای این گروه از افراد مورد اطمینان خود ؟ فردی را انتخاب کن تا پیرامونشان تحقیق و مسائل آنان را به تو گزارش کنند. سپس در رفع مشکلاتشان به گونهای عمل کن که در پیشگاه خدا عذری داشته باشی زیرا این گروه در میان رعیت بیشتر به عدالت نیازمندند و حق آنان را به گونهای بپرداز که در پیشگاه خدا معذور باشی» (نهج البلاغه: نامه 53).
لذا انسان باید به مستمندان، فقرا توجه داشته باشد و به آنان کمک کند.
امام علی(ع)در مورد مسکین دستگیری از مستمندان چنین می فرماید: «إنَّ المِسکینَ رَسُولُ اللهِ فَمَن مَنَعَهُ فَقَد مَنَعَ اللهَ، وَ مَن أعطاهُ فَقَد أعطی الله» (نهج البلاغه: حکمت 304)
«نیازمندی که به تو روی آورده فرستاده خداست کسی که از یاری او دریغ کند از خدا دریغ کرده و آن کس که به او بخشش کند، به خدا بخشیده است».
نکته مهم این است که انفاق باید در راه خدا وبرای رضات خداوند باشد لذا از نظر تربیتی بخشش همان توجه به خداست.
همچنین انسان باید به خویشاوندان خود توجه داشته باشد و نیازهای مالی آنان را پیش از دیگران تأمین کند.
امام علی(ع) در مورد انفاق به خویشاوندان چنین می فرمایند: «آتَاهُ اللهُ مَالاً فَلیَصِل بِهِ القَرابَهِ…» (نهج البلاغه: خطبه 142).
«… آنکس که خدا او را مالی بخشید باید به خویشاوندان خود بخشش نماید…».
گاهی انفاق در مال است و گاهی در غیر مال (راغب اصفهانی، ص523).
دانشمندان و عالمان با علم خود انفاق کنند و بخل نورزند امام علی(ع) می فرماید: «… و العِلمُ یُزَکُوا عَلَی الإنفاقِ…» (نهج البلاغه: حکمت 147)
«… علم با بخشش فزونی می یابد…»
مربی و والدین انفاق را به کودکان بطور عملی آموزش دهند و آنان را به این کار ترغیب کنند.
مثلاً مستمندی که کمک می خواهد از کودک بخواهیم تا به فرد کمک کند که این باعث می شود که کودک بخشیدن را دوست داشته باشد هم بخل که در این دوران در کودک پر رنگتر است کاهش یابد و کودک تمایل به سخاوت و بخشش داشته باشد که در تربیت اخلاقی کودک موثر است.
امام علی (ع) در مورد انفاق به پسرش امام حسن (ع) اینگونه می گوید: «… اگر مستمندی را دیدی که توشهات را تا قیامت میبرد، و فردا که به آن نیاز داری به تو بازمیگرداند، کمک او را غنیمت بشمار و زاد و توشه را بر دوش او بگذار، و اگر قدرت مالی داری بیشتر انفاق کن و همراه او بفرست، زیرا ممکن است روزی در رستاخیز در جستجوی چنین فردی باشی و او را نیابی» (نهج البلاغه: نامه 31).
در این جا امام علی اشاره دارد که در واقع فرد به خودش انفاق می کند، چرا که هر چه انفاق کند در آخرت به خودش بر می گردد.
توجه به دو نکته در انفاق مهم است یکی اینکه انفاق با میل و ارادة خود فرد باشد و در جهت رضای خداوند باشد .
امام علی (ع) در این مورد می فرماید: «… وَ قالَ تَعَالی : «مَنْ ذَاالَّذی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فیُضاعِفَهُ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ… » (نهج البلاغه: خطبه 183). «خدای سبحان میفرماید: «کیست» که به خدا قرض نیکو دهد؟ تا خداوند چند برابر عطا فرماید، و برای او پاداش بی عیب و نقص قرار دهد؟»
و دیگر در انفاق اعتدال و میانه روی باشد. امام علی در این مورد می فرماید: «مازاد پر مصرف زندگی را در راه خدا بخشش کند». (نهج البلاغه: حکمت 123)
با توجه به مطالب می توان گفت هدف از انجام تکالیف الهی (مستحب یا واجب) رشد و تکامل است. بدیهی است اعمال انسان بدون «ایمان و تقوی» تعالی معنوی معنا ندارد. انسان در انجام اعمال باید اخلاص داشته باشد مثلاً اگر انفاق برای خدا نباشد نه تنها در تربیت اخلاقی انسان آثار معنوی و کمال بخشی ندارد، بلکه ممکن است آثار منفی هم داشته باشد؛ و موجب سیر قهقهرایی انسان در مسیر کمال شود.
امام علی(ع) می فرماید: «مَن یُعطِ بِالیَد القَصیرهِ یُعطَ بِالیَد الطَّویلهِ» (نهج البلاغه: 232)
« آن کس که با دست کوتاه ببخشد از دستی بلند پاداش می گیرد».

2- ایثار:
امام علی (ع) در وصف مؤمنان چنین بیان می کند: «وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤمِنینَ أفْضَلُهُمْ تَقْدِمَةً مِنْ نَفْسِهِ وَ أهْلِهِ وَ مَالِهِ، فَإِنَّکَ مَا تُقَدِّم یَبْقَ لَکَ ذُخْرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرْهُ یَکُنْ لِغَیرِکَ خَیرُهُ…» (نهج البلاغه: نامه 69). « و بدان بهترین مؤمنان آن بُوَد که جان و خاندان و مال خود را در راه خدا پیشاپیش تقدیم کند، چه آن را که پیش فرستی برای تو اندوخته گردد، و آنچه را باقی گذاری سودش به دیگران میرسد… » با توجه به این نامه گذشتن از خود بخاطر دیگران در تربیت اخلاقی مهم است.
در مفردات راغب اصفهانی «ایثار» اینگونه تعریف شده است: مآثر چیزی است که از بزرگواریهای انسان حکایت میکند. کلمۀ «اثر» برای «فضل» استعاره آورده میشود، همانگونه که ایثار برای تفضّل (راغب اصفهانی، ص62).
دربارۀ مفهوم ایثار در عرفان و اخلاق چنین توضیح داده شده است:
برگزیدن و اختیار کردن و اکرام کردن و تفضیل دادن و در اصطلاح، اختیار کردن غیر است بر خود از روی قصد و نیت (سجادی، ج1، ص356).
ایثار به مثابۀ ارزشی اخلاقی در قرآن بسیار تمجید شده است. «… و آنان ولو خود به چیزی نیازمندی داشته باشند ولی دیگران را بر خود در آن چیز مقدم می دادند» (حشر:9). ایثار یعنی انسان در ارتباط با انسانهای دیگر آنها را بر خود ترجیح دادن خواسته و نیاز آنها را بر خواسته و نیاز خود ترجیح دادن است که در تربیت اخلاقی افراد نقش مهمی دارد.
«ایثار … که همان نشانۀ ایمان و نماد برونی عشق راستین نسبت به برادران … و جایی است که نابود کردن خویشتن و فداکاری برای دیگری در راه خدا صورت می گیرد و مومن راستین کسی است که خود را پیش می افکند و جان می بازد تا دیگران را از خطر ایمن و سالم بدارد …» (مدرسی، ج15، ص275).
انسانها بر سر دو راهی هستند که دنیا را ارجحیت بدهند یا آخرت!
اکثریت تمایلات و خواستههای نفسانی و منافع زندگی دنیا را اختیار میکنند در صورتیکه نمی دانند آخرت بهتر و پایندهتر است (فهیم نیا، 1386، ص313).
بنابراین ایثار از ارزشهای اخلاقی و از مجموعۀ مکارم اخلاقی است. مقدم کردن دیگران بر خود جلو انداختن دین بر دنیا و مقدم کردن آخرت و زندگی ابدی بر دنیا و لذتهای زودگذر آن.
امام علی (ع) کسانی که از ایثار جان و مال خود بخل میورزند که یکی از موانع تربیت اخلاقی ایثار است نکوهش میکند و چنین بیان میکند: «فَلَا أَمْوَالَ بَذَلْتُموُهَا لِلَّذِی رَزَقَهَا، وَلاَ أَنفُسَ خاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِی خَلَقَهَا تَکْرُموُنَ بِاللهِ عَلَی عِبَادِهِ، وَلاَ تُکْرِموُنَ اللهَ فی عِبادِهِ! فَاعْتَبِروُا بِنُزُولِکُمْ مَنَازِلَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ، وَانْقِطَاعِکُمْ عَنْ أَوْصَلِ (اصل – اهل). إِخْوانِکُمْ! » (نهج البلاغه: خطبه 117).
«نه اموال خود را در راه خدایی که آن مالها را روزی شما کرد میبخشید، نه جان ها را در راه خدای جان آفرین به خطر میافکنید! دوست دارید مردم برای خدا شما را گرامی دارند امّا خودتان مردم را در راه خدایی گرامی نمیدارید! از فرود آمدن در خانههای گذشتگان عبرت گیرید، و از جدایی با نزدیک ترین برادران و دوستان پند بپذیرید.»
امام علی (ع) در مورد ایثار رسول خدا در جنگ چنین بیان می کند: «… پیامبر اسلام (ص) هرگاه آتش جنگ زبانه میکشید و دشمنان هجوم می آوردند ، اهل بیت خود را پیش می فرستاد تا به وسیلۀ آنها اصحابش را از سوزش شمشیرها و نیزه حفظ فرماید …» (نهج البلاغه: نامه 9).
توجه به اینکه فدا کردن بدن، مال، فرزندان در راه خدا بهترین نوع ایثار است.
لذا باید از کسانیکه که در جامعه ایثار کردند بسیار تقدیر و تشکر شود مانند مجاهدان در راه خدا که از جان خود گذشتند. و ترجیح دادن رضای خدا بر خشنودی غیر خدا و نیز تقدم خدا بر خود؛ یعنی فرو رفتن در ایثار خود در واقع ادعای مالکیت خود مدنظر نیست که در تربیت اخلاقی افراد توجه کنیم که کسی میتواند با جانش ایثار کند که

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، فضایل اخلاقی Next Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، امام علی (ع)، تربیت اخلاقی، اخلاق اجتماعی